home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / weerbaar

Weerbaar zijn: stevig blijven zonder hard te worden

Weerbaarheid is een woord dat vaak wordt gebruikt in trainingen. Met regelmaat wordt op de website gezocht naar weerbaarheidstraining en de context is meestal: weerbaar zijn tegen agressie. In dit artikel wil ik dieper ingaan op weerbaar zijn in de betekenis van jezelf staande houden in gesprekken die verwarren, waarbij je dichtklapt tijdens een gesprek, die je diep kunnen raken of waarbij je gekleineerd wordt.

Het is echt een kwaliteit in hoe je op situaties reageert. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten gaat weerbaarheid over innerlijke stevigheid: kunnen voelen wat iets met je doet en tegelijkertijd bij jezelf blijven wanneer er druk van buitenaf komt.

Ik kijk daarbij naar vier vormen van weerbaarheid:

• Tegen onredelijkheid.
• Tegen beschuldigingen en verwijten.
• Tegen kritiek.
• Tegen intimiderende communicatie.

Wat is het verschil tussen weerbaar en assertief zijn?

Weerbaarheid en assertiviteit liggen dicht bij elkaar, maar ze zijn niet helemaal hetzelfde. Assertiviteit gaat sterk over gedrag: je spreekt je uit, geeft jouw grens aan, komt voor jezelf op en zegt wat je nodig hebt. Weerbaarheid zit daar als het ware onder. Het is de innerlijke stevigheid waardoor je dat ook kunt blijven doen wanneer iemand druk zet, kritiek geeft of intimiderend communiceert.

Je kunt dus best weten hoe je assertief moet reageren en tóch dichtklappen wanneer iemand hard tegen je tekeergaat. Dan ontbreekt niet per se de kennis van communicatie, maar wordt jouw innerlijke weerbaarheid geraakt. Andersom kan iemand stevig in zijn schoenen staan maar nog moeten leren hoe hij dat duidelijk en respectvol verwoordt.

Waarom is weerloosheid de allergie van een weerbaar persoon?

De tegenhanger van weerbaarheid is weerloosheid. Dat betekent: niet in staat zijn tot verweer. Het impliceert afhankelijkheid, machteloosheid en kwetsbaarheid zonder bescherming.

Wanneer weerbaarheid sterk bij jou past, kun je moeite hebben met mensen die zich helemaal laten overlopen of geen enkele grens lijken te stellen. Toch zit daar ook jouw uitdaging. Weerloos zijn is iets anders dan kwetsbaar zijn. Kwetsbaarheid kan juist veel kracht vragen.

Weerbaarheid heeft niets te maken met een grote mond of brutaliteit

Voor de helderheid: weerbaar zijn heeft wat mij betreft niets te maken met een grote waffel of schijt hebben aan de hele wereld. Dat noem ik stoere machotaal en machogedrag waar je niets aan hebt en waar je niets voor koopt.

Dit artikel gaat ook niet over fysieke weerbaarheid. Mocht je als caissière overvallen worden en er is een pistool op jou gericht, dan kan ik jou niet helpen. Dat is een vorm van weerbaarheid die je zeker kunt trainen, maar ik spreek hier over innerlijke weerbaarheid tegen onrecht en onredelijkheid, tegen beschuldigingen en verwijten in communicatie.

Hoe ben je weerbaar tegen onredelijkheid?

Ik zal omschrijven wat weerbaarheid tegen onredelijkheid is. Onredelijkheid raakt jouw sterke rechtvaardigheidsgevoel. De kernwaarden redelijkheid, integriteit en betrouwbaarheid passen waarschijnlijk bij jou. En opeens breekt iemand in op jouw kernwaarden. Die schoffelt jouw kernwaarden onderuit alsof het onkruid is. Maar voor jou is het geen onkruid, maar kruid!

Wanneer jouw kernwaarden worden betwijfeld of in diskrediet gebracht, raakt dat jou. Weet je hoe dat komt? Jij bent je kernwaarde! De uitdrukking "je moet je de kaas niet van het brood laten eten" heb ik vervangen door: "je moet je de kernwaarden niet van het brood laten eten." Stel jezelf de vraag: wat in mij maakt dat ik stilval bij onredelijkheid? En wat vraagt het om daar niet in mee te gaan zonder zelf onredelijk te worden?

Hoe blijf je weerbaar tegen beschuldigingen en verwijten?

Ben je weerbaar tegen beschuldigingen en verwijten? Ken je dat gevoel dat een ander appelleert aan jouw tekorten en onvolkomenheden? De ander wijst op jouw gebreken en beschuldigt jou. Je wordt terechtgewezen of gecorrigeerd. "Het is een schande dat jij mijn verjaardag vergeten bent." Of: "Altijd stond ik voor je klaar, maar jij vreet niets uit."

Jouw reactie: je klapt dicht, je gaapt een paar keer en je denkt: het zal mijn tijd wel duren. Dat is allergiegedrag. Je beschermt jezelf en zet je harnas om je heen. Ik denk dat jij misschien een betrokken, zorgzaam, lief en verantwoordelijk mens bent. Maar wanneer je je oververantwoordelijk voelt, trek je alles naar je toe en betrek je te veel op jezelf. En zo raken ze jou. De ander kruipt onder jouw schutting door alsof het een steenmarter is.

Jij hebt dan geen weerwoord tegen beschuldigingen. Weerbaarheid vraagt hier het vermogen om niet automatisch in de schuldvraag te stappen. Om te luisteren, te onderscheiden wat werkelijk van jou is en pas daarna te reageren.

