home / persoonlijke ontwikkeling / veranderingen / loslaten / adaptief

Adaptief omgaan met verandering: als accepteren niet lukt

Adaptief omgaan met verandering betekent dat je je aanpast aan veranderde omstandigheden. Het is een manier van loslaten waarbij je niet hoeft te doen alsof je de nieuwe werkelijkheid goed vindt. Je hoeft er niet blij mee te zijn en je hoeft ook niet alles al te hebben geaccepteerd. Je kijkt naar de werkelijkheid zoals die nu is en onderzoekt wat die werkelijkheid van jou vraagt. Dat onderscheid vind ik belangrijk, want soms is accepteren of aanvaarden gewoon nog een brug te ver.

Ruth leerde mij wat het woord adaptief kan betekenen. Ze was een aantal jaren eerder ziek geworden en kon sindsdien veel minder dan daarvoor. Werken ging niet meer zoals voorheen, een volle dag had gevolgen voor de dag erna en haar lichaam bepaalde steeds nadrukkelijker wat wel en niet mogelijk was. Wat haar vooral was bijgebleven, was hoe vaak mensen tegen haar hadden gezegd dat ze haar situatie moest leren accepteren. Artsen zeiden het, hulpverleners zeiden het en ook mensen om haar heen bedoelden het waarschijnlijk goed. Maar Ruth kon dat niet. “Moet ik accepteren dat ik op mijn leeftijd ineens zoveel minder kan? Moet ik daar vrede mee hebben? Want die vrede heb ik helemaal niet.”

Jaren later gebruikte een psycholoog een ander woord: adaptatie. Dat hielp haar wel. De vraag was niet meer of ze vrede kon hebben met wat er gebeurd was, maar hoe ze zich kon aanpassen aan de werkelijkheid zoals die nu was. Sindsdien is dat woord bij mij blijven hangen.

Wat betekent adaptief?

Adaptief betekent dat je je manier van leven, werken of handelen aanpast wanneer de omstandigheden veranderen. Bij Ruth ging dat bijvoorbeeld over haar energie. Ze had lang geprobeerd om haar oude leven min of meer voort te zetten. Als ze vroeger een hele dag kon werken, boodschappen kon doen en 's avonds nog ergens naartoe kon, waarom zou dat nu ineens niet meer kunnen? Alleen bleek haar lichaam zich weinig aan te trekken van wat zij vond. Wanneer ze te veel deed, betaalde ze daar soms dagenlang de prijs voor.

Langzaam begon ze te begrijpen dat aanpassen niet hetzelfde is als opgeven. Ze ging haar dagen anders indelen, plande minder op één dag, hield rekening met herstel en vroeg soms hulp bij dingen die ze vroeger vanzelfsprekend zelf deed. Ze vond dat niet leuk en zou haar oude mogelijkheden morgen terug willen hebben als dat kon. Maar haar leven werd wel beter toen ze stopte met voortdurend doen alsof haar omstandigheden niet veranderd waren. Dat is voor mij de kern van adaptief omgaan.

Je kunt iets niet aanvaarden en er toch rekening mee houden

Je kunt twee dingen tegelijk ervaren. Je kunt denken: ik vind dit verschrikkelijk en ik wou dat het anders was, terwijl je tegelijkertijd onderzoekt hoe je binnen die nieuwe werkelijkheid verder kunt. Je hoeft een verlies niet mooi te vinden om er rekening mee te houden. Je hoeft een beperking niet te omarmen voordat je jouw leven anders mag inrichten. En je hoeft niet dankbaar te worden voor wat jou is overkomen voordat je opnieuw kunt kijken naar wat nog wel mogelijk is.

Misschien ontstaat er later meer aanvaarding. Misschien merk je dat het verzet minder wordt of dat je minder vaak terugverlangt naar hoe het vroeger was. Maar de vraag is of je daarop moet wachten voordat je verder kunt. Je kunt jouw situatie praktisch serieus nemen zonder haar emotioneel volledig te hebben aanvaard. Ik kan nog steeds wensen dat het anders was en tegelijkertijd zeggen: dit is blijkbaar waar ik vandaag mee te maken heb.

