home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / overdracht

Overdracht en persoonlijke ontwikkeling

Overdracht in psychologische zin betekent dat je ervaringen uit het verleden overdraagt naar de huidige situatie. Oude gevoelens roep je onbewust op in nieuwe situaties. Gevolg is dat je zo reageert, zoals je dat vroeger ook deed. In dit artikel ga ik in op het onderwerp overdracht en persoonlijke ontwikkeling. Wanneer er onbalans is tussen geven en ontvangen, kunnen oude ervaringen en gevoelens ongemerkt bepalen hoe je op de ander reageert. Je reageert dan niet alleen op wat er nu gebeurt, maar ook op wat de ander bij jou oproept uit het verleden. Autonomie en persoonlijk leiderschap helpen je om oude gevoelens te herkennen, het verleden van het heden te onderscheiden en opnieuw te kiezen hoe je reageert.

Wat is positieve overdracht?

Bij positieve overdracht neem je het beeld bijvoorbeeld mee van de ideale vader en moeder die altijd aandacht, tijd en waardering voor je hadden. Dat roept positieve gevoelens op. Iemand kan je daardoor direct een veilig of vertrouwd gevoel geven. Misschien doet die persoon je denken aan iemand bij wie je vroeger gezien, gewaardeerd of beschermd werd. Dat voelt prettig, maar het hoeft niet te betekenen dat jouw beeld klopt. Je kunt iemand te snel vertrouwen, idealiseren of meer gezag geven dan nodig is.

Wat is negatieve overdracht?

Bij negatieve overdracht projecteer je negatieve gebeurtenissen op het scherm van het hier en nu. Dat speelt een rol bij hoe je je voelt of hoe je communiceert op dat moment. Iemand kan door zijn stem, houding, functie of manier van reageren oude gevoelens van angst, afwijzing, vernedering of onveiligheid oproepen. Jouw lichaam en gevoel reageren dan alsof de situatie van vroeger opnieuw plaatsvindt. Je kunt jezelf klein maken, dichtklappen, aanvallen of weggaan, terwijl jouw reactie groter is dan de huidige situatie verklaart.

Waarom is het herkennen van overdracht belangrijk?

Het herkennen van overdracht bij jezelf is superbelangrijk. Je gaat jezelf als het ware begrijpen en je kunt het pad in gaan om jezelf te bevrijden van overdracht. Overdracht kan namelijk ook voelen als een belasting. Ik wou zeggen dat de naam overdrachtsbelasting daar vandaan komt maar dat is maar gekheid. Wanneer je niet herkent dat een oud gevoel wordt geactiveerd, lijkt jouw reactie volledig veroorzaakt te worden door de persoon die nu tegenover je staat. Daardoor geef je die persoon mogelijk meer invloed dan hij of zij werkelijk heeft. Bewustwording helpt je om twee vragen uit elkaar te halen:

• Wat gebeurt er werkelijk in deze situatie?
• Wat wordt er bij mij geraakt vanuit het verleden?

Hoe werkt overdracht in het voorbeeld van Rianne?

Het voorbeeld van Rianne laat zien hoe een gebeurtenis in het heden oude gevoelens kan oproepen en hoe je daardoor opnieuw gaat reageren zoals je vroeger reageerde. De leidinggevende van Rianne is bijzonder direct, soms te direct en hij kan nog weleens autoritair zijn. Verder is ’t een beste kerel maar je weet wel wat ik bedoel. Soms... En dat gebeurde onlangs ook weer. Rianne had iets over het hoofd gezien en dat stond meneer niet aan. Op autoritaire toon gaf hij haar een vervelende terechtwijzing. Gevolg: Rianne klapte dicht, stond met de mond vol tanden, had geen weerwoord en voelde zich letterlijk met de grond gelijk gemaakt. Ze wou graag leren hoe je dichtklappen tijdens een gesprek kunt voorkomen.

En toen kwam dat beeld naar voren van vroeger. Haar vader was ook een dominante man. Als kind werd ze soms ook op die manier gecorrigeerd. Inmiddels is ze 35 jaar. Als ze echter op dat dominante toontje wordt toegesproken dan roept dat oude gevoelens op en gaat ze zich gedragen net als vroeger. Het gevoel van een schoothondje dat bij onveiligheid onder de tafel kruipt. Rianne maakt zich weer zo klein als het kind dat ze ooit was, wat haar een rotgevoel geeft, heel veel energie kost en waardoor haar kwaliteiten onzichtbaar worden. De leidinggevende ziet alleen een bibberende Rianne en kan daar waarschijnlijk niet zoveel mee. Hij ziet haar kwaliteiten niet en kan die dus ook niet optimaal inzetten.

