home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / religieuze manipulatie

Emotionele chantage binnen religieuze kringen

Bij het thema grensoverschrijdend gedrag hoort ook religieuze manipulatie. Emotionele chantage en manipulatie komen voor in alle geledingen van de maatschappij en dus ook binnen christelijke kringen, geloofsgemeenschappen, kerken en sekten. In onze praktijk kwam ik ermee in aanraking in een dusdanige vorm dat ik er afzonderlijk over ben gaan schrijven.

Ik spits dit artikel vooral toe op religieuze en christelijke kringen, maar het mechanisme is breder. Je zou ook over ideologische manipulatie kunnen spreken. Zodra een groep meent de waarheid in pacht te hebben en die waarheid gebruikt om anderen te sturen, kan hetzelfde patroon ontstaan. Dat kan bij een religieuze gemeenschap gebeuren maar ook binnen een politieke groepering, bij antimilitaristen, vegetariërs of zo je wilt de voetbalclub.

God voor je eigen kar spannen

De Bijbel als Gods woord accepteren is één ding. De eigen interpretatie van die Bijbel vervolgens verheffen tot de enige mogelijke uitleg is iets anders. En daar nog een stap bovenop zetten door die uitleg vervolgens aan anderen op te leggen, is weer iets anders. Zo ontstaat een patroon waarin de menselijke interpretatie steeds moeilijker van het goddelijke gezag te onderscheiden is.

Je hoort dan uitspraken als: ‘Dit heeft God zo niet gewild’, ‘God wil niet dat jij je zo gedraagt’ of ‘Als je die stap zet, doe je de Heere God verdriet aan’. In zwaardere vormen kan zelfs worden gedreigd met hel, verdoemenis of wening en knersing der tanden. Het lastige is dat degene die dit zegt zichzelf ondertussen presenteert als boodschapper. Alsof hij er zelf niets mee te maken heeft en slechts doorgeeft wat hierboven al is besloten.

• Er wordt ingespeeld op jouw plichtsbesef.
• Er wordt schuldgevoel bij jou opgeroepen.
• Er wordt ingespeeld op jouw angst.
• De eigen uitleg wordt gepresenteerd als Gods uitleg.
• Een andere mening wordt gekoppeld aan ongehoorzaamheid of ongeloof.
• Jouw persoonlijke keuzevrijheid wordt steeds kleiner.

Beheersing en controle

Religieuze manipulatie gaat vaak verder dan één vervelende opmerking. Er kan langzaam een systeem ontstaan waarin niet alleen jouw gedrag maar ook jouw gedachten, emoties en informatievoorziening worden beïnvloed. De eigen Bijbelinterpretatie wordt de waarheid, daaruit volgen leefregels en vervolgens ontstaat sociale controle op de naleving daarvan.

Gedachtenbeheersing ontstaat wanneer allerlei leefregels worden uitgelegd als: ‘Dit zegt Gods Woord erover.’ Zoals het bij ons binnen de gemeente, kerk of groep wordt uitgelegd, zo is het. Wij hebben het bij het rechte eind. Vanuit die overtuiging ontstaat gedragsbeheersing. Mensen doen dingen of laten dingen juist na vanwege de groep, de mening van ambtsdragers of de sociale gevolgen wanneer zij afwijken.

Daar kan emotionele controle bij komen. Wie zich tegen de gangbare denkbeelden verzet wordt niet altijd openlijk weggestuurd maar kan wel merken dat zijn positie verandert. Je wordt niet meer gevraagd voor jeugdwerk, kringwerk, kerkenraad, zondagsschool of pastoraat. Je merkt dat contacten opdrogen of dat mensen afstand gaan houden. Wanneer dat verder doorzet, raakt het aan geëxcommuniceerd en buitengesloten worden.

Ook informatie kan worden beheerst. Wat mag je lezen? Naar wie mag je luisteren? Welke bronnen zijn betrouwbaar? Welke mensen zijn volgens de groep gevaarlijk of werelds? Hoe minder mogelijkheden iemand heeft om informatie en ervaringen buiten de groep te toetsen, hoe afhankelijker hij wordt van de werkelijkheid zoals die door de eigen gemeenschap wordt uitgelegd.

Ada en Jaap

Ik sprak met Ada en Jaap. Ze vertelden hun verhaal: ‘Elf jaar lang hadden we onze zielen aan de gemeenschap toevertrouwd, ons geloof verankerd in de fundamenten van een kerk die ooit als een veilige haven voelde. Het begon onschuldig, als een zachte bries die langzaam sterker werd. Een diaken, een man van het geloof, drong onze levens binnen met zijn charismatische aura. Op het moment dat we het meest kwetsbaar waren, werden we het slachtoffer van zijn emotionele manipulatie. Een duister spel van woorden en daden dat ons huwelijk deed wankelen en de onschuldige basis van ons geloof deed beven.

Maar toen we de moed vonden om te spreken, botsten we op de onverzettelijke muren van de kerkleiding. Blind voor onze pijn en doof voor onze woorden sloten ze hun rangen en verwierpen onze getuigenis. Zelfs in het heilige licht van de gebedsruimte werden we op onze vingers getikt en gewaarschuwd om te zwijgen over de misstappen van de diaken. De machthebbers van de kerk vlochten ondertussen een bedrieglijk web van leugens. Ze schilderden een verhaal van vergeving en verzoening, een verhaal dat geen wortels vond in de realiteit van onze pijn. Ze weigerden te luisteren naar de waarheid en manipuleerden de werkelijkheid om hun reputatie te beschermen.

Maar te midden van de duisternis vonden we licht. Ons huwelijk, hoewel gehavend, overleefde de storm. En nu, met littekens als getuigen van onze strijd, kijken we voorzichtig naar de toekomst. En zo gaan we verder wetende dat onze reis naar genezing pas begonnen is.’

Waarom krijgt dit zoveel ruimte?

Iedere groep kent een bepaalde hiërarchie. Er zijn mensen met meer invloed, status of gezag dan anderen. Binnen christelijke gemeenten kunnen dat de ‘gekenden des Heeren’ zijn, de ‘gezalfden’ of, zoals iemand het eens uitdrukte, de gediplomeerde heiligen. Die informele top hoeft niet eens precies samen te vallen met de officiële kerkleiding. Juist informele macht kan moeilijk controleerbaar en moeilijk aanspreekbaar zijn.

Daar komen tegenstrijdige gevoelens bij. Je voelt misschien al langere tijd dat er iets niet klopt, maar tegelijk heb je geleerd dat je niet tegen ambtsdragers mag opstaan. Wee degene die twist zaait binnen de gemeente. De ambtsdrager is toch door God geroepen en op die plaats gezet? Zo ontstaat een merkwaardige spagaat. Aan de ene kant vertelt jouw gevoel dat iets niet deugt en aan de andere kant ontstaat schuld omdat je dat gevoel überhaupt hebt. Lees in dat verband ook over tegenstrijdige gevoelens.

Ook de kansel kan een bijzondere rol krijgen. Wat een predikant door de week niet rechtstreeks in een open gesprek tegen mensen zegt, kan soms vanaf de preekstoel of in een voorbede toch worden meegedeeld. Alleen de goede verstaanders begrijpen op wie gedoeld wordt. Wanneer open communicatie ontbreekt, kan een boodschap via God of de preek alsnog bij de betreffende persoon terechtkomen. Dat is een merkwaardige machtspositie want degene in de kerkbank kan moeilijk even zijn vinger opsteken en zeggen: ‘Volgens mij klopt dit niet.’

Dubbelzinnige informatie versterkt de verwarring. De ene keer beroept iemand zich op het ambtsgeheim en even later vertelt hij uitvoerig over problemen in een gezin met de toevoeging dat hij er eigenlijk niets over mag zeggen. De ene keer staat hij boven de groep en heeft hij het geestelijke overzicht. Een ander moment is hij de arme voorganger die van alle kanten wordt belaagd en het nauwelijks meer volhoudt. Mensen krijgen medelijden en voelen zich vervolgens schuldig wanneer zij hem kritisch aanspreken.

