home / team organisatie / teamcoaching / ziekmakende organisatie team / grensoverschrijdend gedrag / predikant narcist

Predikant of voorganger is narcist

Binnen religieuze manipulatie krijgen wij zo af en toe verhalen over predikanten, dominees, voorgangers, pastoors of andere geestelijk leiders bij wie mensen narcistisch gedrag herkennen. Dat zijn vaak indringende verhalen. Niet alleen omdat iemand een leidinggevende positie heeft, maar omdat geloof, geweten en geestelijk gezag er eveneens bij betrokken worden.

Ik schreef eerder over macht en manipulatie binnen kerkelijke gemeenschappen. Maar omdat de vraag naar narcisme bij geestelijk leiders ons vaker bereikt, wil ik daar afzonderlijk aandacht aan geven. Met meteen een belangrijke kanttekening: een predikant die dominant is, slecht tegen kritiek kan of met wie jij het fundamenteel oneens bent, is daarmee nog geen narcist.

Kenmerken van narcistisch gedrag bij een predikant

Veel algemene kenmerken die mensen met narcistisch gedrag associëren kunnen ook bij een predikant of voorganger voorkomen. Binnen een kerkelijke context krijgen ze alleen een bijzondere vorm. Ik noem hieronder patronen die wij in verhalen en trajecten tegenkomen. Nogmaals: één kenmerk maakt iemand niet tot narcist. Het gaat om het terugkerende patroon en de gevolgen daarvan.

• Hij heeft vaak een charismatische uitstraling, is enorm gedreven en kan kerkgangers boeien met persoonlijke aantrekkingskracht en een overtuigend verhaal.
• Hij kan een begenadigd spreker zijn die veel waardering en vertrouwen oogst bij gemeenteleden.
• Hij heeft de neiging om eigen inzichten te presenteren alsof het Gods woord zelf is. Anders gezegd: zoals de predikant het ziet, zo staat het volgens hem in de Bijbel.
• Hij is sterk ontvankelijk voor aandacht, waardering en erkenning maar kan tegelijk benadrukken hoe nederig en dienstbaar hij zelf is.
• Als ‘gezalfde des Heeren’ staat hij graag in de picture en vertelt hij gemakkelijk over zijn bijzondere roeping en ambt.
• Hij heeft vaak veel aandacht voor mensen die psychisch, geestelijk of lichamelijk kwetsbaar zijn en daarmee sterk van zijn pastorale positie afhankelijk kunnen worden.
• Hij heeft een hekel aan kritische geesten. Wie hem volgt is een goed of waar gelovige, terwijl degene die vragen stelt volgens hem nog veel moet leren of het ware geloof niet goed begrijpt.
• Waarheiddenken is hem niet vreemd. Zijn mening en zienswijze worden verheven tot de enige juiste Bijbelse maatstaf.
• Wie zich tegen zijn uitleg verzet, kan het gevoel krijgen dat hij zich niet tegen de predikant maar tegen God zelf verzet.
• Zelfreflectie ontbreekt gemakkelijk. Met de mond kan hij zeggen dat hij maar een klein radertje is op Gods uurwerk terwijl kritiek in de praktijk nauwelijks wordt verdragen.
• Hij weet schuldgevoelens aan te spreken en kan iemand laten voelen dat het geestelijk niet goed met hem komt wanneer hij buiten de gestelde kaders treedt.
• Hij kan iemand vervolgens negeren, vermijden of met anderen delen hoe hij over die persoon denkt.
• Hij kan de ene keer bijzonder aardig en betrokken zijn en de andere keer gevoelloos en afstandelijk.
• Onder het mom van evangeliedienaar kan hij ondertussen sterk bezig zijn met eigen positie, waardering en het pimpen van zijn toch al grote ego.
• Hij kan gemakkelijk in de slachtofferrol terechtkomen en zich beklagen over mensen die zich tegen hem keren of volgens hem van het ware geloof zijn afgeweken.
• Bij kritiek kan hij heftig reageren, emotioneel worden of impulsief handelen.

De charismatische voorganger

Charisma is natuurlijk niet verkeerd. Een predikant mag inspirerend spreken, mensen raken en een duidelijke visie hebben. Het probleem ontstaat wanneer charisma gecombineerd wordt met onaantastbaarheid. De spreker wordt dan zo belangrijk dat kritiek op zijn functioneren bijna onmogelijk wordt.

