home / persoonlijke ontwikkeling / stress / stress spanning

Stress, spanningen en werkstress

Binnen het bredere thema stress herkennen en verminderen gaat dit artikel over stress, spanning en werkstress. Stress kan diverse oorzaken hebben. Persoonlijke factoren spelen een rol, zoals moeilijk kunnen relativeren, hoge verwachtingen van onszelf, een hoge werkdruk en vervelende situaties op het werk. In dit artikel ga ik in op soorten stress en leg ik uit wat mogelijke oorzaken en gevolgen kunnen zijn.

Negatieve stress

Het kenmerk van negatieve stress is dat er geen ontspanningsmoment komt. Voortdurend staat de boog gespannen. De belasting blijft aanwezig, terwijl jouw lichaam en hoofd onvoldoende gelegenheid krijgen om te herstellen. Daardoor kan tijdelijke spanning veranderen in langdurige ongezonde stress.

Fysieke, mentale en emotionele stress

Ik onderscheid grofweg drie soorten stress: fysieke, mentale en emotionele stress.

Fysieke stress

Fysieke stress ontstaat bijvoorbeeld bij een auto-ongeluk, een roofoverval of een bedreigende situatie. Het gaat in ieder geval om een situatie die bedreigend is en onverwacht komt. Fysieke stress zet bij ieder mens het vecht-of-vluchtmechanisme in beweging. Jouw lichaam maakt zich klaar om te handelen, te vluchten of zich te verdedigen.

Mentale stress

Mentale stress ontstaat vaak in situaties waarbij andere mensen betrokken zijn. Gedachten, verwachtingen, onzekerheid en de manier waarop je een situatie beoordeelt, spelen daarbij een belangrijke rol. Je kunt blijven nadenken over wat er is gebeurd, wat er nog moet gebeuren of wat anderen van jou vinden. Daardoor blijft de spanning in jouw hoofd aanwezig.

Emotionele stress

Emotionele stress heeft vaak te maken met een bedreiging van onze behoeften door verandering. Daarmee kunnen ook onze waarden en overtuigingen onder druk komen te staan. Teleurstellingen kunnen een rol spelen wanneer onze verwachtingen niet worden gerealiseerd. Je voelt bijvoorbeeld verdriet, boosheid, angst, machteloosheid of afwijzing.

Wat zijn de gevolgen van schadelijke stress?

De gevolgen van schadelijke stress kunnen legio zijn. De klachten verschillen per persoon en kunnen lichamelijk, mentaal, emotioneel en gedragsmatig zichtbaar worden. Je kunt bijvoorbeeld last krijgen van:

• Een gespannen gevoel.
• Een onbehaaglijk of onrustig gevoel.
• Boosheid of somberheid.
• Een kort lontje.
• De neiging om situaties juist uit de weg te gaan.
• Lichamelijke gezondheidsklachten.
• Gebrek aan zelfvertrouwen.
• Een futloos of uitgeput gevoel.
• Concentratieproblemen.
• Moeite om te ontspannen.

Wanneer de spanning te lang blijft bestaan, kan het steeds moeilijker worden om onderscheid te maken tussen inspanning en herstel. Je blijft dan als het ware voortdurend aanstaan.

In welke situaties kan stress een rol spelen?

Stress kan in veel verschillende situaties een rol spelen. De oorzaak ligt niet altijd op het werk en ook niet altijd bij één duidelijke gebeurtenis. Stress kan bijvoorbeeld ontstaan door:

• Relaties met familie, partner of vrienden.
• Spanningen in de werksituatie.
• Financiële problemen.
• Ziekte of lichamelijke klachten.
• Rouw en verlies.
• Onzekerheid over de toekomst.
• Een opeenstapeling van veranderingen.
• Een gebrek aan rust en hersteltijd.

Soms ontstaat stress niet door één grote gebeurtenis, maar door een reeks kleine belastingen die zich steeds verder opstapelen.

Wat zijn mogelijke oorzaken van stress?

Ik kan legio oorzaken aanwijzen waardoor stress ontstaat. Vaak is er sprake van een combinatie van persoonlijke factoren, omstandigheden en verwachtingen.