Hoe blijf je weerbaar tegen kritiek?

Ben je niet weerbaar tegen kritiek op jezelf betrekken? Wellicht ben je heel gevoelig en zorgvuldig. Of je bent doorgeslagen in de variant van overmatige zelfreflectie. Je hebt de lat hoog gelegd voor jezelf of wellicht heb je een te hoge latrelatie met jezelf.

Weerbaar zijn tegen kritiek betekent niet dat je je niets aantrekt van feedback. Het betekent dat je onderscheid maakt: wat zegt dit over mij en wat zegt dit over de ander? Misschien betrek je kritiek te veel op jezelf of schiet je door in zelfreflectie. Je maakt jezelf klein, haalt jezelf onderuit of maakt de ander te groot en te fors. Loslaten helpt jou. Je hoeft niet te dragen wat niet van jou is.

Hoe blijf je weerbaar tegen intimiderende communicatie?

Ik schreef al een artikel over weerbaar zijn tegen dominante personen. Sta je met de bek vol tanden wanneer de ander dominant is of intimiderend communiceert? Fijn! Dan hoef je voorlopig niet naar de tandarts: je gebit is nog compleet.

Intimiderend gedrag roept angst op. Je duikt weg, bevriest, gaat vermijden, wordt onderdanig of passief en kruipt in jouw schulp. Weet je hoe dat komt? Jouw hoofd en jouw ziel snappen niks van intimiderende communicatie. Hardvochtigheid is jou vreemd. Je bent genuanceerd, fatsoenlijk en respectvol en daar wordt op ingebroken.

Geloof me dat niet iedereen op deze aarde zo lief is. Jouw uitdaging is om grenzen te stellen en jezelf serieus te nemen. Weerbaar zijn tegen intimidatie betekent vaak eerst in jezelf erkennen dat je iets als bedreigend ervaart. Pas daarna kun je innerlijk rechtop gaan staan.

Wat helpt als je dichtklapt of bevriest onder druk?

Dichtklappen of bevriezen betekent niet automatisch dat je zwak bent. Het kan een reactie zijn op verwarring, dreiging of een situatie waarin jouw normale manier van communiceren even niet meer beschikbaar is. Juist dan helpt het niet om jezelf achteraf nog een schop te geven omdat je niet meteen een briljant weerwoord had.

Weerbaarheid kan beginnen met iets kleins: tijd nemen, niet onmiddellijk antwoorden, een vraag terugstellen of simpelweg zeggen dat je op dit moment niet goed kunt reageren. Daarmee voorkom je dat de ander het tempo en de regels van het gesprek volledig bepaalt. Je hoeft niet altijd ter plekke de perfecte reactie te geven om stevig te blijven staan.

Is weerbaar zijn voor jou een uitdaging?

Misschien herken je jezelf juist aan de kant van weerloosheid. Je trekt kritiek snel naar jezelf toe, bevriest wanneer iemand hard spreekt, vindt grenzen aangeven moeilijk of hebt achteraf pas door wat je eigenlijk had willen zeggen. Dan kan weerbaarheid voor jou een ontwikkelpunt zijn.

De uitdaging is niet om harder te worden. Juist niet. Je kunt leren voelen wat jou raakt, jouw grens herkennen en die eerder zichtbaar maken. Soms is weerbaarheid een duidelijk nee. Soms is het een vraag. Soms is het weglopen uit een gesprek dat nergens meer over gaat. En soms is het juist blijven staan en zeggen wat er met je gebeurt.

Welke ontwikkeldoelen passen bij weerbaarheid?

Weerbaarheid ontwikkelen betekent niet dat je een pantser om jezelf heen bouwt. Het gaat om steviger bij jezelf blijven wanneer een ander druk uitoefent.

• Jouw grens herkennen en duidelijker aangeven wanneer iemand eroverheen gaat.
• Onderscheiden wat van jou is en wat je niet op jezelf hoeft te betrekken.
• Kwetsbaar kunnen blijven zonder weerloos te worden.

Veelgestelde vragen over weerbaar zijn

Weerbaarheid wordt vaak verward met hardheid, zelfverzekerdheid of een grote mond. Daarom nog vijf aanvullende vragen.

Is weerbaar zijn hetzelfde als sterk zijn?

Weerbaarheid is een vorm van innerlijke stevigheid, maar sterk zijn betekent niet dat niets je meer raakt. Juist kunnen voelen wat iets met je doet en toch bij jezelf blijven, hoort bij weerbaarheid.

Kun je weerbaar zijn en toch gevoelig zijn?

Zeker. Gevoeligheid en weerbaarheid sluiten elkaar niet uit. Je kunt veel voelen en tegelijk leren begrenzen wat je wel en niet bij jezelf binnenlaat.

Moet je altijd een weerwoord hebben om weerbaar te zijn?

Nee. Soms is niet reageren, tijd nemen of een gesprek beëindigen juist de meest weerbare reactie. Een snel antwoord is niet hetzelfde als innerlijke stevigheid.

Waarom klap ik juist bij dominante mensen dicht?

Omdat dominante of intimiderende communicatie jouw gevoel van veiligheid kan aantasten. Dan kan jouw reactie vertragen of blokkeren. Dat betekent niet dat je niets te zeggen hebt. Vaak komt jouw reactie pas wanneer de druk weer afneemt.

Kan weerbaarheid doorschieten?

Ja. Wanneer stevigheid verandert in hardheid, agressie of dominantie, schiet de kwaliteit door. Gezonde weerbaarheid beschermt jouw grens zonder de ander onnodig te beschadigen.