Dat is een bekend risico binnen organisaties waar veel macht rond één persoon georganiseerd is. Mensen gaan denken: zonder hem valt alles uit elkaar. De voorganger krijgt daardoor steeds minder eerlijke feedback en steeds meer bevestiging. Wie kritische vragen stelt wordt dan gemakkelijk gezien als lastig, negatief of geestelijk onvolwassen.

Zoals de predikant het ziet, zo staat het in de Bijbel

Dit vind ik één van de gevaarlijkste patronen. Iedere predikant interpreteert teksten. Daar is niets vreemds aan. Maar wanneer een geestelijk leider zijn eigen interpretatie verheft tot Gods enige mogelijke waarheid, verandert het gesprek. Dan kun jij niet meer zeggen: ‘Ik lees dit anders’ zonder dat jouw geloof zelf ter discussie komt te staan.

Daar sluit religieuze gaslighting op aan. Jouw waarneming, gevoel of geloofservaring wordt dan niet inhoudelijk besproken maar verdacht gemaakt. Jij begrijpt het verkeerd. Jij ziet het niet goed. Jij bent niet gehoorzaam genoeg. Uiteindelijk kun je zo ver van jouw eigen waarneming verwijderd raken dat je voortdurend afvraagt of jij zelf het probleem bent.

God als versterker van persoonlijk gezag

Een gewone manager kan zeggen: ‘Ik wil dat je dit doet.’ Een geestelijk leider kan daar iets aan toevoegen: ‘Dit is wat God van jou vraagt.’ Daarmee krijgt persoonlijk gezag ineens een geestelijke lading. Dat is nogal wat.

Wanneer iemand werkelijk gelooft dat ongehoorzaamheid aan de predikant gelijkstaat aan ongehoorzaamheid aan God, ontstaat een enorm machtsverschil. Grenzen aangeven wordt dan niet alleen sociaal moeilijk maar ook geestelijk beladen. Schuld, angst en eeuwigheid kunnen onderdeel worden van een machtsstrijd tussen mensen.

De nederige narcist

Narcistisch gedrag hoeft niet altijd luidruchtig te zijn. Iemand kan voortdurend vertellen hoe nederig, dienend en onbelangrijk hij zelf is en ondertussen toch buitengewoon veel behoefte hebben aan bevestiging. Het mooie van nederigheid is nu juist dat je haar niet voortdurend zelf hoeft te benoemen.

Wie werkelijk dienstbaar is, kan ook luisteren naar kritiek. Hij hoeft niet iedere discussie te winnen en kan erkennen dat hij een fout heeft gemaakt. Wanneer iemand daarentegen vooral nederigheid uitstraalt zolang iedereen hem bewondert, wordt het interessant om verder te kijken.

Kritiek wordt een geloofsprobleem

Bij een ongezond patroon wordt kritiek niet behandeld als informatie over gedrag maar als bewijs dat er iets mis is met de criticus. Je bent opstandig. Je bent bitter. Je hebt problemen met gezag. Of je staat geestelijk niet goed.

Daarmee wordt kritiek heel handig geneutraliseerd. De predikant hoeft niet meer na te denken over de inhoud want het probleem is verschoven naar degene die de kritiek gaf. Dat is een vorm van omdraaien die ook buiten religieuze omgevingen voorkomt, maar binnen een kerk krijgt ze extra kracht omdat geloof en geweten erbij betrokken worden.

De pastorale relatie kan afhankelijkheid vergroten

Een geestelijk leider krijgt vaak toegang tot bijzonder kwetsbare kanten van mensen. Hij hoort over relationele problemen, schuldgevoel, seksualiteit, angst, verdriet, ziekte en geloofstwijfel. Dat vraagt om grote zorgvuldigheid. De pastorale positie geeft namelijk niet alleen vertrouwen maar ook macht.

Wanneer iemand met narcistische trekken juist mensen opzoekt die sterk van hem afhankelijk zijn, kan een ongezonde relatie ontstaan. De predikant is degene die begrijpt, helpt, troost en weet wat goed is. Voor degene die hulp ontvangt wordt het daardoor steeds moeilijker om zelfstandig een andere keuze te maken.