• We hebben te hoge verwachtingen van onszelf of van anderen.
• Een ander heeft te hoge verwachtingen van ons.
• Er is sprake van rolverwisselingen.
• We kunnen moeilijk relativeren.
• We zijn verantwoordelijk gesteld voor zaken waarop we weinig invloed hebben.
• We voelen ons verantwoordelijk voor zaken waarop we nauwelijks invloed hebben.
• Er is sprake van rolambiguïteit: er worden onduidelijke eisen aan ons gesteld.
• Er is sprake van roloverbelasting: te veel werk in te weinig tijd.
• Er zijn nare situaties op het werk, zoals conflicten binnen teams of integriteitskwesties.
• Er zijn ingrijpende gebeurtenissen, zoals ziekte, ontslag of rouw.
• Er is te weinig taakbelasting: zinloze activiteiten zonder uitdagende prikkel.

Ook de taal die we gebruiken kan druk versterken. Wanneer bijna alles een verplichting wordt, kan het helpen om te onderzoeken wat werkelijk moet en waar ruimte is voor keuze. Lees daarom ook over de invloed van moeten en mogen op stress.

Hoe herken je ongezonde stress?

Dit is de eerste nieuwe H2-sectie. Ongezonde stress herken je niet alleen aan ernstige klachten. Vaak zijn er al eerder signalen dat de belasting groter wordt dan jouw vermogen om te herstellen. Mogelijke signalen zijn:

• Je bent voortdurend gejaagd.
• Je hebt moeite om jouw gedachten tot rust te brengen.
• Je wordt sneller boos of geïrriteerd.
• Je slaapt minder goed.
• Je hebt moeite om keuzes te maken.
• Je vergeet afspraken of werkzaamheden.
• Je hebt minder plezier in activiteiten die je normaal prettig vindt.
• Je bent ook na rustmomenten nog vermoeid.
• Je trekt je terug uit contacten.
• Je hebt het gevoel dat alles te veel is.

Het gaat niet alleen om het aantal klachten. Ook de duur, intensiteit en invloed op jouw dagelijks functioneren zijn belangrijk.

Welke signalen geeft jouw lichaam bij stress?

Dit is de tweede nieuwe H2-sectie. Jouw lichaam kan al vroeg aangeven dat de spanning oploopt. Toch gaan mensen vaak door totdat de signalen niet meer te negeren zijn. Lichamelijke stresssignalen kunnen zijn:

• Hoofdpijn.
• Spanning in nek, schouders of rug.
• Een opgejaagd gevoel.
• Hartkloppingen.
• Een versnelde of oppervlakkige ademhaling.
• Maag- of darmklachten.
• Vermoeidheid.
• Slecht slapen.
• Een verminderde weerstand.
• Moeite om lichamelijk te ontspannen.

Deze klachten kunnen verschillende oorzaken hebben. Toch is het verstandig om te onderzoeken of langdurige spanning en onvoldoende herstel een rol spelen.

Wanneer wordt stress chronisch?

Dit is de derde nieuwe H2-sectie. Stress wordt chronisch wanneer de spanning langdurig aanwezig blijft en jouw lichaam onvoldoende gelegenheid krijgt om terug te keren naar rust. Dat kan gebeuren wanneer:

• De oorzaak van de stress niet verdwijnt.
• Er telkens nieuwe belastingen bijkomen.
• Je onvoldoende slaapt of herstelt.
• Je moeilijk grenzen stelt.
• Je voortdurend beschikbaar blijft.
• Je verantwoordelijkheden blijft dragen die niet bij jou horen.
• Je signalen negeert en doorgaat.
• Je geen invloed ervaart op de situatie.

Bij chronische stress blijft de boog gespannen. Rustmomenten zijn dan te kort of onvoldoende om de opgebouwde spanning werkelijk te verminderen.

Wat kun je aan stress doen?

Wat je aan stress kunt doen, kan in een aantal stappen worden neergezet. De eerste stap is niet harder proberen vol te houden, maar eerlijk onderzoeken wat er aan de hand is.