Wellicht voelt hij zich nu gelabeld als bullebak, en als hij echt een bullebak was dan zou hij dat niet eens vervelend vinden. Maar het komt de onderlinge verhouding hoe dan ook niet ten goede. De leidinggevende krijgt in haar beleving onbewust de positie van haar vader. Rianne reageert daardoor niet meer volledig vanuit de volwassen vrouw die ze nu is. Haar oude afhankelijke positie neemt het tijdelijk over.

Is overdracht hetzelfde als projectie?

Een vraag die ik weleens krijg: is er verschil tussen overdracht en projectie? Ja, er is verschil. Projectie is het toeschrijven van normen, waarden, gedrag, eigenschappen, persoonskenmerken, emoties en gevoelens aan anderen. Overdracht is het herbeleven van gevoelens en behoeften waardoor je gedrag, vaak afweermechanismen of overlevingsstrategieën, van vroeger herhaalt. Bij projectie leg je iets van jezelf bij de ander neer. Bij overdracht reageer je op de ander vanuit een oud beeld, gevoel of relationeel patroon. De twee kunnen wel tegelijk voorkomen. Je kunt een oud gevoel meenemen naar de situatie en vervolgens aannemen dat de ander precies denkt, voelt of bedoelt wat jij vreest.

Hoe herken je overdracht bij jezelf?

Overdracht herken je niet alleen aan wat je denkt. Je merkt het ook aan jouw gevoelens, lichamelijke reactie, communicatie en gedrag. Vaak past jouw reactie niet helemaal bij wat er werkelijk gebeurt.

Kijk je sterk op tegen de ander?

Een kenmerk van overdracht is dat het vaak ontstaat wanneer je tegen iemand opkijkt of wanneer iemand een andere positie heeft dan jij. Het ontstaat wanneer iemand een andere hiërarchische positie heeft of wanneer je iemand als autoriteit ervaart. Dat komt omdat je als kind ook een afhankelijke positie van je ouders had. Een leidinggevende, docent, arts, coach of andere autoriteit kan daardoor onbewust de positie krijgen van iemand uit jouw verleden. Je geeft die persoon meer macht, gezag of invloed dan nodig is.

Reageer je anders dan je normaal bent?

Een tweede kenmerk is dat je niet meer reageert zoals je bent. Neem het voorbeeld van Rianne. Zij is een heel spontane vrouw die altijd en voor iedereen een woord heeft. Zoals ze nu reageert op haar leidinggevende past niet bij haar. Zij is zo niet. Blijkbaar voelt ze zich beklemd, bekneld in de beeldvorming waardoor ze niet meer vrij reageert. Dat is een belangrijk signaal. Wanneer je bij één bepaalde persoon opeens veel kleiner, stiller, bozer, afhankelijker of onzekerder wordt dan je normaal bent, kan overdracht een rol spelen.

Bevries, vlucht of vecht je?

Een derde kenmerk is dat het contact niet meer gevoeld wordt. Je bevriest en je reageert onderkoeld en kil, je vlucht en je reageert niet maar je vermijdt, of je gaat de strijd aan en je gaat vechten. In ieder geval is het gedrag wat niet bij de situatie past. Je reageert niet meer alleen op de huidige persoon. Jouw systeem reageert ook op een oude situatie die ooit spannend, pijnlijk of onveilig was.

Zeg je niet meer wat je voelt of bedoelt?

Een vierde kenmerk is dat je niet meer communiceert wat je voelt en wat je denkt. In communicatie druk ik dat uit als: je zegt niet wat je bedoelt en je bedoelt niet wat je zegt. Of: je zegt niet wat je voelt en je voelt niet wat je zegt. Vaak ga je ook naar de vervorming toe van jouw kwaliteiten of je gaat je gedragen zoals je dat als kind ook deed. Je bent bijvoorbeeld normaal zorgvuldig, maar wordt onder druk perfectionistisch. Je bent normaal duidelijk, maar wordt hard. Je bent normaal behulpzaam, maar gaat jezelf volledig wegcijferen.

Wat is tegenoverdracht?

Tegenoverdracht is wat de overdracht van de één oproept bij de ander. Jouw houding, reactie of oude gevoel kan dus ook iets in beweging zetten bij de persoon tegenover je. Daardoor ontstaat een wisselwerking. Jij reageert vanuit een oud patroon en de ander reageert vervolgens op jouw houding. Die reactie kan jouw oorspronkelijke gevoel opnieuw bevestigen.

Hoe kan tegenoverdracht ontstaan?

Stel dat jij jezelf klein, onzeker en afhankelijk opstelt. De ander kan daardoor beschermender, directiever of dominanter worden. Wanneer jij snel bang bent voor afwijzing, kan de ander extra voorzichtig worden. Maar de ander kan ook geïrriteerd raken omdat je voortdurend bevestiging vraagt. Wanneer jij afstand houdt, kan de ander ook afstandelijk worden. Daardoor krijg jij het gevoel dat mensen je inderdaad afwijzen of niet werkelijk willen kennen. Zo kunnen twee mensen elkaar onbewust vastzetten in een patroon dat voor beiden bekend voelt.

Hoe zie je tegenoverdracht bij Rianne en haar leidinggevende?

Rianne klapt dicht en maakt zichzelf klein. Haar leidinggevende ziet een onzekere medewerker die weinig weerwoord geeft. Hij kan daardoor nog directiever worden. Misschien gaat hij meer uitleggen, harder sturen of sneller corrigeren omdat hij denkt dat Rianne duidelijkheid nodig heeft. Rianne ervaart hem vervolgens nog sterker als autoritair. Dat roept haar oude gevoelens opnieuw op en zij maakt zich nog kleiner. Hij ziet haar onzekerheid toenemen en reageert mogelijk nog dwingender. Zo versterken beiden onbewust de wisselwerking. Dat betekent niet dat Rianne verantwoordelijk is voor zijn autoritaire gedrag. Het betekent ook niet dat haar leidinggevende verantwoordelijk is voor alle gevoelens uit haar verleden. Het betekent dat beiden invloed hebben op wat er in het huidige contact gebeurt.

Hoe kunnen oude beelden jouw gedrag blijven bepalen?

Overdracht speelt niet alleen bij duidelijke autoriteit. Ook verwachtingen, kritiek, perfectionisme en buitensluiting kunnen oude beelden en gevoelens activeren.

Peter blijft voldoen aan het keurige beeld

Peter groeide op bij keurige ouders. Het gazon was minimaal net zo netjes geknipt als de kuif bij de kapper. En de auto was net zo schoon als het schilderijtje aan de muur. Peter heeft lang aan dit beeld willen voldoen. Hij werd er als kind ook op aangesproken als hij iets vergat, slordig was of zaken veronachtzaamde. En nu? Peter is 46 jaar. Maar als zijn vrouw hem ergens op aanspreekt, dan wringt hij zich gelijk in alle bochten om toch aan het beeld te voldoen. Zie je dat dit een vorm van overdracht is? Zijn vrouw zegt misschien iets over één vergeten afspraak of onafgemaakt klusje. Peter hoort onbewust opnieuw de boodschap dat hij niet voldoet of niet netjes genoeg is. Toen Peter zich bewust werd wat hij deed en hoe dat is ontstaan, kwam hij een stap verder! Nee, schuldvragen stellen helpt niet. Verantwoordelijkheid nemen voor eigen leven en eigen keuzes, dat is wat helpt!

Angela voelt zich opnieuw buitengesloten

Angela voelde zich vaak buitengesloten. Ze was het nakomertje in de familie en haar zussen waren veel ouder dan zij. Die zussen trokken ook veel met elkaar op en zij voelde zich als jongste vaak alleen en buitengesloten. Dat overdrachtsmechanisme speelde een rol op haar werk toen ze merkte dat twee collega’s ook privé met elkaar omgingen en zij daarvoor nooit werd uitgenodigd. Dat leverde oude gevoelens op die zij meenam naar een nieuwe situatie. Het feit in het heden was dat twee collega’s privé contact hadden. Het oude gevoel vertelde haar dat zij opnieuw degene was die er niet bij hoorde. Dat gevoel mag er zijn. Maar voor Angela is het belangrijk om te onderzoeken of de huidige situatie werkelijk hetzelfde betekent als de situatie van vroeger.

Hoe bevrijd je jezelf van overdracht?

Een eerste stap in persoonlijke ontwikkeling is bewustwording. Het Duitse woord bewusst duidt op weten, in dit geval weten in wording. Herken overdracht als belemmeringsmechanisme in het hier en nu. Jezelf bevrijden van overdracht betekent niet dat je jouw verleden uitwist. Je leert herkennen wanneer het verleden jouw waarneming en reactie in het heden overneemt.

Welk oud gevoel wordt geraakt?

Onderzoek eerst welk gevoel zo sterk wordt geactiveerd. Is dat angst, onzekerheid, schaamte, afwijzing, vernedering, buitensluiting of de behoefte om goedkeuring te krijgen? Vraag jezelf af of je dit gevoel van vroeger kent. Wanneer heb je je eerder zo gevoeld? Alleen al herkennen dat het gevoel oud is, kan ruimte geven. Het gevoel is echt, maar de huidige situatie hoeft niet hetzelfde te zijn.

Aan wie doet de ander je denken?

Vraag jezelf af aan wie de ander je onbewust doet denken. Is het jouw vader, moeder, leraar, oude partner of iemand anders die vroeger veel invloed op je had? Misschien lijkt de huidige persoon qua uiterlijk helemaal niet op iemand van vroeger. Het kan ook gaan om een toon, blik, houding, verwachting of manier van kritiek geven.

Wat gebeurt er werkelijk in het hier en nu?

Ga terug naar de feiten. Wat heeft de ander werkelijk gezegd of gedaan? Wat vul jij zelf in? Welke betekenis geef je eraan? Vraag jezelf af of jouw reactie past bij de situatie van nu. Is de ander werkelijk zo machtig? Ben je werkelijk zo afhankelijk? Word je werkelijk afgewezen? Door feiten en oude gevoelens uit elkaar te halen, ontstaat ruimte om opnieuw naar de situatie te kijken.

Hoe wil je als volwassene reageren?

Vraag jezelf af hoe je als volwassene wilt reageren. Welke mogelijkheden heb je nu die je vroeger niet had? Misschien kun je een vraag stellen, jouw grens aangeven, benoemen wat de toon met je doet of om tijd vragen om na te denken. Je hoeft niet automatisch dicht te klappen, weg te lopen of de strijd aan te gaan. Je kunt pauzeren en bewust kiezen hoe je wilt reageren. Nee, schuldvragen stellen helpt niet. Verantwoordelijkheid nemen voor eigen leven en eigen keuzes, dat is wat helpt!

Wat hebben autonomie en persoonlijk leiderschap met overdracht te maken?

Overdracht beperkt jouw autonomie wanneer je niet meer vrij reageert op wat er in het heden gebeurt. Een oud beeld bepaalt dan hoe klein, afhankelijk, bang of strijdlustig je wordt. Autonomie betekent dat je jouw gevoelens serieus neemt zonder ze automatisch als bewijs te zien dat de huidige situatie hetzelfde is als vroeger. Je maakt de ander niet onbewust tot vader, moeder, afwijzer of autoriteit. Je probeert hem of haar te zien zoals die nu werkelijk is. Persoonlijk leiderschap betekent dat je herkent wanneer een oud patroon wordt geactiveerd. Je pauzeert, onderzoekt wat er gebeurt en kiest bewust hoe je reageert. Dat betekent niet dat je alle verantwoordelijkheid voor de situatie op je neemt. De ander blijft verantwoordelijk voor zijn of haar eigen gedrag. Jij neemt verantwoordelijkheid voor jouw reactie en voor de keuzes die je nu kunt maken. Je hoeft jouw verleden niet te ontkennen. Maar je hoeft het ook niet steeds opnieuw de baas te laten zijn over het heden.

Veelgestelde vragen over overdracht

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over overdracht, tegenoverdracht en oude gevoelens in nieuwe situaties.

Wat betekent overdracht in de psychologie?

Overdracht betekent dat je oude beelden, ervaringen, gevoelens en verwachtingen meeneemt naar een persoon of situatie in het heden. Daardoor reageer je soms zoals je vroeger reageerde.

Wat is het verschil tussen overdracht en projectie?

Bij projectie schrijf je iets van jezelf toe aan de ander. Bij overdracht herbeleef je oude gevoelens en relationele patronen in het contact met iemand in het heden.

Wat is tegenoverdracht?

Tegenoverdracht is de reactie die jouw overdracht bij de ander oproept. De reacties van beide personen kunnen elkaar daardoor onbewust versterken.

Hoe herken je overdracht bij jezelf?

Je kunt overdracht herkennen wanneer jouw reactie niet goed past bij de huidige situatie, je bij iemand opvallend klein of onzeker wordt, sterk tegen iemand opkijkt of niet meer zegt wat je werkelijk voelt en denkt.

Hoe kun je jezelf bevrijden van overdracht?

Herken welk oud gevoel wordt geraakt, onderzoek aan wie de ander je doet denken en maak onderscheid tussen wat er vroeger gebeurde en wat er nu werkelijk gebeurt. Kies daarna bewust hoe je als volwassene wilt reageren.