home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / machtswellusten

Machtsmisbruik en machtswellust op het werk

Machtsmisbruik en machtswellust: wat is dat eigenlijk? Hoe ontstaat het en wanneer verandert gewone macht in iets ongezonds? In de kern is er helemaal niets mis met macht. Stel je verliest de macht over het stuur. Dat zou niet best zijn. Ook de overheid heeft macht en jouw leidinggevende heeft macht. Zonder enige vorm van zeggenschap, invloed en beslissingsbevoegdheid wordt het binnen een organisatie bovendien een behoorlijk zooitje.

Het wordt een ander verhaal wanneer iemand zijn positie gebruikt om anderen te overheersen, onder druk te zetten of afhankelijk te maken. Dan komen we terecht bij macht en manipulatie in organisaties. In dit artikel gaat het vooral over machtsmisbruik, machtswellust en over de vraag hoe een gewone machtspositie langzaam kan ontsporen.

Wanneer wordt macht machtsmisbruik?

Wanneer ik praat over machtsmisbruik, dan maak je dus, het is een inkopper, misbruik van jouw macht of machtspositie. Je gebruikt jouw positie niet langer alleen om verantwoordelijkheid te nemen of besluiten te kunnen nemen. Je gebruikt haar ook om jouw eigen belang veilig te stellen, anderen onder druk te zetten of ervoor te zorgen dat tegenspraak steeds moeilijker wordt.

Dat kan heel zichtbaar gebeuren, bijvoorbeeld door intimidatie of dreiging. Maar machtsmisbruik kan veel subtieler zijn. Je houdt informatie achter waardoor jij een voorsprong hebt. Je neemt besluiten die anderen raken zonder open te zijn over jouw afwegingen. Of je vraagt mensen iets te doen terwijl je heel goed weet dat zij vanuit hun afhankelijke positie nauwelijks nee kunnen zeggen.

• Je deelt informatie niet terwijl anderen die informatie wel nodig hebben.
• Je bent niet transparant over beslissingen die anderen raken.
• Je gebruikt jouw positie vooral in jouw eigen voordeel.
• Je kwetst, kleineert of haalt mensen onderuit zonder redelijke aanleiding.
• Je zet mensen aan tot iets wat zij vanuit hun positie moeilijk kunnen weigeren.
• Je gaat anderen overheersen.
• Je duldt nauwelijks of geen tegenspraak.
• Je gebruikt verbale of fysieke dreiging om iets gedaan te krijgen.

Wanneer een leidinggevende manipuleert, krijgt dat machtsverschil extra gewicht. Een medewerker kan immers niet altijd vrij reageren zonder na te denken over beoordeling, positie, werkzaamheden of mogelijke gevolgen.

Wat is machtswellust?

Machtswellust is voor mij iets anders dan stevig leidinggeven of graag verantwoordelijkheid dragen. Het gaat om een sterke zucht naar macht en naar het gevoel dat anderen van jou afhankelijk zijn. De machtswellusteling wil niet alleen beslissen. Hij of zij wil heersen, het eigen gelijk bevestigd zien en steeds minder gecorrigeerd worden.

Je ziet dat bijvoorbeeld wanneer iemand steeds meer genoegen lijkt te beleven aan mensen die zich moeten schikken. Tegenspraak wordt lastig, afwijkende meningen worden hinderlijk en mensen leren vanzelf dat het gemakkelijker is om de persoon naar de mond te praten. Uiteindelijk kan er een wonderlijke wereld ontstaan waarin degene met de meeste macht ook voortdurend hoort hoe fantastisch zijn ideeën zijn.

• Anderen moeten zich steeds meer schikken.
• Mensen krijgen steeds minder ruimte om zelf te handelen.
• Tegenspraak wordt als lastig of bedreigend ervaren.
• Medewerkers gaan de machthebber steeds meer naar de mond praten.

En daar begint voor mij het gevaar. Niet omdat iemand op maandagmorgen wakker wordt met de gedachte: laat ik vandaag eens een tiran worden. Zo werkt het meestal niet. Het begint vaak veel kleiner.

Het begint met een klein tijgertje

Ik wil me beperkt uitlaten over de psychologische oorsprong van machtswellust. Daar kun je een boek over schrijven en dat is ook ruimschoots gedaan. Ik houd het liever dicht bij huis en kijk naar wat er binnen een team of organisatie kan gebeuren.

Stel je koopt een leuk tijgertje. Je weet wel, zo’n snoezige poes. Je schaft een kooi aan, koopt wat speeltjes en geeft hem iedere dag eten. Dat tijgertje groeit. Logisch, want je voedt hem. Hij wordt groter en sterker en merkt ondertussen dat hij steeds meer ruimte krijgt. Op een gegeven moment heb je geen schattig poesje meer in huis maar een volwassen tijger.