• Stap 1: Zie jouw situatie eerlijk onder ogen en wees bereid om het vraagstuk aan te pakken.
• Stap 2: Onderzoek de belangrijkste oorzaken van jouw stress.
• Stap 3: Maak onderscheid tussen zaken waarop je wel en geen invloed hebt.
• Stap 4: Stel prioriteiten en grenzen.
• Stap 5: Maak samen met jouw coach een actieplan om de stress te verminderen.
• Stap 6: Plan rust en herstel niet alleen wanneer je tijd over hebt.
• Stap 7: Evalueer welke veranderingen werkelijk effect hebben.

Daarbij kan het helpen om jouw stressbestendigheid en weerbaarheid te ontwikkelen. Dat betekent niet dat je alles maar moet verdragen. Het gaat om beter omgaan met belasting én tijdig ingrijpen wanneer grenzen worden overschreden.

Hoe ontstaat stress op het werk?

Het lijkt erop dat we ons bewuster worden van wat stress in de werksituatie met een medewerker kan doen. De aandacht van media en overheid draagt daaraan bij. Stress op de werkvloer komt steeds nadrukkelijker op de agenda.

Maar welke vormen van stress zijn er op de werkvloer?

Effectief, resultaatgericht en meetbaar

Een aantal woorden is van groot belang geworden in het bedrijfsleven. Alles moet effect en resultaat hebben. Alles moet meetbaar en traceerbaar zijn.

Effectief, rendement en efficiënt

Op de een of andere manier zijn de woorden effectief, rendement en efficiënt heel belangrijk geworden bij bedrijven en overheidsorganisaties. Iedere minuut moet worden gebruikt. Het moet steeds sneller en steeds beter. Maar als het even kan wel met dezelfde mensen of zelfs met minder medewerkers.

Resultaat

Ondertussen zijn we ook bevlogen door het woord resultaat. Alles moet resultaat hebben. Het management probeert voortdurend de financiële resultaten binnen organisaties te verhogen. De druk wordt opgevoerd en komt voor een deel bij de medewerker te liggen.

Meetbaar

Tal van methodieken zijn ontwikkeld om zaken op de werkvloer meetbaar te maken. We hebben kengetallen en KPI’s. We meten klachten, ziekteverzuimpercentages, doorlooptijden van orders en doorlooptijden van binnenkomende telefoontjes. We werken met prognoses, omzetcijfers en targets. Zolang de cijfers kloppen, gaat het goed. Kloppen de cijfers niet, dan moet er worden bijgestuurd.

Gebrek aan communicatie op de werkvloer

Los van deze sleutelwoorden zijn er veel meer stressfactoren op de werkvloer aan te wijzen. Een belangrijke factor is een structureel gebrek aan communicatie.

Geen tijd meer voor een kopje koffie

Onlangs zei iemand: vroeger hadden we op maandagochtend nog tijd voor een kopje koffie. De leidinggevende vroeg hoe het weekend was geweest of hoe het op het werk verliep. Tegenwoordig hebben we een manager die van de ene naar de andere vergadering holt.

Gebrek aan duidelijkheid

Onduidelijkheid kan de medewerker stress geven. Dat kan over veel verschillende zaken gaan:

• Wordt mijn arbeidsovereenkomst wel of niet verlengd?
• Wanneer krijg ik een vaste aanstelling?
• Gaat de fusie wel of niet door?
• Gaan we reorganiseren of gebeurt dat niet?
• Welke werkzaamheden hebben werkelijk prioriteit?

Gebrek aan duidelijkheid ontstaat ook wanneer het management of de leiding geen prioriteiten stelt, terwijl medewerkers voortdurend te horen krijgen dat zij prioriteiten moeten stellen.

Verschillende verwachtingen

Gebrek aan communicatie kan ertoe leiden dat verschillende verwachtingen ontstaan. Beeldvorming gaat dan een rol spelen bij de medewerker of het team. Iedereen denkt te weten wat de bedoeling is, maar achteraf blijkt dat leidinggevende en medewerker iets anders verwachtten.

Van het ene overleg naar de volgende vergadering

Zeker voor leidinggevenden en managers geldt dat ze soms van het ene overleg naar het andere hollen. Vergadering één is afgerond en de volgende komt er alweer aan. Of het allemaal zoveel zin heeft, betwijfel ik nogal eens.

