home / leiderschapsontwikkeling / modern leiderschap / natuurlijk leiderschap

Natuurlijk leiderschap? Wat is dat?

Natuurlijk leiderschap: wat is dat precies? Een vraag die ik vaker voorgeschoteld krijg en waar ik in dit artikel op inga. Maar graag scherp ik het meteen aan: de vraag veronderstelt namelijk dat er ook onnatuurlijk leiderschap is. En jazeker, dat bestaat volgens mij ook. Bij het thema modern leiderschap komen tegenwoordig allerlei vormen en benamingen voorbij, maar voor mij blijft de vraag simpel: komt leiderschap van nature uit jou of voer je vooral een kunstje op?

Wat is natuurlijk leiderschap?

Natuurlijk leiderschap is leiderschap dat bij jou past. Het komt niet uit een rolletje dat je hebt ingestudeerd, maar uit wie je bent, jouw natuurlijke kwaliteiten, jouw waarden en de manier waarop je van nature contact maakt met anderen. Je hoeft jezelf niet voortdurend af te vragen: hoe hoort een leider dit eigenlijk te doen? Natuurlijk leiderschap gaat vanzelfsprekender. Het is niet gespeeld.

Dat betekent niet dat je niets hoeft te leren. Natuurlijk leiderschap is geen vrijbrief om maar wat te doen. Je kunt jouw kwaliteiten ontwikkelen, jouw vaardigheden vergroten en leren omgaan met jouw valkuilen. Maar de basis moet er wel zijn. Net zoals muzikaliteit niet ontstaat doordat je noten leert lezen.

Kenmerken van natuurlijk leiderschap

Wat zijn de criteria voor een natuurlijk leider? Ik noem er een aantal:

• Een natuurlijk leider geeft geen leiding op basis van macht en hiërarchie maar op basis van autoriteit en authenticiteit.
• Is verbindend: dat wil zeggen dat hij of zij de verbinding zoekt en samen met anderen wat probeert te bereiken.
• Staat niet als leider zodanig in het middelpunt dat de teamleden onzichtbaar zijn geworden maar kan zich dienstbaar opstellen. Dat is wat anders dan ondergeschikt.
• Weet vooral ook zichzelf te leiden: persoonlijk leiderschap is de basis.
• Neemt verantwoordelijkheid en kan verantwoordelijkheid bij de ander laten liggen.
• Wekt vertrouwen bij de teamleden.
• Krijgt als vanzelf respect van anderen.
• Krijgt als vanzelf gezag toegekend door anderen.
• Kent de organisatiebehoeften maar begrijpt en kent ook de behoeften van medewerkers en weet deze voortdurend op elkaar af te stemmen.

Natuurlijk leiderschap en natuurlijk overwicht

Daar raakt natuurlijk leiderschap ook aan natuurlijk overwicht. Sommige mensen hebben iets waardoor anderen als vanzelf naar hen luisteren. Niet omdat ze de baas spelen, niet omdat ze hun functiekaartje op tafel leggen en ook niet omdat ze harder praten. Er is gezag zonder dat het voortdurend afgedwongen hoeft te worden.

Dat natuurlijke overwicht vind ik belangrijk. Je kunt formele macht krijgen door een functie, maar natuurlijk gezag wordt je door anderen toegekend. Daar zit nogal een verschil tussen. De functietitel kun je morgen krijgen. Natuurlijk overwicht niet.

Waar zit de pijn bij aangeleerd leiderschap?

De pijn zit voor een deel in het feit dat we aangenomen hebben dat leiderschap vooral met vaardigheden te maken heeft. Vaardigheden zijn te trainen, echter leiderschap moet je ontwikkelen. Daar zit voor mij een belangrijk onderscheid. Je kunt iemand leren een beoordelingsgesprek te voeren, feedback te geven of een vergadering voor te zitten. Maar daarmee heb je nog geen leider gemaakt.

Het tweede waar de pijn zit: we zijn verwijderd geraakt van onze kernkwaliteiten en hebben competentiemanagement ingevoerd. Mijns inziens zit daar het verschil tussen aangeleerd gedrag en natuurlijke kwaliteiten. Kernkwaliteiten zijn kwaliteiten die van nature bij ons passen. Daar hoef je ook geen moeite voor te doen. Het gaat vanzelf. Iemand die van nature besluitvaardig en doortastend is, hoeft niet gepusht te worden om dit gedrag te laten zien. Iemand die niet besluitvaardig is van nature, kun je honderd dagen trainen en hij of zij kan ook progressie maken op dit onderdeel. Echter: hoe je 't wendt of keert, van nature is hij of zij niet besluitvaardig.

Alles wat van nature is, is natuurlijk

Alles wat van nature in ons zit, wat vanzelf gaat, is natuurlijk gedrag. En de rest niet. Dat klinkt misschien kort door de bocht, maar zo kijk ik er wel naar. Natuurlijk leiderschap ontstaat voor mij vanuit wie iemand is en niet vanuit een verzameling voorgeschreven gedragscriteria.

Is leiderschap te ontwikkelen?

Ik hou het bij de conclusie: als leiderschap niet natuurlijk is, is er geen sprake van leiderschap. Dan doen we een kunstje, voeren we een act op en zijn we wel genoodzaakt om terug te grijpen op tal van sturingsmechanismen, want we hebben ook niets anders in huis.

Leiderschap is te ontwikkelen bij mensen die het in zich hebben. Mensen die niet muzikaal zijn, kun je naar het conservatorium sturen en het probleem is dat ze ook nog de vaardigheid aanleren om noten te lezen. Maar 't wordt geen muziek. Bij muzikaal talent gaat het niet om de noten. Dat is bijzaak. Iemand die muzikaal is, speelt ook wat er niet staat, maar het klopt wel wat hij speelt. En dat maakt het verschil.

Een managementtraining maakt geen leider

Daarmee zeg ik niet dat training waardeloos is. Natuurlijk niet. Een leider kan ontzettend veel leren. Maar training moet ontwikkelen wat er al aanwezig is. Het moet niet een toneelstuk produceren waarin iemand gedrag laat zien dat hem niet past. Want zo gauw je voortdurend moet bedenken welk stapje uit het model nu aan de beurt is, vraag ik me af hoeveel leiderschap er nog overblijft.

De kunst zit volgens mij juist in het ontwikkelen van wat er van nature al zit. Meer bewustzijn krijgen van jouw kwaliteiten, jouw valkuilen en jouw natuurlijke manier van leidinggeven. Dan gebruik je vaardigheden ter ondersteuning van jouw leiderschap en niet als vervanging ervan.

Natuurlijk leiderschap is een kunst

• Onnatuurlijk leiderschap heeft niets met leiderschap te maken.
• Als leiderschap niet natuurlijk is, is er geen sprake van leiderschap.
• Natuurlijk leiderschap is een kunst en onnatuurlijk leiderschap is een kunstje en een truc.

Veelgestelde vragen over natuurlijk leiderschap

De betekenis van natuurlijk leiderschap, natuurlijke kwaliteiten, natuurlijk overwicht en het verschil met aangeleerd gedrag zijn hierboven besproken. De volgende vragen gaan daarom verder en kijken naar vijf andere kanten van natuurlijk leiderschap.

Kan een natuurlijk leider ook slecht leiderschap laten zien?

Ja. Natuurlijke aanleg betekent niet dat alles vanzelf goed gaat. Een kwaliteit kan doorschieten, iemand kan slecht omgaan met macht of onvoldoende reflecteren op het eigen gedrag. Natuurlijk leiderschap heeft ontwikkeling nodig, juist omdat een natuurlijke kracht ook een natuurlijke valkuil kan hebben.

Kan iemand natuurlijk leiderschap hebben zonder formele functie?

Zeker. In teams zie je regelmatig mensen naar wie anderen vanzelf luisteren terwijl zij helemaal geen leidinggevende functie hebben. Ze nemen initiatief, brengen rust of richting en krijgen gezag toegekend. Dat vind ik eigenlijk een van de duidelijkste voorbeelden van natuurlijk leiderschap.

Wat gebeurt er als een natuurlijke leider in een verkeerde omgeving terechtkomt?

Dan kan zijn kracht nauwelijks uit de verf komen. Een organisatie die alleen gehoorzaamheid, protocollen en aangepast gedrag beloont, kan natuurlijk leiderschap behoorlijk afremmen. Een leider kan dan steeds meer gedrag gaan vertonen dat past bij het systeem en steeds verder verwijderd raken van zijn eigen kracht.

Kunnen medewerkers voelen of leiderschap gespeeld is?

Vaak wel. Misschien niet meteen en misschien kunnen ze het niet precies benoemen, maar mensen merken vaak verschil tussen iemand die werkelijk geïnteresseerd is en iemand die geleerd heeft interesse te tonen. Hetzelfde geldt voor waardering, vertrouwen en betrokkenheid. Aangeleerd gedrag kan correct zijn en toch leeg aanvoelen.

Moet een natuurlijk leider altijd zijn natuurlijke stijl volgen?

Nee. Natuurlijk leiderschap betekent niet dat je maar één manier van leidinggeven hebt. Je kunt leren schakelen wanneer een situatie iets anders vraagt. Alleen doe je dat vanuit jouw eigen basis. Je hoeft jezelf niet te verloochenen om ander gedrag te ontwikkelen.