Zo kan het op de werkvloer ook gaan. Een manager krijgt zeggenschap en beslissingsbevoegdheid. Prima. Maar er is nauwelijks controle op wat hij doet. Hij hoeft zich amper te verantwoorden, niemand stelt moeilijke vragen en besluiten worden zonder veel tegenspraak geaccepteerd. Dan krijgt het tijgertje steeds meer ruimte.

• Beslissingsbevoegdheid verandert langzaam in heerschappij.
• Beheersen verandert in overheersen.
• Daadkracht verandert in geen tegenspraak meer dulden.

Let vooral op twee dingen: geen controle en nauwelijks verantwoording. Wanneer dat lang genoeg duurt, kan iemand ook steeds minder aanspreekbaar worden. Niet omdat ergens officieel staat dat niemand kritiek mag leveren, maar omdat de omgeving ondertussen geleerd heeft dat aanspreken niets oplevert of zelfs vervelende gevolgen kan hebben.

Geen controle en geen verantwoording geven vrij spel

Macht wordt risicovoller wanneer niemand meer goed zicht heeft op wat degene met die macht doet. Besluiten zijn moeilijk te volgen, informatie blijft bij een kleine groep en er bestaat nauwelijks een plek waar iemand serieus bevraagd wordt. Formeel mag iedereen misschien nog iets zeggen, maar in de praktijk weet men wel beter.

• Er is weinig transparantie over besluiten en afwegingen.
• Er is onvoldoende zicht op het handelen van de leidinggevende.
• Er is geen duidelijke plaats waar verantwoording wordt afgelegd.
• Niemand spreekt de persoon nog werkelijk ergens op aan.

Dan ontstaat vrij spel. En hoe langer iemand vrij spel heeft, hoe normaler die vrijheid voor hem of haar gaat voelen. Daarom vind ik positie sensitiviteit zo belangrijk. Hoe meer invloed jouw functie jou geeft, hoe bewuster je moet zijn van het effect dat jouw positie op andere mensen heeft.

Het stofje komt los

Ik meen dat ik ooit iemand hoorde zeggen dat er bij een machtswellusteling op een gegeven moment een stofje loskomt. Of daar werkelijk een bijzonder stofje voor bestaat, laat ik graag aan anderen over. Maar ik vind het beeld prachtig. Iemand krijgt steeds meer macht, bewondert zichzelf steeds meer en duldt steeds minder tegenspraak. Het bijzondere is vervolgens dat hij ook steeds minder tegenspraak krijgt.

Feedback verandert langzaam in naar de mond praten. Mensen knikken vriendelijk, zeggen dat het een geweldig idee is en houden hun werkelijke gedachten voor zich. De tijger groeit ondertussen gewoon door. De machthebber kan uiteindelijk gaan geloven dat zijn visie ongeveer gelijkstaat aan de waarheid en dat kritiek vooral laat zien dat de ander het nog niet helemaal begrepen heeft.

• De eigen visie wordt steeds meer als waarheid gezien.
• Andere opvattingen worden minder serieus genomen.
• Kritiek wordt uitgelegd als onbegrip, weerstand of gebrek aan loyaliteit.

En de wellusteling gelooft het zelf. Zonder hem komt het niet goed met de afdeling, de organisatie of misschien zelfs met de halve wereld. Wanneer niemand hem nog stevig tegenspreekt, krijgt hij ook steeds minder informatie waarmee dat zelfbeeld gecorrigeerd kan worden.

De kring om de machthebber wordt steeds kleiner

Soms zie je dat de kring van mensen die werkelijk invloed mogen uitoefenen steeds kleiner wordt. Uiteindelijk blijft er misschien één vertrouweling over die zogenaamd als enige nog goed met de machthebber kan communiceren. Anderen verdwijnen uit beeld, worden niet meer betrokken of krijgen te horen dat hun houding lastig is. Iemand schreef ooit: ‘zo wordt de klokkenluider op voorhand al gedood’. Dat vind ik scherp gezegd.

Wanneer mensen daarbij via elkaar worden ingezet om informatie op te halen, boodschappen over te brengen of anderen buitenspel te zetten, kan dat raken aan triangulatie op het werk. De machthebber hoeft dan zelf niet voortdurend zichtbaar op te treden. Een klein netwerk van vertrouwelingen kan een groot deel van het werk doen.

Dat vind ik gevaarlijk. Een organisatie heeft juist mensen nodig die vragen stellen, andere informatie aandragen en durven zeggen wanneer iets niet klopt. Wanneer zulke mensen verdwijnen, krijgt degene met macht nog minder tegenspraak en daarmee nog meer ruimte. En zo groeit de tijger verder.