Onvoldoende bezetting op de afdeling

Onderbezetting op de afdeling zie ik regelmatig als oorzaak van stress en werkdruk bij medewerkers. Dat geldt zeker voor bedrijven die zijn gereorganiseerd, terwijl het werkvolume nagenoeg gelijk is gebleven. Het werk verdwijnt niet automatisch wanneer functies verdwijnen. De taken komen dan vaak terecht bij de medewerkers die zijn gebleven.

Verandermoeheid

In sommige organisaties is sprake van verandermoeheid. De ene verandering is nog maar net achter de rug of de volgende komt er alweer aan. Dat geldt op tal van fronten. De ene keer wordt een tussenlaag aan leidinggevenden weggesneden en de volgende keer wordt een nieuwe laag gecreëerd.

Gebrek aan waardering

Gebrek aan waardering voor medewerkers geeft stress en kan leiden tot twijfel over het eigen functioneren. Iemand in de bouwsector zei pas: ‘We doen het nooit helemaal goed. Het moet altijd sneller. Er zit altijd te weinig winst op een project dat we hebben afgerond en we horen nooit dat we het een keer goed hebben gedaan.’

Teamstress

Onderlinge spanningen, conflicten en gezamenlijke werkdruk kunnen leiden tot teamstress door werkdruk en overbelasting. Bij teamstress ervaren meerdere teamleden dezelfde problemen. De oplossing ligt dan niet alleen bij de individuele medewerker, maar ook bij de taakverdeling, leiding, samenwerking en organisatie.

Wat helpt bij herstel van langdurige stress?

Dit is de vierde nieuwe H2-sectie. Herstel vraagt meer dan alleen een vrije avond of een weekend rust. Wanneer stress zich langere tijd heeft opgebouwd, moet ook worden onderzocht waardoor de spanning blijft bestaan. Herstel kan worden ondersteund door:

• Voldoende slaap en een regelmatig dagritme.
• Rustmomenten zonder werk of digitale prikkels.
• Bewegen op een manier die bij jou past.
• Bespreken wat jou belast.
• Grenzen stellen aan werk, bereikbaarheid en verantwoordelijkheden.
• Taken en verplichtingen verminderen.
• Steun vragen aan mensen die je vertrouwt.
• Onderzoeken welke patronen jouw stress versterken.
• Realistische keuzes maken over wat wel en niet kan.

Herstel betekent niet dat je zo snel mogelijk weer alles doet wat je voorheen deed. Het betekent dat je onderzoekt welke belasting past bij jouw huidige energieniveau en welke structurele veranderingen nodig zijn.

Veelgestelde vragen over stress en spanning

Dit is de vijfde nieuwe H2-sectie. Hieronder lees je antwoorden op veelgestelde vragen over positieve en negatieve stress, spanningsklachten, werkstress en herstel.

Is stress altijd ongezond?

Nee. Tijdelijke stress kan helpen om je te concentreren en een prestatie te leveren. Stress wordt schadelijk wanneer de spanning te lang duurt en voldoende herstel uitblijft.

Wat is het verschil tussen stress en spanning?

Spanning is een gevoel of lichamelijke toestand die bij stress kan ontstaan. Stress is breder en omvat de reactie van jouw lichaam, gedachten, gevoelens en gedrag op belasting of verandering.

Hoe weet je of je te veel stress hebt?

Let op signalen zoals slecht slapen, prikkelbaarheid, vermoeidheid, concentratieproblemen, lichamelijke spanning en het gevoel dat je voortdurend aanstaat.

Kan werkstress door de organisatie worden veroorzaakt?

Ja. Onduidelijkheid, werkdruk, onderbezetting, gebrek aan waardering, voortdurende veranderingen en slechte communicatie kunnen belangrijke oorzaken van werkstress zijn.

Wat is de eerste stap bij langdurige stress?

De eerste stap is jouw situatie eerlijk onder ogen zien. Onderzoek welke oorzaken een rol spelen, wat je zelf kunt veranderen en waar steun of aanpassing nodig is.