Aanpassen is niet hetzelfde als jezelf wegcijferen

Bij aanpassen denk je misschien aan jezelf schikken naar anderen. Je mond houden, geen last veroorzaken, over jouw grenzen heen gaan en zorgen dat jij vooral passend blijft voor jouw omgeving. Dat bedoel ik niet met adaptief omgaan. Soms vraagt aanpassen juist dat je een grens stelt, minder gaat doen, hulp vraagt of zegt: op deze manier lukt het mij niet meer.

De vraag is dus niet: hoe kan ik mezelf zo aanpassen dat iedereen tevreden blijft? De vraag is: wat vraagt deze veranderde situatie van mij en wat past daarin nog bij mij? Dat is wezenlijk anders. Wanneer je voortdurend aanpast aan wat anderen van jou verwachten, kun je jezelf juist kwijtraken. Adaptief omgaan vraagt dat je contact houdt met jouw eigen behoeften, mogelijkheden en grenzen. Soms betekent dit dat je leert jezelf te ontzien.

Adaptief omgaan, lijdzaamheid en lijdelijkheid

Adaptief omgaan ligt voor mij dicht bij lijdzaamheid. Bij lijdzaamheid draag en verdraag je iets wat je niet kunt veranderen. Dat is iets anders dan lijdelijkheid. Bij lijdelijkheid laat je het gebeuren en kom je niet meer in beweging. Lijdzaamheid hoeft helemaal niet passief te zijn. Je kunt verdriet dragen, een beperking verdragen of leven met een verlies en ondertussen nog steeds keuzes maken.

Bij adaptief omgaan ligt het accent wat meer op die keuzes. Als dit de werkelijkheid is, hoe richt ik mijn leven dan in? Wat moet anders? Wat kan niet meer zoals vroeger en wat kan misschien wel op een andere manier? Lijdzaamheid gaat meer over het dragen van wat niet veranderd kan worden. Adaptief omgaan gaat meer over het meebewegen met die veranderde werkelijkheid. De begrippen raken elkaar dus, maar ze zijn niet hetzelfde.

Als het niet meer kan zoals het ging, hoe kan het dan wel?

Dat vind ik misschien wel de belangrijkste adaptieve vraag. Peter vertelde mij bijvoorbeeld dat hij na een operatie beperkingen aan zijn hand had overgehouden. Hij had altijd veel geklust en vond het vanzelfsprekend om alles in en rondom huis zelf te doen. Na de operatie probeerde hij dat lange tijd op precies dezelfde manier te blijven doen. Hij liet gereedschap vallen, kreeg pijn en moest halverwege stoppen. Daar werd hij vooral kwaad van, omdat hij heel goed wist hoe gemakkelijk het vroeger ging.

Later kocht hij ander gereedschap, verdeelde hij klussen over meerdere dagen en vroeg hij zijn zoon soms om te helpen. Dat vond hij eerst behoorlijk moeilijk, maar op een dag zei hij: “Ik kan nu in ieder geval weer dingen maken.” Ook dat is adaptief. Niet doen alsof er niets veranderd is, maar ook niet meteen concluderen dat iets helemaal niet meer kan. Eerst onderzoeken of het anders kan.

De werkelijkheid verandert en jij verandert mee

Bij ingrijpende veranderingen ontstaat vaak een botsing tussen hoe je wilt dat jouw leven eruitziet en hoe het leven er werkelijk uitziet. Je denkt aan wat je vroeger aankon, hoeveel energie je had, hoe zelfstandig je was of welke plannen je had. Daarna kijk je naar vandaag en dan kan het voelen alsof je voortdurend tekortschiet. Ruth zei: “Ik was vooral bezig om te bewijzen dat ik nog dezelfde was.” Daar zit veel in. Verlies gaat niet alleen over wat je niet meer kunt of hebt, maar soms ook over het beeld dat je van jezelf had.

Als je jarenlang degene was die alles regelde, altijd doorging en nauwelijks hulp nodig had, dan raakt ziekte niet alleen jouw lichaam. Het raakt ook iets van jouw identiteit. Adaptief omgaan betekent niet dat je jouw oude zelf moet afschrijven. Het betekent wel dat je opnieuw onderzoekt wie je bent binnen de omstandigheden van nu. Wat kun je nog? Wat wil je? Wat heb je nodig? En hoe kun je daar vorm aan geven zonder jezelf steeds langs de meetlat van vroeger te leggen?

Misschien moet de lat niet lager maar ergens anders liggen

Bij adaptief omgaan hoort vaak het aanpassen van verwachtingen. Dat wordt snel uitgelegd alsof je de lat lager moet leggen. Ik weet niet of dat altijd klopt. Misschien moet die lat niet lager, maar ergens anders liggen. Wanneer je veel minder energie hebt, kan een geslaagde dag niet meer hetzelfde betekenen als vroeger. Misschien betekende succes eerst dat je zoveel mogelijk gedaan kreeg. Nu kan succes betekenen dat je iets hebt gedaan zonder jezelf daar de volgende twee dagen voor uit te putten.

Wanneer werk niet meer op dezelfde manier lukt, hoeft de vraag ook niet altijd te zijn hoe je zo snel mogelijk terugkomt op jouw oude niveau. Misschien is een zinvollere vraag welke manier van werken nu past bij wat je kunt en nodig hebt. Dat vraagt creativiteit, maar vooral eerlijkheid tegenover jezelf. Niet steeds bewijzen dat je nog dezelfde bent, maar onderzoeken wat nu klopt.

De werkplaats is hier en nu

Ik gebruik graag het woord werkplaats. De werkplaats van jouw leven is hier en nu. Je kunt jarenlang bezig blijven met hoe het gisteren had moeten zijn en je kunt voortdurend nadenken over hoe het morgen weer zou moeten worden. Beide kunnen je uit het heden trekken. Natuurlijk heeft het verleden betekenis en natuurlijk mag je verlangens hebben voor de toekomst, maar het leven zelf speelt zich vandaag af.

Dat betekent dat de vragen ook vandaag gesteld worden. Wat heb ik nu nodig? Waar moet ik vandaag rekening mee houden? Wat is vandaag mogelijk? Welke stap past nu? In mijn boek over jezelf kwijtraken gebruik ik daarvoor het beeld van jezelf hervinden in de werkplaats van het hier en nu. Niet terug naar een oude versie van jezelf, maar opnieuw contact krijgen met wat jij voelt, nodig hebt en belangrijk vindt binnen de werkelijkheid van vandaag.

Adaptief omgaan met verlies

Adaptief vind ik ook een belangrijk woord wanneer het over verlies gaat. Bij verlies denken we vaak als eerste aan het overlijden van iemand, maar je kunt veel meer verliezen: gezondheid, werk, zelfstandigheid, mogelijkheden, zekerheid, een relatie of een toekomstbeeld. Juist dan komen woorden als loslaten, accepteren en aanvaarden snel op tafel. Alleen sluiten die woorden niet altijd aan bij waar iemand op dat moment is.

Misschien is de eerste stap niet dat je het verlies moet leren aanvaarden. Misschien is de eerste stap veel concreter: wat is er veranderd? Waar loop ik nu tegenaan? Wat kan niet meer? Wat kan nog wel? Waar heb ik hulp bij nodig? En welke vorm past misschien beter bij mijn leven zoals het nu is? Dat zijn voor mij adaptieve vragen. Ze poetsen het verlies niet weg, maar ze kunnen wel opnieuw handelingsruimte geven.

Ruimte voor boosheid, verdriet en verzet

Adaptief omgaan betekent niet dat gevoelens verdwijnen. Je kunt verstandige keuzes maken en tegelijkertijd verdrietig zijn over wat je bent kwijtgeraakt. Je kunt jouw leven opnieuw organiseren en nog steeds kwaad zijn omdat dit überhaupt nodig is. Dat hoeft elkaar niet uit te sluiten. Sommige dingen zijn gewoon pijnlijk. Sommige veranderingen had je nooit gekozen en sommige verliezen blijven voelen als verlies.

Misschien neemt het verzet na verloop van tijd af. Soms helpt het wanneer je leert verzet op te geven tegen een werkelijkheid die je niet kunt veranderen. Maar ook dan betekent stoppen met vechten niet dat je iets ineens goed vindt. Je houdt alleen op om iedere dag dezelfde strijd te voeren tegen het feit dat het is zoals het is.

Accepteren, aanvaarden en adaptief omgaan

Accepteren, aanvaarden en adaptief omgaan liggen dicht bij elkaar, maar ze leggen niet precies hetzelfde accent. Accepteren gaat voor mij vooral over erkennen dat iets zo is. Aanvaarden raakt aan de innerlijke verhouding die je tot die werkelijkheid krijgt. Bij diep verlies, ziekte of een beperking kan dat heel veel vragen.

Adaptief omgaan richt zich op een andere vraag: hoe ga ik verder nu de omstandigheden veranderd zijn? Je kunt misschien nog helemaal niet zeggen dat je iets hebt aanvaard, terwijl je ondertussen wel in staat bent om jouw leven anders in te richten. En misschien ontstaat er na verloop van tijd meer berusting of overgave. Maar dat hoeft niet de eerste opdracht te zijn.

Je hoeft niet eerst alles te aanvaarden om verder te gaan

Dat is uiteindelijk wat Ruth mij leerde. We vragen mensen soms behoorlijk snel om iets te accepteren. Een ziekte, een beperking, het verlies van werk, een scheiding of een toekomst die anders loopt dan gedacht. Misschien komt die acceptatie later. Misschien ontstaat er iets van berusting. Maar je kunt iemand niet zomaar vertellen dat dit eerst moet gebeuren voordat het leven weer verder kan.

Een tijdje later sprak ik Ruth opnieuw. Ze werkte inmiddels minder, had haar week anders ingericht en hield beter rekening met haar energie. “Ik ben er nog steeds niet blij mee,” zei ze. Daarna zei ze iets wat voor mij misschien nog wel de beste omschrijving van adaptief omgaan is: “Ik voer alleen niet meer iedere dag dezelfde discussie met mijn lichaam.” Je hoeft niet alles goed te vinden wat het leven je brengt. Maar je kunt wel leren kijken naar de werkelijkheid zoals die nu is en van daaruit opnieuw keuzes maken. Niet omdat je het hebt opgegeven, maar juist omdat je verder wilt.

Veelgestelde vragen – FAQ

Hier tref je enkele veelgestelde vragen.

Wat betekent adaptief omgaan?

Adaptief omgaan betekent dat je jouw manier van leven, werken of handelen aanpast wanneer jouw omstandigheden veranderen. Je kijkt wat de nieuwe werkelijkheid van jou vraagt en welke mogelijkheden er nog zijn.

Is adaptief hetzelfde als accepteren?

Nee. Bij accepteren ligt het accent meer op erkennen dat iets is zoals het is. Bij adaptief omgaan ligt het accent op de vraag hoe je binnen die werkelijkheid verder kunt.

Wat is het verschil tussen adaptief omgaan en lijdzaamheid?

De begrippen liggen dicht bij elkaar. Bij lijdzaamheid ligt het accent op dragen en verdragen wat je niet kunt veranderen. Bij adaptief omgaan ligt het accent meer op het aanpassen van jouw handelen aan de veranderde omstandigheden.

Is lijdzaamheid hetzelfde als lijdelijkheid?

Nee. Bij lijdelijkheid onderga je een situatie zonder dat je zelf nog veel doet. Lijdzaamheid kan juist actief zijn. Je draagt wat niet veranderd kan worden en blijft ondertussen kijken naar wat nog wel mogelijk is.

Moet ik eerst aanvaarden voordat ik verder kan?

Nee. Soms lukt aanvaarden nog niet. Je kunt ondertussen wel keuzes maken die rekening houden met jouw nieuwe werkelijkheid. Misschien ontstaat aanvaarding later, maar je hoeft daarop niet te wachten voordat je opnieuw gaat leven.

Misschien is daarom niet de eerste vraag of jij alles al hebt geaccepteerd. Misschien is de betere vraag: als dit nu mijn werkelijkheid is, wat heb ik dan nodig om ermee verder te kunnen?