Negeren en buitensluiten

Wanneer je niet langer meegaat met het systeem kan de houding plotseling veranderen. De warme belangstelling verdwijnt, gesprekken worden korter en je merkt dat anderen anders op je reageren. Soms wordt er over jou gesproken zonder dat er nog met jou gesproken wordt.

Dat kan uiteindelijk uitlopen op excommunicatie en buitensluiting. Je wordt misschien niet formeel uit de kerk gezet maar sociaal ben je wel degelijk afgesneden. Mensen nemen geen contact meer op, oude vrienden mijden je en jouw verhaal lijkt binnen de gemeenschap niet meer welkom.

Slachtoffer worden zodra kritiek ontstaat

Een opvallend patroon is dat iemand die jarenlang sterk en gezaghebbend was bij kritiek ineens het slachtoffer kan worden. Iedereen is tegen hem. Hij heeft alles voor de gemeente gegeven en krijgt ondankbaarheid terug. Mensen begrijpen zijn roeping niet. Tegenstanders bedreigen het belangrijke werk dat hij doet.

Dat verhaal kan bijzonder overtuigend klinken en trouwe gemeenteleden mobiliseren. De oorspronkelijke vraag naar zijn gedrag verdwijnt vervolgens uit beeld. In plaats daarvan gaat het gesprek over de vraag waarom deze arme predikant zo wordt aangevallen.

Wat gebeurt er met de kerkenraad?

Een narcistisch patroon kan alleen lang blijven bestaan wanneer de omgeving eraan meewerkt of niet voldoende tegenwicht biedt. Daarom moet je ook naar de kerkenraad, oudsten, bestuurders of andere verantwoordelijken kijken. Durven zij werkelijk tegenspraak te geven? Of zijn zij vooral geselecteerd omdat zij loyaal zijn aan de voorganger?

Een gezonde bestuursstructuur beschermt niet alleen gemeenteleden maar ook de predikant zelf. Iedereen heeft mensen nodig die af en toe zeggen: ‘Volgens mij zit je hier fout.’ Wie alleen mensen om zich heen verzamelt die ja zeggen, organiseert zijn eigen blinde vlekken.

En als de voorganger ook werkgever is?

Sommige geestelijk leiders hebben niet alleen geestelijk gezag maar zijn daarnaast feitelijk leidinggevende van medewerkers. Dan komen verschillende machtsposities bij elkaar. Een medewerker kan afhankelijk zijn van salaris, beoordeling en baan én tegelijk onderdeel zijn van dezelfde geloofsgemeenschap.

Wanneer een voorganger die positie gebruikt om kritiek af te straffen, mensen te intimideren of medewerkers geestelijk onder druk te zetten, heb je ook te maken met grensoverschrijdend leiderschap. Dan mag je bovendien kijken naar de vraag of de leidinggevende zelf nog wel functioneert.

Gevolgen voor de kerkelijke gemeente

De gevolgen kunnen heftig en intens zijn wanneer er sprake is van een geestelijk leider die langdurig vanuit dit soort patronen functioneert. Het gaat dan niet alleen om een conflict tussen twee personen. Een complete gemeenschap kan verdeeld raken.

• Onderlinge verdeeldheid binnen de kerkelijke gemeente of kring.
• Groepsvorming tussen voor- en tegenstanders.
• Verscheurdheid binnen families.
• Verlies van vertrouwen in kerkenraad en leiderschap.
• Vertrek van gemeenteleden.
• Kerkscheuringen.

Vooral groepsvorming kan hard gaan. De ene groep verdedigt de voorganger omdat hij zoveel voor de gemeente heeft betekend. De andere groep voelt zich niet gehoord of beschadigd. Voor je het weet gaat het niet meer over gedrag maar over kampen, loyaliteit en de vraag bij wie jij hoort.

Gevolgen voor jou persoonlijk

Op individueel niveau kan de impact nog dieper gaan. Je kunt het vertrouwen kwijtraken in jezelf en jouw eigen waarneming. Misschien heb je jarenlang geleerd dat jouw geestelijk leider iemand was die je kon vertrouwen en die jou de weg wees. Wanneer die relatie beschadigt, raakt dat soms veel meer dan alleen het vertrouwen in één persoon.

Je kunt vervreemden van jouw kerk, van andere gelovigen en zelfs van geloof of God. Dat vind ik misschien wel één van de pijnlijkste gevolgen. Gedrag van mensen en menselijke systemen raakt dan zo vermengd met geloof dat mensen alles tegelijk kwijtraken.

