home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / hoofd hart handen / piekeren

Piekeren en tobben: wat is dat? 

Piekeren wordt ook wel voor-denken genoemd. Woorden die dezelfde richting uitgaan zijn prakkiseren, tobben en malen. Bij piekeren probeer je met jouw gedachten grip te krijgen op onrust, angst en onzekerheid. Je bedenkt van tevoren hoe iets zal gaan, wat er zou kunnen gebeuren en vooral wat er mis zou kunnen gaan. Piekeren is een duidelijk voorbeeld van in je hoofd leven en denkpatronen. In dit artikel leg ik uit wat piekeren is, waarom jouw gedachten vaak in negatieve scenario’s blijven hangen en hoe je voorkomt dat je in cirkels blijft denken.

Waarom is piekeren vaak negatief scenariodenken?

Piekeren is scenariodenken, maar meestal scenariodenken met een negatieve afloop. Je probeert je voor te bereiden op wat er mis zou kunnen gaan. Je denkt vandaag alvast na over de problemen van morgen, terwijl je nog niet weet welke problemen morgen werkelijk bestaan.

• Wat als ik ontslagen word?
• Wat als zij mij afwijst?
• Wat als ik ziek word?
• Wat als mijn kind iets overkomt?
• Wat als ik de verkeerde beslissing neem?
• Wat als ik niet goed genoeg ben voorbereid?

Het ene scenario roept het volgende op. Zodra je één mogelijkheid hebt doordacht, bedenkt jouw hoofd alweer een nieuwe afloop die ook nog onderzocht moet worden. Dat geeft geen zekerheid, maar juist steeds meer onrust. Op de pagina over negatief denken lees je meer over gedachten waarin vooral risico’s, tekorten en negatieve uitkomsten centraal staan.

Wat is het verschil tussen nadenken en piekeren?

Nadenken heeft een doel. Je ordent informatie, weegt mogelijkheden af, maakt een plan, neemt een besluit of zet een concrete stap. Als je klaar bent, kun je het onderwerp voorlopig loslaten. Piekeren werkt anders. Je herhaalt dezelfde vragen, bedenkt nieuwe bezwaren en blijft twijfelen. Er komt geen beslispunt en geen afronding. Nadenken zoekt een oplossing. Piekeren maakt steeds nieuwe problemen voordat ze bestaan. Kenmerk van piekeren is dat het doorgaans gaat over situaties waar we geen invloed op hebben. Hadden we die invloed wel, dan was er namelijk niets te piekeren. Dan heet het: een strategie uitdenken, en als die klaar is is ’t klaar. Piekeren heeft de neiging om je gedachten in cirkels te laten rondgaan zonder op een beslispunt te komen.

Wat is er mis mee?

Wat is er mis met piekeren? Dat is een goeie vraag. Nou allereerst dit: ons gevoel gaan we verstandelijk benaderen. We voelen ons onrustig, paniekerig, angstig of onzeker en we gaan met ons hoofd onze gevoelens te lijf. De gedachten die we hebben zijn vaak weinig realistisch. Want we weten immers niet wat er morgen komt. We weten ook niet wat er morgen gaat gebeuren en hoe dat verloopt. Dus gaan we scenario’s uitdenken hoe het zou kunnen gaan. Maar meestal zijn dat niet de meest positieve scenario’s. Je leeft dan niet meer bij wat er nu gebeurt, maar bij wat er straks misschien zou kunnen gebeuren. Jouw aandacht verschuift van de werkelijkheid naar een toekomst die alleen nog in jouw hoofd bestaat.

Piekeren kan ook een manier van coping zijn: je probeert met denken om te gaan met onrust, angst of onzekerheid. Maar bij piekeren staat vooral centraal dat je in jouw hoofd blijft hangen en met meer denken probeert op te lossen wat niet door denken alleen opgelost kan worden. Piekeren kan bovendien een gevoel van controle geven. Denken voelt als iets doen. Je hebt het idee dat je waakzaam bent, dat je niets over het hoofd ziet en dat je beter voorbereid bent wanneer je ieder mogelijk scenario hebt bekeken. Stoppen kan daardoor voelen alsof je nalatig bent of het probleem niet serieus neemt.

De piekeraar blijft denken omdat hij gelooft dat de volgende gedachte eindelijk rust zal brengen. Maar meestal brengt die volgende gedachte alleen weer een nieuwe vraag.

Wat zijn de gevolgen van piekeren?

Gevolgen van te veel piekeren kunnen zijn:

• Het kost veel energie en je voelt je moe en futloos.
• Het kost je slapeloze nachten.
• Als het lang duurt, krijg je spanningsklachten.
• Je loopt vast in je hoofd.
• Je wordt prikkelbaar.
• Je hebt moeite om je te concentreren.
• Je stelt besluiten uit.
• Je lichaam blijft gespannen.
• Je bent minder aanwezig bij wat er nu gebeurt.
• Je maakt problemen groter voordat ze werkelijk bestaan.

Stop maar met dat gepieker!

Vaak wordt het gezegd: stop maar eens met dat gepieker. Maar zo gemakkelijk zet je die denkmachine niet uit. Er is niet een knopje dat je aan of uit kunt zetten. Toch is het een goed advies: stop ermee, want het brengt je niets. Maar je kunt piekeren niet stoppen door jezelf nog harder toe te spreken. Eerst moet je herkennen wat jouw hoofd probeert op te lossen. Onder de gedachten zit meestal een gevoel dat nog niet is erkend. Zolang dat gevoel geen aandacht krijgt, start de denkmachine gemakkelijk opnieuw.

Welk gevoel zit er onder jouw gepieker?

