home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / zelfcompassie

Zelfcompassie: mild met jezelf als het tegenzit

Eigenliefde: mag dat wel?

Zelfcompassie heeft raakvlakken met eigenliefde. Het woord eigenliefde wil bij mensen nog weleens wat tegenstrijdigheid oproepen. Soms voelt men zich er ongemakkelijk bij. Is dat niet ziekelijk wanneer je zegt dat je van jezelf houdt? Op de een of andere manier zit dat ingebakken in onze cultuur.

Mensen met een christelijke achtergrond worstelen bijvoorbeeld nog weleens met dit vraagstuk. De naaste, de ander, liefhebben hebben ze wel geleerd. Dat erbij staat "uw naaste liefhebben als uzelf" werd soms wat eenzijdig uitgelegd. Alsof liefde voor de ander prachtig is maar liefde of mildheid voor jezelf verdacht wordt zodra je er woorden aan geeft.

Zelfcompassie is voor mij echter niet hetzelfde als jezelf geweldig vinden. Het gaat er ook niet om dat je iedere ochtend voor de spiegel moet staan roepen hoe fantastisch je bent. Het gaat veel meer over de vraag: hoe behandel jij jezelf wanneer je het moeilijk hebt?

Hoe hangen zelfaanvaarding, zelfwaardering en zelfrespect samen met zelfcompassie?

Zelfcompassie raakt voor mij sterk aan zelfwaardering, zelfaanvaarding en zelfrespect. Ik benoem die drie omdat ze duidelijk maken hoe je met jezelf kunt omgaan zonder jezelf groter of kleiner te maken dan je bent.

• Zelfwaardering betekent dat je jezelf op waarde schat. Je maakt jezelf niet kleiner dan noodzakelijk en doet je ook niet groter voor dan je bent.
• Zelfaanvaarding betekent dat je jezelf kunt aanvaarden zoals je bent, met jouw kwaliteiten, valkuilen, tekortkomingen, vaardigheden en mogelijkheden. Je kunt ook aanvaarden dat je fouten maakt, verkeerde inschattingen doet of onjuiste keuzes maakt zonder jezelf onheus te bejegenen of waardeloos te vinden.
• Zelfrespect betekent dat je respect hebt voor jezelf, jouw gevoelens en jouw behoeften. Je negeert ze niet en gaat er niet voortdurend aan voorbij. Ook jij bent weleens gefrustreerd of geïrriteerd. Je hoeft dat niet meteen weg te drukken. Jouw gevoelens kunnen richtingaanwijzers zijn in jouw leven.

Daarmee schuift zelfcompassie voor mij dicht tegen mild met jezelf omgaan aan. Niet slap of toegeeflijk, maar zonder jezelf voortdurend met de botte bijl te lijf te gaan.

Zelfcompassie betekent de realiteit onder ogen zien

Zelfcompassie heeft te maken met de realiteit onder ogen zien en deze ook durven ervaren. Je loopt er niet voor weg. Ook al verloopt jouw leven anders dan je wilt en roept dat soms vraagstukken of negatieve gevoelens op. Ook jij bent kwetsbaar. Ook jij bent niet volmaakt. Ook jij hebt tekorten of gebreken.

Maar je kunt jezelf als het ware in jouw eigen armen sluiten en weten dat dit geen bezwaar is. Dat vind ik iets anders dan jezelf zielig vinden. Zelfcompassie zegt niet: "Het is allemaal verschrikkelijk en ik kan er niets aan doen." Het zegt eerder: "Dit doet pijn. Dit is niet gegaan zoals ik wilde. En nu hoef ik mezelf daar niet ook nog eens voor af te straffen."

Zelfcompassie is leren leven met jezelf

Waarom zou je jezelf voortdurend veroordelen? Waarom zou je jezelf bekritiseren, onderuithalen, fouten uitvergroten of iedere vorm van kritiek volledig op jezelf betrekken? Zelfcompassie is leren leven met jezelf, ook wanneer het weleens anders gaat dan je denkt of zou willen.

Je vermijdt de pijn van het leven niet. Je kunt juist kwetsbaar durven zijn en erkennen dat iets pijn doet. Maar je hebt geleerd om daarmee om te gaan zonder jezelf steeds verder naar beneden te halen. Je kunt ervan leren zonder eerst jouw eigenwaarde af te breken.

Waarom is zelfkritiek niet hetzelfde als zelfreflectie?

Dit onderscheid vind ik belangrijk. Zelfreflectie kan heel gezond zijn. Je kijkt naar jouw eigen gedrag en vraagt je af: wat was mijn aandeel? Wat ging goed? Wat ging niet goed? Wat kan ik hiervan leren? Dat is iets anders dan jezelf na iedere fout persoonlijk afbranden.

Zelfkritiek kan gemakkelijk veranderen in: "Zie je wel, ik kan het ook nooit", "Wat ben ik toch stom" of "Een ander zou dit nooit zo verkeerd aanpakken." Dan onderzoek je jouw gedrag niet meer, maar veroordeel je jezelf als persoon. Daar leer je meestal niet zoveel van.

Wanneer je merkt dat je kritiek steeds volledig op jezelf betrekt, kan zelfcompassie juist helpen om iets meer afstand te krijgen. Niet door jouw aandeel te ontkennen, maar door jezelf niet met jouw fout gelijk te stellen. Je hébt een fout gemaakt. Je bént niet de fout.

Wanneer slaat zelfcompassie door?

Wat zijn de valkuilen? Ik zou hier voorzichtig zijn met het woord "doorschieten", want niet alles wat op zelfcompassie lijkt is werkelijk zelfcompassie. Toch zijn er vormen van gedrag die ermee verward kunnen worden:

• Zelfmedelijden: menen dat niemand op deze aarde het zo moeilijk heeft als jij en daardoor de bredere werkelijkheid uit het oog verliezen.
• Ongezonde eigenliefde: voortdurend in de belangstelling willen staan, altijd de beste moeten zijn of vanuit bewijsdrang leven vanuit "zie mij eens".
• Zelfingenomenheid of arrogantie: menen dat je beter bent dan anderen, jezelf boven anderen verheffen of op anderen neerkijken.

Maar strikt genomen zijn dat niet zomaar sterkere vormen van zelfcompassie. Ze bewegen juist weg van de kern ervan. Zelfcompassie hoeft jou niet groter te maken dan een ander. Het hoeft alleen te voorkomen dat jij jezelf kleiner maakt dan nodig.

Is zelfcompassie voor jou een uitdaging?

Misschien ben je naar anderen buitengewoon begripvol en mild, maar zodra het over jezelf gaat worden de regels ineens een stuk strenger. Een ander mag fouten maken, jij niet. Een ander verdient rust wanneer het moeilijk is, jij moet door. Een ander mag verdrietig zijn, maar jij vindt dat je je niet zo moet aanstellen.

Dan kan zelfcompassie voor jou een uitdaging zijn. Niet omdat je jezelf voortaan overal voor moet sparen, maar omdat je jezelf eens zou kunnen behandelen zoals je een mens behandelt om wie je werkelijk geeft. Misschien zou je tegen die ander namelijk heel andere dingen zeggen dan tegen jezelf.

Welke ontwikkeldoelen passen bij zelfcompassie?

Zelfcompassie ontwikkelen betekent niet dat je minder eerlijk naar jezelf moet kijken. Het betekent dat eerlijkheid niet voortdurend gepaard hoeft te gaan met zelfveroordeling.

• Jezelf vriendelijker toespreken wanneer je fouten maakt of tekortschiet.
• Moeilijke gevoelens erkennen zonder ze weg te drukken of erin te verdrinken.
• Jouw eigen behoeften en grenzen serieus nemen zonder jezelf belangrijker te maken dan een ander.

Veelgestelde vragen over zelfcompassie

Zelfcompassie wordt nogal eens verward met jezelf zielig vinden, jezelf alles toestaan of jezelf voortdurend geweldig moeten vinden. Daarom nog vijf vragen.

Is zelfcompassie hetzelfde als zelfliefde?

Nee, al hebben ze raakvlakken. Zelfcompassie wordt vooral zichtbaar wanneer je pijn hebt, tekortschiet of iets fout doet. Het gaat dan over de manier waarop je met jezelf omgaat. Je hoeft jezelf niet fantastisch te vinden om mild met jezelf te kunnen zijn.

Is zelfcompassie hetzelfde als jezelf zielig vinden?

Nee. Zelfmedelijden kan ervoor zorgen dat je helemaal opgaat in jouw eigen ellende. Zelfcompassie erkent de pijn, maar houdt ook zicht op de werkelijkheid en op het feit dat moeilijkheden bij het menselijk bestaan horen.

Word je gemakzuchtig van zelfcompassie?

Dat hoeft helemaal niet. Je kunt verantwoordelijkheid nemen, jouw fouten erkennen en iets willen veranderen zonder jezelf eerst verbaal in elkaar te slaan. Mildheid sluit ontwikkeling niet uit.

Kun je zelfcompassie leren?

Ja. Je kunt oefenen in anders omgaan met jouw innerlijke kritiek, gevoelens leren erkennen en bewuster worden van de toon waarop je tegen jezelf praat. Het hoeft dus geen aangeboren eigenschap te zijn om zich te kunnen ontwikkelen.

Waarom ben ik voor anderen milder dan voor mezelf?

Omdat je bij een ander vaak gemakkelijker ziet dat fouten en pijn menselijk zijn. Bij jezelf kunnen oude overtuigingen, hoge eisen of een sterke innerlijke criticus een veel hardere maatstaf opleggen. Zelfcompassie maakt dat verschil zichtbaar.