home / persoonlijke ontwikkeling / assertiviteit / assertieve communicatie

Assertief leren communiceren: zeggen wat je bedoelt

Wil je assertiever leren communiceren? Weet je ook wat dit precies betekent in jouw situatie? Ik leg het zo uit: duidelijk maken wat je precies bedoelt. Je bedoelt wat je zegt en je zegt wat je bedoelt. Maar assertieve communicatie omvat meer. Het gaat ook over vertellen wat je denkt, voelt, wilt en nodig hebt, zonder jezelf weg te cijferen en zonder over de ander heen te walsen. In dit artikel leg ik de grote lijn uit. Je leest wat assertief communiceren is, hoe miscommunicatie ontstaat en op welke onderdelen je jezelf verder kunt ontwikkelen.

Wat is assertieve communicatie?

Assertief communiceren betekent dat je duidelijk uitspreekt wat je vindt, voelt, wilt of nodig hebt. Je doet dat met respect voor jezelf én met respect voor de ander. Je bent dus niet onderdanig, maar ook niet aanvallend. Je houdt niet alles voor jezelf, maar slingert jouw mening ook niet als een baksteen door de kamer. Bij assertieve communicatie:

• Zeg je wat je bedoelt.
• Bedoel je wat je zegt.
• Vertel je wat je denkt.
• Vertel je wat je voelt.
• Benoem je wat je wilt.
• Geef je aan wat je niet wilt.
• Spreek je uit wat je nodig hebt.
• Luister je naar wat de ander bedoelt.
• Sluiten jouw woorden en lichaamstaal zo veel mogelijk op elkaar aan.

Assertief communiceren betekent niet dat je altijd jouw zin krijgt. Het betekent dat je jezelf duidelijk laat zien en dat de ander weet waar hij of zij met jou aan toe is.

Voorbeelden van gebrek aan assertieve communicatie

Om duidelijk te maken wat assertieve communicatie is, begin ik met een aantal voorbeelden van wat het niet is.

Onduidelijk zijn

Onduidelijk zijn is een gebrek aan assertieve communicatie. Je zegt niet wat je bedoelt. Ik laat je dat zien aan de hand van een paar voorbeelden.

Marianne vraagt aan haar moeder: ‘Waarom mag Robert dit weekend wél een logé?’ Terwijl ze eigenlijk bedoelt: ‘Waarom mag ík geen logé?’ Wanneer haar moeder niet aanvoelt wat Marianne werkelijk bedoelt, gaat zij uitleggen waarom Robert dit weekend wel een logé mag. De eigenlijke vraag van Marianne blijft onbeantwoord.

Een ander voorbeeld:

‘Heb jij het vanmiddag druk?’ Terwijl je eigenlijk bedoelt: ‘Kun je mij vanmiddag misschien even helpen?’

Of je gebruikt cynisme en zegt: ‘Zo joh, je zult het volgende week wel weer druk hebben.’ Terwijl je eigenlijk bedoelt: ‘Je hebt waarschijnlijk niet zo veel te doen.’

Het kan ook gebeuren dat je iets anders zegt dan je voelt. Je voelt bijvoorbeeld aarzeling bij het voorstel van jouw leidinggevende, maar je zegt: ‘Laten we het maar zo gaan doen.’

Om precies over te brengen wat je bedoelt, is dus nog geen gemakkelijke opgave.

Mopperen, klagen en brommen

Klagen, brommen en piepen hebben weinig met assertieve communicatie te maken. Een ander begrijpt vaak niet wat je precies bedoelt. Na de vijfde keer doet jouw omgeving bovendien de oren dicht. In welke situatie je je ook bevindt en hoe vervelend die ook is: klagen helpt meestal niet. Je maakt niet duidelijk wat je wilt en brengt vooral over dat je een soort slachtoffer van de situatie bent. Wat wel helpt, is verantwoordelijkheid nemen, opstaan en vertellen wat je voor ogen hebt.

Niets zeggen en weglopen

Ken je dat?

Je zegt niets en denkt: ‘Laat ook maar.’

Of: ‘Het heeft toch geen zin om met hem of haar te praten.’

Je loopt weg zonder uit te spreken wat je denkt, voelt of nodig hebt. Voor de ander blijft het dan gissen wat er in jou omgaat. Misschien denk je dat jouw stilzwijgen boekdelen spreekt. Dat kan. Alleen leest de ander mogelijk een heel ander boek.

Schelden en tieren

Schelden en tieren helpen evenmin. Vloeken trouwens ook niet. Het is eerder een gebrek aan woordenschat dan een manier om duidelijk te maken wat je bedoelt. Je maakt misschien duidelijk dat je boos bent, maar nog niet waar het werkelijk over gaat of wat je van de ander nodig hebt.

Onderdanig, aanvallend of assertief communiceren

Je kunt op verschillende manieren reageren wanneer iets jou dwarszit. Bij onderdanige communicatie houd je jezelf in. Je zegt niets, past je aan of stemt ergens mee in terwijl je dat eigenlijk niet wilt. Bij aanvallende communicatie leg je de druk bij de ander. Je verwijt, beschuldigt, schreeuwt of probeert jouw zin door te drukken. Bij assertieve communicatie vertel je wat er met jou gebeurt, wat je ergens van vindt en wat je nodig hebt. Je neemt verantwoordelijkheid voor jouw boodschap, zonder de ander kleiner te maken.

Het verschil zit dus niet alleen in wat je zegt, maar ook in de manier waarop je het zegt.

Wanneer communiceer je duidelijk?

Je communiceert duidelijk wanneer jouw woorden, gevoelens en lichaamstaal zo veel mogelijk hetzelfde verhaal vertellen. Dat betekent:

• Je vertelt wat je voelt.
• Je vertelt wat je denkt.
• Je vertelt wat je wilt.
• Je vertelt wat je niet wilt.
• Wat je zegt, sluit aan bij wat je voelt.
• Wat je voelt, druk je uit in woorden.
• Jouw lichaamstaal ondersteunt jouw boodschap.
• Je laat de ander niet raden naar jouw bedoeling.

Duidelijk communiceren betekent niet dat je alles wat in je opkomt er meteen uit moet gooien. Ook nadenken, doseren en het juiste moment kiezen horen erbij.

Wanneer is er sprake van miscommunicatie?

Miscommunicatie ontstaat bijvoorbeeld wanneer:

• Je iets anders zegt dan je bedoelt.
• Je iets anders zegt dan je voelt.
• Je iets anders hoort dan de ander bedoelt.
• Je onvoldoende luistert naar wat de ander werkelijk zegt.
• Je onvoldoende let op non-verbale signalen.
• Je denkt dat er overeenstemming is, terwijl de ander geërgerd rondkijkt.
• Je vriendelijkheid veinst, terwijl je iets anders voelt.
• Wat je zegt niet klopt met wat je werkelijk denkt.
• Je de ander diep vanbinnen afwijst, terwijl je doet alsof er niets aan de hand is.

Bij assertieve communicatie probeer je deze verschillen kleiner te maken. Je zegt zo helder mogelijk wat je bedoelt en luistert naar wat de ander werkelijk probeert te zeggen.

Op welke onderdelen kun je assertiever leren communiceren?

Assertieve communicatie kent verschillende kanten. Misschien vind je het vooral moeilijk om jouw mening te geven. Misschien stel je gesprekken uit, klap je dicht of krop je gevoelens op. Ook hulp vragen en waardering geven of ontvangen horen erbij. Hieronder lees je welke onderdelen voor jou een leerdoel kunnen zijn.

Je mening geven

Een belangrijk onderdeel van assertieve communicatie is dat je jouw mening durft te geven. Dat betekent niet dat je overal iets van moet vinden of bij ieder onderwerp de hoogste toon moet voeren. Het betekent wel dat je jouw inbreng niet voortdurend inslikt. Je laat weten hoe jij ergens tegen aankijkt, ook wanneer anderen een andere mening hebben. Misschien weet je heel goed wat je denkt, maar lukt het je niet om dat in een vergadering, gesprek of groep onder woorden te brengen. Misschien bedenk je pas achteraf wat je had willen zeggen. Lees dan verder over je mening geven en duidelijk jouw standpunt verwoorden.

Een gesprek aangaan

Assertief communiceren begint soms al voordat het gesprek werkelijk begonnen is. Je moet de ander aanspreken, een onderwerp ter sprake brengen of een gevoelig punt benoemen. Misschien stel je een gesprek uit omdat je niet weet hoe je moet beginnen. Je blijft ertegenaan hikken, bedenkt honderd mogelijke reacties en besluit uiteindelijk dat morgen ook een prachtige dag is. Morgen denk je daar waarschijnlijk weer precies zo over. Een gesprek aangaan betekent dat je het onderwerp niet langer ontwijkt. Je kiest een geschikt moment en maakt duidelijk waarover je wilt praten. Lees meer over een gesprek aangaan en gaande houden.

Dichtklappen of blokkeren tijdens een gesprek

Soms wil je jezelf wel uitspreken, maar lukt het op het moment zelf niet. Je voelt de spanning oplopen, raakt de draad kwijt en weet ineens niet meer wat je wilde zeggen. Achteraf weet je het natuurlijk precies. Dan voer je in de auto, onder de douche of om drie uur ’s nachts het perfecte gesprek. Jammer dat de ander daar niet bij is. Dichtklappen betekent niet dat je geen mening hebt of onvoldoende weet. Door de spanning kun je tijdelijk niet goed meer bij jouw gedachten en woorden. Lees verder over dichtklappen of blokkeren tijdens een gesprek.

Gevoelens niet opkroppen

Assertief communiceren gaat niet alleen over feiten, standpunten en meningen. Het gaat ook over gevoelens. Wanneer je teleurstelling, irritatie, verdriet of onzekerheid steeds voor jezelf houdt, kan de spanning zich opstapelen. Je zegt lange tijd niets en uiteindelijk komt alles er in één keer uit. Voor jouw omgeving lijkt dat soms uit het niets te komen. Zelf loop je er misschien al drie maanden mee rond. Gevoelens uitspreken betekent niet dat je ieder gevoel onmiddellijk op tafel moet gooien. Het betekent wel dat je belangrijke gevoelens niet eindeloos wegdrukt en eerder benoemt wat jou raakt. Lees meer over gevoelens niet opkroppen en leren uitspreken wat je voelt.

Hulp leren vragen

Ook hulp vragen is een vorm van assertieve communicatie. Je spreekt uit dat je iets nodig hebt en maakt duidelijk welke hulp je zoekt. Misschien vind je dat je alles zelf moet kunnen. Je denkt voor de ander dat die het al druk genoeg heeft of je wilt niemand tot last zijn. Vervolgens blijf je alleen doorploeteren en raak je teleurgesteld omdat niemand jou helpt. Maar wanneer je geen vraag stelt, kan de ander ook niet weten wat je nodig hebt. Zuchten, kreunen en veelbetekenend met zware dozen door de gang lopen is nog geen concrete hulpvraag. Lees verder over hulp leren vragen en een duidelijke hulpvraag stellen.

Complimenten geven en ontvangen

Assertieve communicatie gaat ook over waardering. Kun je tegen iemand zeggen dat je blij bent met wat diegene heeft gedaan? En kun je een compliment ontvangen zonder het direct af te zwakken? Sommige mensen wuiven een compliment meteen weg:

‘Ach, het stelde niets voor.’

Of:

‘Ja, maar zonder de anderen had ik het nooit gekund.’

Bescheidenheid is mooi, maar je kunt ook zo bescheiden worden dat er uiteindelijk niets meer van je overblijft. Een compliment geven betekent dat je oprecht uitspreekt wat je waardeert. Een compliment ontvangen betekent dat je de waardering van de ander kunt laten staan. Een eenvoudig ‘dank je wel’ is vaak al genoeg. Lees meer over complimenten geven en ontvangen.

Assertief communiceren betekent ook luisteren

Assertieve communicatie draait niet alleen om praten. Wanneer jij duidelijk wilt zeggen wat je bedoelt, moet je ook bereid zijn om te horen wat de ander bedoelt. Luisteren betekent dat je niet alleen wacht totdat jij weer aan de beurt bent. Je probeert werkelijk te begrijpen wat de ander zegt, voelt en nodig heeft. Dat betekent niet dat je het met de ander eens hoeft te zijn. Begrijpen is iets anders dan instemmen. Een assertief gesprek is daarom geen wedstrijd waarin één persoon moet winnen. Het is een poging om duidelijkheid te krijgen, verschillen bespreekbaar te maken en te onderzoeken wat mogelijk is.

Wat assertieve communicatie niet garandeert

Assertief communiceren geeft geen garantie dat een gesprek prettig verloopt of dat de ander jouw boodschap waardeert. De ander kan:

• Het niet met jou eens zijn.
• Teleurgesteld of boos reageren.
• Zich verdedigen.
• Jouw verzoek weigeren.
• Tijd nodig hebben om jouw boodschap te verwerken.

Ook kun je zelf een gesprek nog steeds spannend of ongemakkelijk vinden. Duidelijk zijn neemt niet automatisch alle spanning weg. Assertief communiceren betekent evenmin dat je altijd jouw zin krijgt. Je spreekt uit wat jij vindt, voelt of nodig hebt, maar de ander blijft verantwoordelijk voor de eigen keuze en reactie. Je hebt dus invloed op jouw woorden, toon en timing. Je hebt geen volledige controle over wat de ander daarmee doet.

Je mag duidelijk zijn zonder hard te worden

Sommige mensen zijn bang dat ze onaardig, egoïstisch of hard overkomen wanneer ze duidelijk zeggen wat ze willen. Maar duidelijkheid is niet hetzelfde als hardheid. Onduidelijkheid kan juist veel harder uitpakken. Wanneer je maandenlang niets zegt en vervolgens ontploft, is dat voor de ander meestal minder prettig dan wanneer je eerder rustig had verteld wat jou dwarszat. Je kunt vriendelijk én duidelijk zijn. Je kunt begrip hebben voor de ander én een grens aangeven. Je kunt luisteren én jouw mening behouden. Dat is de kern van assertieve communicatie.

Assertief communiceren kun je leren

Assertief communiceren is geen trucje en ook geen verzameling ingestudeerde zinnen. Het begint met herkennen wat er in jou gebeurt. Wat denk je? Wat voel je? Wat wil je? Wat heb je nodig? En wat houdt je tegen om dat uit te spreken? Vervolgens leer je om daar woorden aan te geven die bij jou en bij de situatie passen. Niet onderdanig, niet aanvallend en niet zo vaag dat niemand begrijpt waar je het over hebt. Dat vraagt oefening. Zeker wanneer je jarenlang hebt gezwegen, je hebt aangepast, hebt gemopperd of hebt gehoopt dat anderen vanzelf aan jouw voorhoofd konden zien wat je nodig had. Maar je kunt er stap voor stap beter in worden.

Veelgestelde vragen over assertief communiceren

Hieronder vind je antwoorden op veelgestelde vragen over assertieve communicatie, duidelijk zeggen wat je bedoelt en jezelf uitspreken.

Wat is assertief communiceren?

Assertief communiceren betekent dat je duidelijk uitspreekt wat je denkt, voelt, wilt of nodig hebt. Je doet dat met respect voor jezelf en voor de ander.

Wat is het verschil tussen assertief en agressief communiceren?

Bij assertieve communicatie neem je verantwoordelijkheid voor jouw boodschap en respecteer je de ander. Bij agressieve communicatie probeer je jouw zin door te drukken, beschuldig je de ander of ga je over diens grenzen heen.

Is direct communiceren hetzelfde als assertief communiceren?

Nee. Direct communiceren betekent dat je zonder veel omwegen zegt wat je vindt. Assertief communiceren betekent daarnaast dat je rekening houdt met de ander, de situatie en de manier waarop je jouw boodschap brengt.

Wat is onderdanige communicatie?

Bij onderdanige communicatie houd je jouw mening, gevoelens of wensen voor jezelf. Je past je aan, zegt sneller ja dan je wilt en laat de belangen van de ander zwaarder wegen dan die van jezelf.

Waarom zeg ik vaak niet wat ik werkelijk bedoel?

Dat kan komen doordat je bang bent voor afwijzing, ruzie of kritiek. Misschien wil je de ander niet teleurstellen of heb je nooit geleerd om jouw gedachten en gevoelens duidelijk uit te spreken.

Is assertief communiceren hetzelfde als altijd eerlijk zeggen wat je denkt?

Nee. Assertief communiceren betekent niet dat je alles ongefilterd uitspreekt. Je denkt ook na over het juiste moment, de manier waarop je iets zegt en het effect op de ander.

Hoe voorkom je miscommunicatie?

Zeg zo concreet mogelijk wat je bedoelt, controleer of de ander jou goed heeft begrepen en luister naar zowel de woorden als de non-verbale signalen van de ander.

Kun je assertief communiceren leren?

Ja. Je kunt leren om eerder te herkennen wat je denkt, voelt en nodig hebt. Daarna kun je oefenen om dit duidelijker en rustiger onder woorden te brengen.

Krijg je altijd jouw zin als je assertief communiceert?

Nee. Assertief communiceren betekent dat je jouw boodschap duidelijk uitspreekt. De ander kan het nog steeds niet met je eens zijn, jouw verzoek weigeren of anders reageren dan je had gehoopt.

Wat als de ander niet goed reageert op mijn boodschap?

Je kunt niet volledig bepalen hoe de ander reageert. Je hebt wel invloed op de duidelijkheid, toon en timing van jouw boodschap. De reactie van de ander blijft diens verantwoordelijkheid.