home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / inhoud betrekkingsniveau

Communicatie op inhoud en betrekkingsniveau

Communicatie op inhoud en betrekkingsniveau: wat is dat precies? En in hoeverre kun je daarin iets leren wanneer het gaat over communicatie en communicatietraining? Dit artikel is geschreven in de serie over transactionele analyse en communicatiemodellen. In communicatie onderscheiden we een tweetal niveaus.

• De inhoud van de boodschap.
• Het betrekkingsniveau: de relatie met de ander.

Wat is de inhoud van de boodschap?

Gesprekken, discussies, meningsverschillen, conflicten en ruzies gaan vaak over de inhoud van de boodschap. De inhoud van de boodschap is dus de feitelijke weergave van de boodschap. Om het met een voorbeeld te duiden. Binnen een overheidsorganisatie waar ik een organisatietraject mocht begeleiden, was al jarenlang een discussie gaande over de aanschaf van een nieuwe machine. De voorstanders hadden tal van argumenten op tafel gelegd waarmee men de ander wilde overtuigen om deze machine ter waarde van € 200.000,- aan te schaffen. De tegenstanders hadden evenveel argumenten op tafel gelegd om aan te tonen dat aanschaf van deze machine volkomen zinloos was.

Je voelt het al. In dit voorbeeld ging het niet over de inhoud van de boodschap. Het ging om het onderbuikgevoel dat men bij de boodschap had.

Wat betekent communicatie op betrekkingsniveau?

Communicatie op betrekkingsniveau gaat over de onderlinge relatie. Hoe iets gezegd wordt en wat de ander daarbij voelt of wat het bij de ander oproept, is in dit geval belangrijker dan de boodschap zelf. Betrekkingsniveau gaat vaak over: ‘erboven’ of ‘eronder’. Ik heb dit reeds eerder verwoord in een artikel over de ouderrol en de kindrol bij communicatie.

Om maar bij mijn voorbeeld te blijven: wat zat er nu achter de discussie over de aanschaf van die dure machine? In ieder geval was er angst voor het verlies van banen. Zou deze machine niet worden aangeschaft, dan was de kans erg groot dat dit werk uitbesteed zou worden aan derden. Daardoor kwamen er banen op de tocht te staan binnen de organisatie. En daar heb je het punt: over de angst voor baanverlies werd geen woord gerept door de ene partij en over mogelijk uitbesteden werd niet gesproken door de andere partij.

Hoe herken je communicatie op betrekkingsniveau?

Communicatie op betrekkingsniveau herken je niet alleen aan de woorden die worden gebruikt. Vooral de toon, lichaamstaal, stiltes en reacties van de ander geven informatie over wat er in de relatie gebeurt. Signalen kunnen zijn:

• De toon van het gesprek verandert.
• Iemand voelt zich niet gehoord of serieus genomen.
• Een eenvoudige vraag roept irritatie of verdediging op.
• Er ontstaat een strijd over wie bepaalt of gelijk heeft.
• Oude gevoelens of eerdere conflicten spelen mee.
• Mensen reageren vooral op de manier waarop iets wordt gezegd.

Het onderwerp van het gesprek kan dan nog steeds inhoudelijk lijken, terwijl de werkelijke spanning te maken heeft met erkenning, vertrouwen, invloed of veiligheid.

Waarom ontstaan conflicten vaak op betrekkingsniveau?

Conflicten ontstaan vaak doordat mensen blijven praten over de inhoud, terwijl het werkelijke probleem zich op betrekkingsniveau bevindt. Beide partijen blijven argumenten aandragen, maar voelen zich ondertussen niet begrepen, niet gewaardeerd of niet serieus genomen. Dat zag je ook in het voorbeeld van de machine. De discussie leek te gaan over de vraag of de aanschaf verstandig was. Onder de oppervlakte speelden angst voor baanverlies en zorgen over uitbesteding. Zolang die zorgen niet werden uitgesproken, kon de inhoudelijke discussie niet werkelijk worden opgelost.