Afhankelijkheid doet de rest

Een manipulator kan gemakkelijk mensen om zich heen verzamelen die sterk van hem afhankelijk raken. Zeker iemand die psychisch of emotioneel kwetsbaar is, kan veel hebben aan aandacht, warmte, begrip en ondersteuning van een predikant of voorganger. Daar is op zichzelf niets mis mee. Het wordt riskant wanneer de relatie zodanig wordt dat de ander zonder die leider nauwelijks nog durft te denken of beslissen.

De leider wordt dan niet alleen iemand die helpt maar ook degene die bepaalt wat waar is, welke keuze goed is en hoe de ander zijn eigen gevoelens moet begrijpen. Kritiek wordt bijna onmogelijk omdat je daarmee tegelijkertijd een belangrijke steunfiguur dreigt kwijt te raken. Juist bij dit soort patronen kan de pagina over een predikant of voorganger met narcistisch gedrag helpen om verder te kijken naar de combinatie van persoonlijkheid, macht en geestelijk gezag.

Een andere verfijnde vorm is religieuze gaslighting. Dan wordt niet alleen druk uitgeoefend maar ga je ook twijfelen aan jouw eigen waarneming. Wat gisteren nog werd gezegd, wordt vandaag ontkend. Wat jij als pijnlijk ervaart wordt liefdevolle correctie genoemd. Jouw kritische vraag wordt uitgelegd als gebrek aan geloof. Op den duur denk je: misschien ligt het inderdaad allemaal aan mij.

Waarom zeggen anderen niets?

Als de kanalen niet open zijn, loopt het water over het land. Als communicatiekanalen niet open zijn, loopt de communicatie ook over het land. Achteraf zeggen mensen: ‘Ik had het wel gedacht’ of ‘Ik wist eigenlijk wel dat er iets niet klopte.’ Maar op het moment zelf gebeurt er niets. Men staat erbij en kijkt ernaar.

Dat is niet altijd lafheid. Mensen weten wat er met hen kan gebeuren wanneer ze partij kiezen. Op het moment dat jij zegt: ‘Wat hier gebeurt deugt niet’, loop je zelf het risico buiten de groep terecht te komen. Je vrienden kunnen afstand nemen, jouw kinderen zitten misschien nog in dezelfde gemeente en jouw hele sociale leven kan ermee verweven zijn. Dan staat er dus nogal wat op het spel.

Kun je die mensen kwalijk nemen dat ze hun mond houden? Dat kan misschien maar het helpt meestal niet. Een mens kiest in bedreigende situaties gemakkelijk voor zijn eigen veiligheid. Dat is precies waarom een ongezond systeem zo lang kan blijven bestaan: iedereen afzonderlijk voelt misschien dat het niet klopt maar niemand wil als eerste de prijs betalen voor het uitspreken daarvan.

Hoe komen intelligente mensen hierin terecht?

Die vraag krijg ik geregeld. Hoe kan het dat intelligente, goed opgeleide en weldenkende mensen dit toestaan? Mijn antwoord is: dit heeft niet zoveel met intelligentie of opleidingsniveau te maken. Kijk maar naar gesloten groepen en sekten. Daar zitten genoeg intelligente mensen. Manipulatie werkt niet omdat iemand dom is maar omdat er wordt aangesloten bij vertrouwen, verbondenheid, loyaliteit, behoefte aan zekerheid, kwetsbaarheid en angst om iets belangrijks kwijt te raken.

Soms is de basis al vroeg gelegd. Je bent opgegroeid met groot ontzag voor ambtsdragers en hebt geleerd dat gehoorzaamheid een geestelijke deugd is. Predikanten hebben aanzien en macht en het is daardoor moeilijk om je kritisch op te stellen. Ook rolconflicten en rolverwisselingen kunnen meespelen. Dezelfde persoon is bijvoorbeeld jouw pastorale begeleider, geestelijk gezagsdrager, werkgever en degene die mede beslist over jouw positie binnen de gemeenschap. Dan wordt afstand nemen een stuk ingewikkelder.

Wat kun je doen?

Ga niet alleen discussiëren over de vraag of een bepaalde geloofsopvatting wel of niet waar is. Kijk vooral naar het gedrag en het proces. Mag jij vragen stellen? Is er ruimte voor jouw eigen keuze? Kan een leider kritiek verdragen? Wordt jouw vertrouwelijke informatie zorgvuldig behandeld? Kun je een afwijkende mening hebben zonder dat jouw geloof, persoonlijkheid of positie onmiddellijk wordt aangevallen?

Wanneer je vermoedt dat je wordt gemanipuleerd, praat dan met iemand die voldoende buiten het systeem staat. Iemand die niet afhankelijk is van dezelfde predikant, kerkenraad of gemeenschap en die jou niet meteen vertelt wat je moet geloven. Probeer concrete gebeurtenissen terug te halen. Wat werd er gezegd? Wat gebeurde er daarna? Wanneer veranderden relaties? Daarmee maak je een vaag gevoel vaak een stuk concreter.

En vergeet het 11e gebod niet: laat je niet manipuleren. Niet door een werkgever, niet door een partner, niet door een politieke leider en ook niet door iemand die zegt namens God te spreken. Geloof kan voor mensen van enorme betekenis zijn. Juist daarom moet je uiterst zorgvuldig zijn met mensen die dat geloof gebruiken om macht over anderen uit te oefenen.

Samengevat

Religieuze manipulatie ontstaat wanneer geloof, schuld, angst, plichtsbesef en geestelijk gezag worden gebruikt om mensen te sturen en hun eigen verantwoordelijkheid steeds verder over te nemen. Dat kan subtiel beginnen en lange tijd worden aangezien voor betrokkenheid, pastorale zorg of geestelijke leiding.

Het probleem zit niet in geloof, overtuiging of leiding op zichzelf. Het probleem ontstaat wanneer verschil van inzicht niet meer mogelijk is, menselijke uitleg tot absolute waarheid wordt verheven en de prijs voor tegenspraak steeds hoger wordt. Dan wordt geloven geen vrije overtuiging meer maar een systeem van beheersing en controle.

Veelgestelde vragen over religieuze manipulatie

Religieuze manipulatie gaat niet over een stevig geloofsgesprek of het feit dat een kerk bepaalde overtuigingen heeft. Het gaat om de manier waarop macht, geloof en afhankelijkheid met elkaar verweven kunnen raken.

Wat is religieuze manipulatie?

Bij religieuze manipulatie worden geloof, geestelijk gezag, schuld, angst of plichtsbesef gebruikt om invloed uit te oefenen op jouw keuzes, gedachten of gedrag. De eigen interpretatie van een leider of groep kan daarbij worden voorgesteld als Gods wil.

Is een strenge geloofsgemeenschap automatisch manipulatief?

Nee. Een gemeenschap kan duidelijke normen en overtuigingen hebben zonder mensen te manipuleren. Belangrijk is of er ruimte blijft voor vragen, eigen verantwoordelijkheid, verschil van inzicht en vrijwillige keuzes.

Wat is religieuze gaslighting?

Religieuze gaslighting is een specifieke vorm waarbij jouw vertrouwen in jouw eigen waarneming en oordeel steeds verder wordt ondermijnd. Geloofstaal wordt dan gebruikt om jou te laten twijfelen aan wat je hebt gezien, gevoeld of ervaren.

Waarom is het zo moeilijk om religieuze manipulatie te herkennen?

Omdat manipulatief gedrag kan worden verpakt als liefde, pastorale zorg, gehoorzaamheid of geestelijke leiding. Bovendien kan degene die invloed uitoefent iemand zijn die je jarenlang vertrouwd en gerespecteerd hebt.

Wat kun je doen wanneer je religieuze manipulatie ervaart?

Probeer concrete gebeurtenissen zichtbaar te maken en praat met iemand buiten het systeem die je vertrouwt. Kijk niet alleen naar geloofsinhoud maar ook naar macht, afhankelijkheid, keuzevrijheid en de manier waarop met kritiek wordt omgegaan.

Religieuze manipulatie

Velden met een * zijn verplicht.

Waar gaat het over?:Uw verhaal: