Wie je moet zijn, wie je wilt zijn en wie je werkelijk bent
Vandaag sprak ik met Anneke. Het ging over wie je moet zijn volgens je ouders, jouw opvoeding of de maatschappij, maar ook over hoe je wilt zijn en over de beelden die je van jezelf hebt gemaakt. En tot slot ging het over hoe je werkelijk bent. Dit artikel hoort bij de serie over zelfkennis en zelfinzicht, want om jezelf te leren kennen moet je onderscheid leren maken tussen wie je bent en alle beelden waaraan je denkt te moeten voldoen.
Wie ben je?
Als kind van een jaar of drie denk je niet na over wie je bent. Je denkt ook niet na over hoe je moet zijn of hoe je wilt zijn. Je bent! Je bent wie je bent en klaar. Onbevangen, zonder scrupules, terughoudendheid of geremdheid. Als je zin had in een koekje dat op tafel lag, pakte je het gewoon. Je dacht niet: ‘Wat zal zij ervan vinden?’, ‘Vindt ze dit niet een beetje onfatsoenlijk?’ of ‘Kan ik dit nu maken of niet?’ Dat is kenmerkend voor wie je bent: je doet gewoon, je bent gewoon en er zit geen bijbedoeling in.
Hoe je moet zijn
Ondertussen wordt jou wel verteld hoe je moet zijn en wat belangrijk is in dit leven. Dat is goed. Laat je gerust adviseren door mensen die het leven al ervaren hebben. Sla niet alles in de wind wat een ander zegt en gooi niet ieder advies aan de kant. Daar pleit ik niet voor. Maar de nuance is wel van belang. Stef Bos zingt erover: is dit nu later? Is dit nu later als je groot bent? Nee dus! Maar het wordt je wel zo geleerd. Doe goed je best op school. Zorg dat je kunt studeren. Haal goede cijfers. Wees fatsoenlijk. Zeg ‘u’ tegen de dokter en de schoolmeester. Ga sporten, want beweging is goed. Zorg dat je er verzorgd uitziet, eet gezond en draag de juiste kleding. Kortom: daar moet je aan voldoen. Wees leuk, spontaan, attractief, sociaal en onderhoudend. Waar je niet aan moet voldoen is ook duidelijk: wees niet stil, teruggetrokken, op jezelf, introvert of onopvallend. Dat is niet goed.
Hoe je wilt zijn
Ondertussen gebeurt er ook iets op het terrein van hoe je wilt zijn. Je droomt jouw dromen en wat mij betreft maakt het een behoorlijk verschil of het dromen vanuit de ziel zijn of dat er dromen ontstaan over hoe je moet zijn. Misschien wil je een bekende zanger, een goede schrijver of een wereldberoemde voetballer worden. Nu maak ik het heel groot. Zal ik iets dichter bij je komen? Misschien wil je een lieve moeder zijn, een vader die altijd tijd heeft voor zijn kinderen, een empathische partner zijn en trouw blijven tot in de dood.
Jezelf dingen opleggen: hoe je meent dat je moet zijn
Het gaat nog verder: je kunt jezelf ook dingen opleggen. Dan gaat het over hoe je meent te moeten zijn. Je mag geen fouten maken, je mag niet falen en je moet er altijd zijn voor de ander. Je hebt last van de illusie van perfectionisme of van de illusie van controle. Zo leg je jezelf van alles op waaraan je moet voldoen. Je kunt daardoor steeds strenger voor jezelf worden, omdat het beeld van wie je moet zijn belangrijker wordt dan wie je werkelijk bent.
Welke beelden heb je van anderen overgenomen?
Beelden over wie je moet zijn ontstaan niet zomaar. Je neemt ze over vanuit jouw opvoeding, school, familie, kerk, werk of de maatschappij. Misschien leerde je dat je sterk moet zijn, hard moet werken, niet mag klagen of altijd voor een ander klaar moet staan. Misschien hoorde je dat succes betekent dat je een goede opleiding, een passende baan, een mooi huis en een gelukkig gezin hebt. Zulke beelden kunnen waardevol advies bevatten, maar ze kunnen zich ook zo diep vastzetten dat je niet meer beseft dat ze van buitenaf kwamen. Je ervaart ze dan als jouw eigen overtuigingen en beoordeelt jezelf met maatstaven die je nooit bewust hebt gekozen.
Het leven zit anders in elkaar
Je komt jezelf tegen. Het leven zit blijkbaar anders in elkaar. Aan hoe je moet zijn voldoe je niet en van hoe je wilt zijn komt misschien weinig terecht. Het klopt niet. Je voelt dat er iets niet klopt. Je voldoet niet aan het beeld dat je over jezelf maakte of dat anderen jou oplegden. Je loopt vast of raakt in crisis. Al dat harde werken om te voldoen aan jouw eigen beelden heeft je niet geholpen. Al dat gezwoeg om te voldoen aan beelden vanuit jouw opvoeding en de maatschappij leverde niets op. Je voelt je gevangen. Het wordt tijd dat je jouw eigen authenticiteit gaat vormgeven.
Hoe merk je dat een beeld niet bij jou past?
Een beeld past niet bij jou wanneer het jou voortdurend dwingt om iemand te spelen die je niet bent. Je doet wat van jou verwacht wordt, maar het geeft geen voldoening. Je bereikt een doel, maar voelt geen vreugde. Je probeert sociaal, succesvol, sterk of altijd beschikbaar te zijn, terwijl je vanbinnen moe, leeg of onrustig wordt. Misschien heb je steeds bevestiging nodig dat je het goed doet, omdat je zelf niet meer kunt voelen of jouw keuzes kloppen. Het beeld wordt dan een keurslijf: je moet hard werken om eraan te voldoen en bent bang dat anderen ontdekken dat je anders bent dan zij denken.
Beeldenstorm
En dan ontstaat de beeldenstorm in jouw leven. Beelden vanuit jouw opvoeding, de maatschappij en school liggen opeens in scherven op straat. Beelden die je zelf hebt gefabriceerd worden aan de kant gegooid. De beeldenstorm is begonnen. En geloof me: dat doet pijn.
Authenticiteit vormgeven: hoe doe je dat?
Weet je wat erbij komt kijken om jouw eigen authenticiteit vorm te geven? Twee zaken:
- Verdriet: zonder tranenbuis gaat het niet.
- Boosheid: de ziel gromt.
Eerst verdriet. Iemand zei: ‘Als je huilt, worden alle beelden weggewassen die anderen op jou gelegd hebben.’ Dat is wat je nodig hebt. Het gaat diep. Het is rouw. Je bent niet wie je zou moeten zijn of wie je zelf dacht te moeten zijn. Identiteitscrisis ten top! En dan boosheid. Ik noem het jouw grommende ziel. Je bent klaar met wat iedereen van jou verwacht, met wat je van jezelf verwacht en met alles wat niet klopt. Gooi het de deur uit. Houd ermee op!
Wat blijft er over wanneer de beelden wegvallen?
Wanneer opgelegde en zelfgemaakte beelden wegvallen, ontstaat niet meteen een helder antwoord op de vraag wie je bent. Eerst kan er leegte, onzekerheid of verwarring ontstaan. Je oude houvast is verdwenen, terwijl het nieuwe nog niet zichtbaar is. Toch ontstaat er juist in die ruimte de mogelijkheid om te voelen wat werkelijk van jou is. Wat geeft jou energie? Wat raakt jou? Waar verlang je naar? Welke waarden horen bij jou en welke rollen heb je alleen gespeeld om erbij te horen? Het gaat niet om het maken van een nieuw ideaalbeeld. Het gaat erom dat je jezelf leert ontmoeten zonder voorwaarden en dat je ruimte maakt voor zelfliefde: jezelf aanvaarden zonder eerst aan alle verwachtingen te hoeven voldoen.
Je bent wie je bent
Iemand zei pas tegen mij: ‘Als ik bij jou ben, hoef ik niets. Het voelt bijna ongemakkelijk. Ik hoef alleen maar te zijn.’ Jij bent wie je bent en jij zult zijn wie jij bent. Het is zo eenvoudig. Geen bodembedekker zegt: ‘Ik zou later ook graag kamperfoelie worden.’ Geen wesp zegt: ‘Was ik maar zo groot als een giraffe.’ Een wesp neemt zijn plaats in, een bodembedekker ook en een kamperfoelie neemt eveneens zijn plaats in. Doe jij dat ook? Dat zit niet in wat je kunt, in de studies die je hebt afgerond of in het bezit dat je hebt verworven. Je bent wie je bent en je mag gewoon jouw plaats innemen. Dat spreekt vanzelf en toch is het vaak niet vanzelfsprekend.
Jezelf kwijtraken
Jezelf kwijtraken is niet moeilijk. Je wilt voldoen aan beelden die anderen op jou hebben gelegd of aan beelden die je jezelf hebt aangepraat. Ik noem het zelfbedrog. Je probeert iemand te worden die je denkt te moeten zijn en raakt daardoor steeds verder verwijderd van wie je bent. Dat brengt jou niets.
Welke ontwikkeldoelen passen bij onjuiste beelden over jezelf?
Een mogelijk ontwikkeldoel is meer zelfbewustzijn ontwikkelen. Je leert onderscheid maken tussen verwachtingen van buitenaf en wat jij zelf voelt, nodig hebt en belangrijk vindt. Daarnaast kun je werken aan het maken van eigen keuzes. Je onderzoekt of jouw opleiding, werk, relaties en doelen werkelijk bij jou passen of vooral voortkomen uit beelden waaraan je denkt te moeten voldoen. Ook leren loslaten kan een belangrijk ontwikkeldoel zijn. Je neemt afscheid van rollen, verwachtingen en ideaalbeelden die jou lange tijd houvast gaven, maar niet langer passen bij wie je bent.
Veelgestelde vragen over zelfbeelden en verwachtingen
Onderstaande vragen vullen het artikel aan en gaan over de invloed van rollen, etiketten en veranderingen in jouw leven.
Kun je verschillende kanten van jezelf hebben zonder onecht te zijn?
Ja. Je gedraagt je waarschijnlijk anders bij jouw partner dan bij een klant, collega of familielid. Dat betekent niet automatisch dat je een rol speelt. Verschillende situaties kunnen verschillende echte kanten van jou naar voren brengen.
Wat doen etiketten zoals ‘de sterke’ of ‘de verstandige’ met jou?
Zo’n etiket kan eerst als waardering voelen, maar later een verplichting worden. Wanneer jij altijd de sterke bent, lijkt er bijvoorbeeld weinig ruimte over om hulp te vragen, te twijfelen of kwetsbaar te zijn.
Waarom houden anderen soms vast aan een oud beeld van jou?
Jouw omgeving is gewend aan een bepaalde rolverdeling. Wanneer jij verandert, grenzen stelt of andere keuzes maakt, moeten anderen hun beeld en gedrag ook aanpassen. Dat kan weerstand of verwarring oproepen.
Verandert wie je bent gedurende jouw leven?
Jouw ervaringen, inzichten en omstandigheden veranderen, waardoor bepaalde kanten van jou sterker of zichtbaarder worden. Dat betekent niet dat jouw hele wezen telkens verandert. Je kunt jezelf juist steeds beter leren kennen.
Kun je ook een te positief beeld van jezelf hebben?
Ja. Ook een positief beeld kan onjuist zijn wanneer je daardoor niet meer openstaat voor feedback, beperkingen of gevolgen van jouw gedrag. Een eerlijk zelfbeeld bestaat niet alleen uit waardering, maar ook uit bereidheid om jezelf onder ogen te zien.
Loskomen van beelden die niet bij jou passen
Opgelegde verwachtingen en zelfgemaakte ideaalbeelden kunnen jou lang richting geven. Maar wanneer je alleen nog bezig bent met voldoen, raak je steeds verder verwijderd van wie je werkelijk bent.
Zelfkennis helpt je onderzoeken welke beelden je mag loslaten en welke waarden, verlangens en mogelijkheden werkelijk bij jou horen.
Auteur en publicatiegegevens
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 29-06-2022
Update: 6 augustus 2026.