Hoe harder mensen dan proberen om elkaar met argumenten te overtuigen, hoe groter de kans dat de onderlinge spanning toeneemt. Het gesprek gaat door, maar de werkelijke boodschap blijft onbesproken.

Waarom is hoe iets gezegd wordt zo belangrijk?

Bij communicatie is de wijze waarop de boodschap overkomt belangrijker dan de feitelijke inhoud. Je kunt tegen jouw kind zeggen: ‘Zou jij de fiets even in de schuur willen zetten?’ Maar je kunt ook zeggen: ‘Je zet nu de fiets in de schuur, begrepen?’

Zie je: het is dezelfde fiets en dezelfde schuur. Maar de toon maakt de muziek in dit geval. Je kunt ook zeggen: ‘Iedere avond draaien je vader en moeder ervoor op om jouw fiets binnen de schuur te zetten, maar nu mag je het zelf doen, wij vertikken het.’ Of je kijkt fronsend vanuit de luie stoel en je vraagt: ‘Fiets al in de schuur?’

Zie je de verschillen van een zeer gewone vraag, een suggestie of een verzoek vanuit manipulatief gedrag.

Hoe reageer je wanneer inhoud en relatie door elkaar lopen?

Wanneer inhoud en relatie door elkaar lopen, helpt het meestal niet om nog meer argumenten aan te dragen. Vertraag het gesprek en benoem wat je waarneemt zonder de ander meteen te beschuldigen. Je kunt bijvoorbeeld zeggen dat je merkt dat de spanning oploopt, dat jullie op dezelfde argumenten blijven terugkomen of dat de toon van het gesprek verandert. Vraag vervolgens hoe de ander het gesprek ervaart en wat er volgens hem of haar werkelijk speelt. Het kan helpen om deze stappen te volgen:

• Stop tijdelijk met de inhoudelijke discussie.
• Benoem concreet wat je in het gesprek waarneemt.
• Vraag hoe de ander de situatie ervaart.
• Onderzoek welke gevoelens, zorgen of verwachtingen meespelen.
• Maak duidelijk wat je zelf nodig hebt in het gesprek.
• Keer pas daarna terug naar de inhoud.

Door eerst aandacht te geven aan de onderlinge relatie, ontstaat vaak weer ruimte om de inhoud rustig en helder te bespreken.

Veelgestelde vragen over inhouds- en betrekkingsniveau

Hieronder beantwoord ik veelgestelde vragen over de inhoud van een boodschap en de invloed van de onderlinge relatie.

Wat is het inhoudsniveau van communicatie?

Het inhoudsniveau gaat over de feitelijke informatie in een boodschap. Het betreft wat iemand letterlijk zegt, vraagt, uitlegt of afspreekt.

Wat is het betrekkingsniveau van communicatie?

Het betrekkingsniveau gaat over de relatie tussen de mensen die communiceren. De toon, houding, onderlinge verhouding en gevoelens bepalen mede hoe een boodschap wordt ontvangen.

Wat is het verschil tussen inhoud en betrekking?

De inhoud gaat over wat er wordt gezegd. De betrekking gaat over hoe de boodschap wordt gezegd, hoe de mensen zich tot elkaar verhouden en wat de boodschap bij de ander oproept.

Waarom praten mensen soms langs elkaar heen?

Mensen praten langs elkaar heen wanneer zij inhoudelijk reageren, terwijl het werkelijke probleem op betrekkingsniveau ligt. Onderliggende gevoelens, irritaties of verwachtingen blijven dan onbesproken.

Hoe maak je het betrekkingsniveau bespreekbaar?

Benoem zonder oordeel wat je in het gesprek waarneemt. Vraag hoe de ander het gesprek ervaart en onderzoek samen welke gevoelens, verwachtingen of zorgen meespelen.

Kan dezelfde boodschap verschillend overkomen?

Ja. Dezelfde woorden kunnen vriendelijk, dwingend, verwijtend of kleinerend overkomen. De toon, lichaamstaal en onderlinge relatie bepalen voor een belangrijk deel hoe de boodschap wordt ontvangen.