Je piekert niet zomaar. Onder het denken zit meestal een gevoel en onder dat gevoel zit vaak een bedreigde behoefte. Misschien voel je angst, onrust, onzekerheid, verdriet, machteloosheid, schaamte of spanning. Misschien heb je behoefte aan veiligheid, duidelijkheid, vertrouwen, grip, verbinding, erkenning of rust. De gedachten zijn vaak de bovenlaag. Daaronder zit een gevoel dat aandacht nodig heeft. Daarom helpt het om niet alleen te vragen waar je over denkt, maar ook:

• Wat voel ik nu?
• Waar ben ik bang voor?
• Welke behoefte wordt bedreigd?
• Kan ik iets doen?
• Of moet ik iets verdragen, voelen of loslaten?

Hoe kun je stoppen met piekeren?

De belangrijkste stap om te stoppen is deze. Je voelt je onrustig, paniekerig of je maakt je zorgen. Dat is een gevoel. En wat je nu doet is vluchten in jouw hoofd en jouw gevoelens rationeel behandelen. Dat is een logische reactie wellicht, maar het werkt niet. Beter is: gevoelens toestaan, ervaren en delen met anderen. Je moet in feite bij jouw gevoel terechtkomen. Uiteraard zijn er ook praktische zaken te bedenken zoals: verzet jouw geest door wat afleiding te zoeken, leren loslaten of relativeren of bespreken met anderen.

Maak onderscheid tussen invloed en geen invloed

Vraag jezelf af of je werkelijk iets kunt doen. Kun je informatie verzamelen, een gesprek voeren, een besluit nemen of een concrete stap zetten? Doe dat dan. Wanneer je geen invloed hebt, helpt nog meer denken meestal niet. Dan gaat het niet om oplossen, maar om verdragen, voelen of loslaten.

Benoem het gevoel onder jouw gedachten

Zeg niet alleen: ik denk dat het misgaat. Benoem ook wat eronder zit: ik ben bang, ik voel me onzeker, ik voel me machteloos of ik heb behoefte aan duidelijkheid. Daarmee verplaats je de aandacht van het scenario naar wat er werkelijk in jou gebeurt.

Kom terug naar wat er nu gebeurt

Jouw gepieker speelt zich meestal af in de toekomst. Breng jezelf daarom terug naar het heden. Ga wandelen, let op jouw ademhaling, voel jouw lichaam, kijk om je heen of doe iets praktisch. Niet om jouw gevoel weg te drukken, maar om uit het scenario terug te keren naar de werkelijkheid. Op de pagina over hier en nu leven lees je hoe je jouw aandacht terugbrengt naar wat er op dit moment werkelijk is.

Deel jouw zorgen met iemand

Wanneer je jouw zorgen hardop uitspreekt, worden ze concreter. Je hoort welke gedachten zich herhalen en kunt beter onderscheiden wat een feit is en wat een scenario. Bovendien kan steun van een ander helpen om de onrust te dragen.

Zoek afleiding zonder jouw gevoel weg te drukken

Afleiding kan helpen om de denkmachine tijdelijk tot rust te brengen. Luister naar muziek, lees een boek, ga naar buiten of doe iets met jouw handen. Maar gebruik afleiding niet alleen om het gevoel volledig te ontkennen. Het gevoel mag later alsnog aandacht krijgen.

Prakkiseren, peinzen en mijmeren hebben ook met denken te maken, maar zijn niet hetzelfde. Peinzen kan tot inzicht leiden en mijmeren kan ontspannen of dromerig zijn. Piekeren wordt vooral gekenmerkt door onrust, negatieve scenario’s en gedachten die zonder besluit blijven rondgaan.

Autonomie betekent niet dat je nooit meer piekert. Het betekent dat je herkent wanneer jouw hoofd in negatieve scenario’s schiet en dat je kunt terugkeren naar wat je voelt, wat je nodig hebt en wat je werkelijk kunt doen. Rust ontstaat niet wanneer je ieder mogelijk scenario hebt uitgedacht, maar wanneer je leert onderscheiden wat je kunt beïnvloeden en wat je moet leren voelen, verdragen of loslaten.

Veelgestelde vragen over piekeren

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over piekeren, negatieve scenario’s en vastlopen in jouw hoofd.

Wat is piekeren?

Piekeren is voor-denken in negatieve scenario’s. Je probeert met jouw verstand grip te krijgen op onrust, angst of onzekerheid, maar jouw gedachten blijven in cirkels rondgaan zonder dat je tot een besluit komt.

Wat is het verschil tussen nadenken en piekeren?

Nadenken heeft een doel en leidt naar inzicht, een besluit, een plan of een actie. Piekeren herhaalt dezelfde vragen, produceert nieuwe scenario’s en geeft geen duidelijke afronding.

Waarom denk je bij piekeren vooral in negatieve scenario’s?

Omdat je probeert je voor te bereiden op gevaar, teleurstelling of verlies. Jouw hoofd denkt dat het je beschermt door alle risico’s vooraf te onderzoeken, maar daardoor neemt de onrust vaak juist toe.

Waarom kun je niet zomaar stoppen met piekeren?

Piekeren geeft het gevoel dat je iets doet en controle houdt. Stoppen kan voelen alsof je het probleem negeert. Bovendien blijft het gevoel onder de gedachten bestaan wanneer het nog niet is erkend.

Wat helpt om minder te piekeren?

Maak onderscheid tussen wat je wel en niet kunt beïnvloeden, benoem het gevoel onder jouw gedachten, keer terug naar het huidige moment, deel jouw zorgen en neem een concrete stap wanneer actie mogelijk is.