home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / willen kunnen zijn / zijn / self fulfilling prophecy

Self-fulfilling prophecy: je krijgt wat je denkt en verwacht

Een self-fulfilling prophecy zit tussen jouw oren. Je hebt een bepaald beeld bij een situatie en jouw verwachting is dat het opnieuw zal gebeuren zoals jij het in jouw hoofd hebt. En je zult zien dat je gelijk krijgt. Soms staan zulke verwachtingen niet op zichzelf. Wat je eerder hebt meegemaakt en de levenspijn die je hebt ervaren kunnen mede invloed hebben op wat je van jezelf, andere mensen of een nieuwe situatie verwacht.

Hoe wordt een verwachting uiteindelijk gedrag?

Daar zit voor mij de kern van een self-fulfilling prophecy. Je verwacht iets en die verwachting heeft invloed op jouw gedrag. Stel dat je vooraf denkt dat een gesprek toch verkeerd zal aflopen. Dan ga je misschien gespannen het gesprek in, je luistert minder goed, je formuleert voorzichtiger of je bent juist sneller in de verdediging. De ander reageert vervolgens op jouw houding en aan het einde van het gesprek denk jij: zie je wel, ik wist dat dit niet goed zou gaan.

Daarmee heb je de situatie niet volledig zelf veroorzaakt. Dat zou veel te simpel zijn. Andere mensen maken hun eigen keuzes en omstandigheden heb je lang niet altijd in de hand. Maar jouw verwachting kan wel invloed hebben op de manier waarop je een situatie binnenstapt en daarmee op wat er vervolgens gebeurt.

Dat kan ook positief werken. Wanneer je verwacht dat je iets kunt leren, ben je waarschijnlijk eerder bereid om het te proberen, vragen te stellen en na een fout opnieuw te beginnen. Je verwachting is dan geen tovermiddel, maar zij heeft wel invloed op jouw houding en gedrag.

Wat je verwacht, gebeurt ook

De uitspraak 'wat je verwacht, gebeurt ook' is enigszins overtrokken. Wanneer je verwacht dat je in een dag miljonair wordt, zal dat waarschijnlijk niet gebeuren. Dus: blijf nuchter en realistisch en houd beide benen op de grond. Wensen moeten immers realistisch zijn. Echter: 'wie altijd beide benen op de grond heeft, leert niet dansen en zal nimmer een gat in de lucht springen van blijdschap'.

Het tegengestelde kan wel degelijk gebeuren: wanneer je vooraf denkt dat het niks gaat worden met dat ene project, loop je het risico dat je jezelf al afremt voordat je goed en wel begonnen bent. Je investeert minder, neemt minder initiatief of spreekt jezelf voortdurend moedeloos toe. Zo krijgt jouw verwachting steeds meer invloed op de uitkomst.

Hetzelfde kan gebeuren wanneer je voor een persoonlijk dilemma staat. Wanneer je vooraf al overtuigd bent dat een bepaalde keuze verkeerd zal aflopen, kun je een mogelijkheid uitsluiten zonder haar werkelijk te onderzoeken. Dan stuurt niet alleen de werkelijkheid jouw keuze, maar ook het beeld dat je vooraf van de uitkomst hebt.

Waar komen jouw verwachtingen over jezelf vandaan?

Verwachtingen ontstaan niet uit het niets. Je hebt in jouw leven ervaringen opgedaan en daar conclusies uit getrokken. Misschien heb je vaak gehoord dat je ergens niet goed in was. Misschien kreeg je vooral waardering wanneer je goed presteerde. Misschien werd een voorstel van jou een paar keer afgewezen en ben je gaan denken: mijn ideeën worden hier toch nooit serieus genomen. Of je hebt ervaren dat vertrouwen soms werd beschaamd en verwacht daardoor sneller dat het opnieuw zal gebeuren.

Een deel van die beelden kan onderdeel zijn geworden van wat je in jouw persoonlijke rugzak meedraagt. Je bent eraan gewend geraakt en daardoor merk je soms nauwelijks meer dat het om een verwachting gaat. Het voelt gewoon als een feit: zo ben ik nu eenmaal, zo zijn mensen of zo gaat dat bij ons.

Wil je beter begrijpen hoe zulke beelden en verwachtingen zijn ontstaan, dan kan ook jouw levensverhaal iets zichtbaar maken. Niet om voor iedere gedachte een oorzaak in jouw verleden te zoeken, maar om te onderzoeken welke ervaringen invloed hebben gehad op de manier waarop jij vandaag naar jezelf en situaties kijkt.

Hoe doorbreek je een self-fulfilling prophecy?

Niet door jezelf voortdurend voor te houden dat alles fantastisch is. Daar geloof ik niet in. Wanneer iets moeilijk is, is het moeilijk. En wanneer je ergens nog niet goed in bent, hoef je jezelf niet wijs te maken dat je er geweldig in bent. Het gaat erom dat je onderzoekt of jouw verwachting klopt en hoeveel invloed die verwachting ondertussen op jouw gedrag heeft gekregen.

Je kunt zo'n patroon bijvoorbeeld doorbreken door anders tegen jezelf te praten. Niet overdreven positief, maar realistischer. In plaats van 'dit kan ik niet' kun je zeggen: 'dit vind ik moeilijk, maar ik kan onderzoeken wat wel lukt'. Ook feedback uit jouw omgeving kan helpen. Soms heb jij een beeld over jezelf dat anderen helemaal niet herkennen.

Daarnaast helpt het om ander gedrag uit te proberen. Wanneer je altijd verwacht dat jouw mening toch wordt afgewezen, spreek je haar juist een keer wel uit. Wanneer je denkt dat iemand geen tijd voor je heeft, vraag je het in plaats van het vooraf zelf in te vullen. Daarmee krijg je nieuwe informatie. Soms blijkt jouw verwachting te kloppen en soms ook helemaal niet.

Negatieve gedachten omvormen tot positieve gedachten

Je kunt negatieve gedachten omvormen tot positievere en meer realistische gedachten. Onderstaand tref je een aantal voorbeelden:

• Ik ben niet zo'n prater in de groep (negatief) versus 'Hoewel ik niet meteen het initiatief zal nemen om het woord te voeren, kan ik me toch goed uitdrukken' (positief).
• Wij zijn maar gewone mensen (niks mis mee maar vaak wordt bedoeld; de appel valt niet ver van de boom, negatief dus) versus 'ik ben opgevoed bij heel eenvoudige en gewone mensen; desondanks heb ik me goed ontwikkeld'.
• Met die mensen valt niet te praten versus 'Hoewel het moeilijk zal zijn om deze mensen te overtuigen ga ik toch eerlijk mijn mening onder woorden brengen'.
• Je kunt wel zaken met hem doen maar betalen...... ho maar versus 'Hoewel het algemeen bekend is dat hij niet de beste betaler is, stel ik leveringsvoorwaarden samen die waterdicht zijn'.
• Dat hoef je binnen onze organisatie niet voor te stellen want dat komt er toch niet door versus 'Al zou dit voorstel het niet halen binnen onze organisatie: ik vind het toch belangrijk om me uit te spreken'.
• Je kunt wel bij die mensen op visite willen gaan maar ze zijn altijd aan het werk versus 'Ik ga deze mensen vragen of ze een keer tijd voor me hebben'.

Zie je het verschil? In het tweede deel doe je niet alsof het probleem niet bestaat. Je erkent juist dat iets lastig kan zijn, maar je trekt niet vooraf de conclusie dat het daarom onmogelijk is. Dat maakt de gedachte niet alleen positiever, maar vooral realistischer en bruikbaarder.

Veelgestelde vragen over een self-fulfilling prophecy

De volgende vragen helpen om het verschil te zien tussen een verwachting, realistisch vooruitdenken en een patroon waarin je onbewust jouw eigen verwachting helpt bevestigen.

Is een self-fulfilling prophecy altijd negatief?

Nee. Een positieve verwachting kan eveneens invloed hebben op jouw gedrag. Wanneer je vertrouwen hebt dat je iets kunt leren of oplossen, zul je vaak gemakkelijker initiatief nemen en langer volhouden. Ook dan blijft het belangrijk dat jouw verwachting enigszins realistisch is.

Is positief denken voldoende?

Nee. Alleen denken dat iets goed komt is geen garantie dat het ook goed komt. Een verwachting krijgt vooral invloed doordat zij jouw gedrag, inzet, houding en keuzes beïnvloedt.

Kunnen andere mensen een self-fulfilling prophecy versterken?

Ja. Wanneer mensen jou op een bepaalde manier benaderen, kan dat invloed hebben op jouw gedrag. Andersom reageert jouw omgeving ook op jouw houding. Daardoor kunnen verwachtingen van jezelf en van anderen elkaar soms versterken.

Hoe weet je of jouw verwachting realistisch is?

Kijk naar feiten en ervaringen, maar ook naar jouw eigen aandeel. Vraag jezelf af waarop je verwachting gebaseerd is en of je nog openstaat voor informatie die niet bij jouw bestaande beeld past. Een verwachting wordt vooral beperkend wanneer de conclusie al vaststaat voordat de situatie zich heeft kunnen ontwikkelen.

Kun je een oude verwachting echt veranderen?

Ja, al gaat dat niet altijd van vandaag op morgen. Je kunt een verwachting onderzoeken, ander gedrag uitproberen en nieuwe ervaringen opdoen. Daardoor kan een beeld dat jarenlang vanzelfsprekend leek langzaam veranderen.