Wie kritiek geeft kan zelf het probleem worden

Een machtspositie wordt pas echt ongezond wanneer aanspreken niet alleen weinig oplevert, maar degene die kritiek geeft vervolgens zelf onder vuur komt te liggen. Jij stelt een vraag over een besluit en ineens gaat het over jouw toon. Jij benoemt gedrag en krijgt te horen dat jij degene bent die onrust veroorzaakt. De oorspronkelijke vraag raakt uit beeld.

Daar kan machtsmisbruik gaan raken aan DARVO op het werk. Gedrag wordt ontkend, degene die het aankaart krijgt kritiek en uiteindelijk kunnen de rollen volledig omdraaien. De machthebber presenteert zichzelf als degene die door jouw gedrag wordt beschadigd, terwijl jij degene was die oorspronkelijk iets wilde bespreken.

Dat hoeft niet iedere keer bewust zo georganiseerd te zijn. Maar wanneer het patroon ervoor zorgt dat mensen steeds minder durven aanspreken, is het effect hetzelfde: de macht wordt nog minder corrigeerbaar.

En verantwoordelijkheid schuift gemakkelijk naar beneden

Bij machtsmisbruik kan ook schuldverschuiving op het werk ontstaan. Degene met de meeste beslissingsmacht houdt zijn eigen aandeel buiten beeld terwijl de gevolgen van beslissingen bij anderen terechtkomen.

Een leidinggevende neemt bijvoorbeeld een besluit zonder een medewerker erbij te betrekken, maar wanneer het resultaat tegenvalt wordt die medewerker aangesproken op onvoldoende eigenaarschap. Of informatie wordt niet gedeeld en later krijgt iemand het verwijt dat hij eerder aan de bel had moeten trekken. Dan zou ik toch willen weten: wie had welke informatie, wie kon daadwerkelijk beslissen en wie wordt er achteraf verantwoordelijk gehouden?

Macht en verantwoordelijkheid horen bij elkaar. Wie veel mag beslissen, moet naar mijn idee ook bereid zijn om veel verantwoording af te leggen.

Hoe voorkom je dat macht ontspoort?

Machtsmisbruik is niet altijd gemakkelijk te voorkomen. Zeker in het begin kan het lastig zijn om een jonge tijger van een poes te onderscheiden. Voor mij zitten de belangrijkste beschermingsmechanismen in drie woorden: controle, verantwoording en aanspreekbaarheid. Macht moet niet alleen gegeven worden. Er moet ook iets tegenover staan.

Controle

Controle klinkt soms negatief, maar dat hoeft het helemaal niet te zijn. Een vereniging laat de kas controleren. Een accountant loopt onafhankelijk door een administratie. Dat doen we niet automatisch omdat we denken dat iedereen een boef is. We doen het omdat een systeem waarin niemand controleert kwetsbaar wordt.

Controle op leiderschap is ingewikkelder. Want wie controleert de hoogste in de rangorde? Ik ken een directeur die zelf een raad van toezicht heeft aangesteld. Geloof me: iemand die vrijwillig mensen organiseert die kritische vragen mogen stellen, is waarschijnlijk minder vatbaar voor machtswellust dan degene die ieder toezicht vooral ontzettend lastig vindt.

Voorkom rolvermenging

Controle betekent ook dat je voorzichtig bent met rolvermenging en rolverstrengeling. Ik moet denken aan een ondernemer die iemand in dienst had die heel veel financiële informatie kende, zowel zakelijk als privé. Toen daar vervolgens ook nog een nauwe persoonlijke relatie met een andere sleutelfiguur binnen de organisatie bijkwam, ontstond een positie waarin één persoon wel erg veel wist en wel erg veel invloed kreeg.

Dat hoeft niet automatisch verkeerd af te lopen. Maar het maakt een organisatie kwetsbaar. Wie beschikt over welke informatie? Wie controleert wie? Welke rollen lopen door elkaar? Vermenging van relaties, functies en bevoegdheden kan een machtspositie creëren waar nauwelijks nog zicht op is.

Gecontroleerd willen worden

Controle betekent voor mij ook: gecontroleerd willen worden. Stel dat Klaas penningmeester is van een kerkelijk bestuur en iedere zondag de collectezak mee naar huis neemt. Niemand telt mee en niemand weet precies hoeveel geld erin zat. Dan zou Klaas er theoretisch zo € 100 uit kunnen pakken.

Je kunt zeggen: wat wantrouwend, je moet Klaas toch vertrouwen? Ik draai het liever om. Klaas moet gecontroleerd willen worden. Daarmee bescherm je namelijk ook Klaas. Stel dat iemand later beweert € 2500 in de collectezak te hebben gedaan terwijl er uiteindelijk maar € 800 wordt verantwoord. Zonder enige controle kan Klaas ineens beschuldigd worden van iets wat misschien helemaal niet gebeurd is.

Controle beschermt dus tegen misbruik, maar ook tegen verdenking. Bovendien bevordert het transparantie. Een gezonde machtspositie hoeft niet bang te zijn voor normale controle.

Verantwoorden en aanspreekbaar zijn

De andere twee woorden zijn verantwoorden en aanspreekbaar zijn. Verantwoorden betekent dat je antwoord geeft op vragen over besluiten die jij hebt genomen en over bevoegdheden die je hebt gebruikt. Aanspreekbaar zijn betekent dat je die vragen ook werkelijk wilt ontvangen.

Dat lijkt vanzelfsprekend, maar juist daar gaat het vaak mis. Hoe hoger iemand komt, hoe minder mensen hem rechtstreeks durven aan te spreken. Daarom vind ik dat degene met macht zelf verantwoordelijkheid heeft om tegenspraak mogelijk te maken. Niet alleen zeggen dat jouw deur altijd openstaat, maar ook verdragen wat er door die deur naar binnen komt.

Macht vraagt om zelfbewustzijn

Voor mij is macht uiteindelijk niet het probleem. Macht zonder bewustzijn, controle en verantwoording kan dat wel worden. Hoe groter jouw beslissingsruimte en hoe afhankelijker anderen van jouw keuzes zijn, hoe belangrijker het wordt dat je beseft wat jouw positie met andere mensen doet.

Een goede leider hoeft zijn macht niet te ontkennen. Die moet haar juist goed hanteren. Je neemt besluiten, geeft richting en gebruikt jouw bevoegdheden wanneer dat nodig is. Maar je organiseert tegelijkertijd tegenspraak, laat jezelf bevragen en voorkomt dat jouw functie langzaam verandert in jouw persoonlijke koninkrijk.

Want dat kleine tijgertje blijft alleen hanteerbaar wanneer iemand grenzen stelt aan de ruimte die het krijgt.

Samengevat

Machtsmisbruik ontstaat wanneer iemand zijn positie gebruikt om anderen te benadelen, onder druk te zetten of afhankelijk te maken. Machtswellust gaat nog een stap verder: macht zelf wordt steeds aantrekkelijker en de behoefte om te overheersen kan groeien. Dat gebeurt niet altijd ineens. Juist gebrek aan controle, verantwoording en werkelijke tegenspraak kan ervoor zorgen dat een gewone machtspositie langzaam ontspoort.

Daarom zijn controle, transparantie, duidelijke rollen en aanspreekbaarheid geen teken van wantrouwen. Ze beschermen de organisatie, medewerkers en ook degene die macht heeft. Wie werkelijk goed met macht kan omgaan, hoeft niet bang te zijn voor iemand die af en toe vraagt: waarom doe je dit eigenlijk zo?

Veelgestelde vragen over machtsmisbruik en machtswellust

Macht hoort bij leidinggeven en organiseren. Het probleem zit daarom niet in het hebben van macht, maar vooral in de manier waarop iemand ermee omgaat en in de vraag of er voldoende controle, tegenspraak en verantwoording bestaat. Deze vijf vragen helpen om dat onderscheid scherper te krijgen.

Wat is machtsmisbruik op het werk?

Van machtsmisbruik is sprake wanneer iemand zijn positie of bevoegdheden gebruikt op een manier die anderen benadeelt, onder druk zet of onnodig afhankelijk maakt. Denk aan informatie achterhouden, mensen intimideren, besluiten vooral in het eigen voordeel nemen of nauwelijks ruimte laten voor tegenspraak.

Wat is het verschil tussen macht en machtsmisbruik?

Macht betekent dat jouw positie invloed heeft op anderen en dat je beslissingen kunt nemen die gevolgen voor hen hebben. Daar is op zichzelf niets mis mee. Machtsmisbruik ontstaat wanneer die positie wordt gebruikt om anderen te overheersen, te benadelen of vooral het eigen belang te beschermen.

Kan een gewone medewerker ook veel macht hebben?

Ja. Macht hoeft niet alleen uit een formele leidinggevende functie te komen. Een medewerker kan veel informele macht hebben door kennis, informatie, relaties, senioriteit of een sterke positie binnen een groep. Ook bij informele macht is de vraag hoe iemand met die invloed omgaat.

Waarom is tegenspraak zo belangrijk bij macht?

Tegenspraak voorkomt dat iemand alleen nog informatie ontvangt die het eigen beeld bevestigt. Wanneer medewerkers, collega’s of toezichthouders geen kritische vragen meer durven stellen, kan een machtspositie steeds minder corrigeerbaar worden.

Hoe kun je machtsmisbruik binnen een organisatie beperken?

Zorg voor transparantie, duidelijke rollen, normale controle en plekken waar mensen verantwoording moeten afleggen. Minstens zo belangrijk is dat degene met macht zelf aanspreekbaar wil blijven. Een organisatie waarin niemand de hoogste in rang nog iets durft te vragen, maakt het de tijger wel erg gemakkelijk.