Wat kun je doen wanneer je dit herkent?

Begin niet met de strijd over het etiket narcisme. Of iemand formeel narcist is, is vaak niet eens de belangrijkste vraag. Kijk naar concreet gedrag. Wat gebeurt er? Wat wordt er gezegd? Wat gebeurt er wanneer jij kritiek geeft? Wordt informatie verdraaid? Word je onder druk gezet? Worden anderen tegen jou opgezet?

Praat bij voorkeur ook met iemand die buiten het systeem staat en die niet onmiddellijk partij kiest. Juist wanneer een gemeenschap sterk rond één leider georganiseerd is, kan het moeilijk zijn om jouw eigen waarneming nog te vertrouwen. Een onafhankelijke gesprekspartner kan helpen om gedrag, geloof en emotie weer uit elkaar te halen.

Verwar jouw predikant niet met God

Dat klinkt misschien vanzelfsprekend, maar juist in sterk afhankelijke geloofssystemen kan dat onderscheid vervagen. Een predikant kan een belangrijke geestelijke rol hebben maar blijft een mens. Hij kan zich vergissen, fouten maken, te dominant zijn en verantwoordelijkheid moeten afleggen.

Kritiek op jouw predikant is niet automatisch kritiek op God. Een grens stellen aan een geestelijk leider betekent niet automatisch dat jij jouw geloof verwerpt. Dat onderscheid kan belangrijk zijn wanneer je jarenlang anders hebt geleerd.

Samengevat

Een predikant of voorganger is niet automatisch een narcist omdat hij dominant is, charismatisch spreekt of slecht tegen kritiek kan. Wees daarom voorzichtig met etiketten. Kijk liever naar terugkerende patronen van gedrag, de omgang met macht, zelfreflectie en de ruimte die er werkelijk is voor kritiek.

Juist binnen een kerkelijke context is dat belangrijk omdat geestelijk en persoonlijk gezag gemakkelijk door elkaar kunnen lopen. Wanneer de mening van een leider wordt gepresenteerd als Gods wil en tegenspraak wordt behandeld als geestelijk tekort, kan grote schade ontstaan. Aan mensen, relaties, gezinnen en uiteindelijk aan een complete geloofsgemeenschap.

Veelgestelde vragen over narcisme bij predikanten

Bij narcisme in een kerkelijke omgeving lopen persoonlijkheid, leiderschap en geloof gemakkelijk door elkaar. Daarom is het belangrijk om niet alleen naar een etiket maar vooral naar gedrag en machtsverhoudingen te kijken.

Hoe herken je een narcistische predikant?

Let op terugkerende patronen zoals grote behoefte aan bewondering, weinig zelfreflectie, moeite met kritiek, het verheffen van eigen inzichten tot absolute waarheid en het onder druk zetten of buitensluiten van kritische gemeenteleden.

Is een charismatische voorganger automatisch narcistisch?

Nee. Charisma, overtuigingskracht en een sterke persoonlijkheid zeggen op zichzelf niets over narcisme. Het gaat om het bredere patroon en vooral om de manier waarop iemand omgaat met kritiek, macht en verantwoordelijkheid.

Waarom is narcistisch gedrag binnen een kerk zo ingrijpend?

Omdat een geestelijk leider invloed kan hebben op geloof, schuldgevoel, zingeving en sociale relaties. Daardoor kan kritiek op de persoon gemakkelijk vermengd raken met angst om geestelijk verkeerd te zitten.

Kan een predikant gemeenteleden manipuleren met geloof?

Dat kan wanneer persoonlijk gezag en geloof bewust met elkaar worden verbonden. Bijvoorbeeld wanneer eigen wensen worden gepresenteerd als Gods wil of wanneer kritiek wordt uitgelegd als ongehoorzaamheid aan God.

Wat kun je doen als je een ongezond patroon herkent?

Focus op concreet gedrag in plaats van uitsluitend op het etiket narcisme. Leg situaties voor aan iemand buiten het systeem die onafhankelijk kan meedenken en probeer onderscheid te houden tussen de geestelijk leider, de geloofsgemeenschap en jouw eigen geloof.

Predikant narcist

Velden met een * zijn verplicht.

Uw ervaring:Toevoeging: