home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / aanwezig / zelfoverschatting

Zelfoverschatting: jezelf overschatten

Jezelf overschatten: wat is dat? In ieder geval betekent het dat je een te weinig realistisch beeld van jezelf hebt. Wanneer je jezelf overschat, zie je jouw eigen kunnen of mogelijkheden te rooskleurig voor ogen. Of heb je een onrealistische voorstelling over wat er van je wordt gevraagd.

In dit artikel ga ik verder in op de diepere lagen van zelfoverschatting. Want ook dat kan je behoorlijk in de weg staan. Zeker wanneer jouw omgeving je anders beoordeelt dan jijzelf doet. Soms kan het ook leiden tot conflicten. Bijvoorbeeld in jouw werk. Omdat je steeds wordt afgewezen voor bepaalde functies waarvan jij zelf denkt dat je die functie wel aankunt en waar de werkgever een andere mening is toegedaan.

Zelfoverschatting kan de doorgeslagen variant zijn van aanwezig en profilerend zijn. Je durft jezelf te laten zien, hebt vertrouwen in jouw mogelijkheden en neemt ruimte in. Maar wanneer jouw beeld van wat je kunt niet meer overeenkomt met de werkelijkheid, wordt het een ander verhaal.

Wanneer overschat je jezelf?

Ik noem wat voorbeelden:

• Je acht jezelf geschikt voor een leidinggevende functie terwijl jouw werkgever deze mogelijkheden helemaal niet ziet zitten voor jou.
• Je schat jouw vaardigheden hoger in dan ze in werkelijkheid waard zijn.
• Je meent dat je op de arbeidsmarkt zomaar weer aan de slag bent.
• Je hebt geen realistisch beeld van de beloning of het salaris dat je zou kunnen verdienen naar de mogelijkheden die je hebt.
• Je doet financiële uitgaven die eigenlijk onverantwoord zijn of waar te veel risico's aan verbonden zijn.
• Je meent dat je een bepaald werk- of denkniveau hebt, terwijl dat niet zo is.
• Je denkt een bepaalde opleiding wel aan te kunnen maar dat blijkt in de praktijk nergens uit.
• Je meent dat je beter bent dan jouw collega's maar je leeft blijkbaar op een roze wolk.
• Jouw bijdrage aan het bedrijfsresultaat wordt door jou overschat.
• Jouw verhalen zijn minder interessant voor jouw collega's dan je zelf denkt.
• Jouw verwachtingen van jezelf zijn te hoog en leiden tot stress.

De voorbeelden verschillen nogal. De ene keer gaat het over werk of opleiding, de andere keer over geld, prestaties of de indruk die je op anderen maakt. De rode draad is hetzelfde: jouw inschatting van jezelf ligt hoger dan wat er in werkelijkheid uitkomt.

Wat is het verschil tussen zelfoverschatting en gezonde ambitie?

Ambitie betekent dat je ergens naartoe wilt. Je wilt groeien, meer verantwoordelijkheid, een andere functie, een opleiding afronden of iets bereiken wat je nog niet kunt. Daar is niets mis mee. Je hoeft vandaag nog niet alles te kunnen wat je morgen wilt leren.

Zelfoverschatting ontstaat wanneer je niet alleen zegt: 'Ik wil daar komen', maar eigenlijk al vindt dat je er bent. Je acht jezelf geschikt voor die leidinggevende functie terwijl jouw werkgever dat helemaal niet ziet. Je denkt dat je een opleiding wel aankunt terwijl daar in de praktijk niets van blijkt. Of je verwacht een salaris dat niet past bij jouw huidige mogelijkheden.

Ambitie kan dus prima samengaan met een realistische blik. Je weet waar je naartoe wilt en je weet ook wat je daarvoor nog te leren hebt. Bij zelfoverschatting ontbreekt juist die laatste stap. Je ziet de afstand tussen waar je staat en waar je denkt te staan onvoldoende.

Heeft zelfoverschatting te maken met te veel zelfvertrouwen?

Ontstaat zelfoverschatting doordat je te veel zelfvertrouwen hebt? Naar mijn idee heeft dit niets met elkaar te maken. Zelfoverschatting heeft niets met zelfvertrouwen te maken. Eerder met jezelf overschreeuwen, groter voordoen dan je bent. Iemand die zelfverzekerd is en zelfvertrouwen heeft, overschat zichzelf niet. Sterker nog: die heeft een gezonde dosis zelfkennis.

Zelfvertrouwen is dus niet hetzelfde als jezelf geweldig vinden of aannemen dat je alles wel kunt. Wie zichzelf kent, weet ook wat hij niet kan. Je hoeft niet overal goed in te zijn om vertrouwen in jezelf te hebben.

Waar komt zelfoverschatting vandaan?

Ik noem een aantal oorzaken van zelfoverschatting:

• Soms begint het al in de opvoeding. Jouw ouders hebben je als het ware over het paard getild en jouw mogelijkheden rooskleuriger voorgesteld dan ze in werkelijkheid waard zijn.
• Je hebt te weinig tegenspraak in jouw leven of je duldt geen tegenspraak van anderen.
• Je hebt gebrek aan feedback in jouw leven of in jouw functie.
• Je hebt gevoelens van minderwaardigheid die je wegpoetst door jezelf groter voor te doen dan je bent.
• Je hebt last van een roze bril of grootheidswaanzin.
• Je kunt slecht reflecteren op jezelf, jouw eigen gedrag of prestaties.
• Je hebt gebrek aan compassie.

Een andere oorzaak kan zijn dat de kwaliteit aanwezig bij jou past. Zelfoverschatting is dan de doorgeslagen variant daarvan.

Waarom merk je zelfoverschatting vaak pas laat?

Het lastige van zelfoverschatting is natuurlijk dat jij zelf juist meent dat jouw inschatting klopt. Als jij onmiddellijk zou zien dat je jouw mogelijkheden te hoog inschat, was er weinig aan de hand. Dan stelde je jouw beeld bij en ging je verder.

Maar wanneer je weinig feedback krijgt, geen tegenspraak duldt of kritiek gemakkelijk naast je neerlegt, blijft jouw eigen beeld lang overeind. Een afwijzing voor een functie betekent dan niet: misschien mis ik nog iets. Het betekent: ze zien mijn kwaliteiten niet. Een collega die vraagtekens zet bij jouw bijdrage begrijpt het volgens jou niet. En wanneer meerdere mensen hetzelfde zeggen, kan de conclusie zelfs zijn dat meerdere mensen jou blijkbaar niet begrijpen.

Daarom is zelfkennis en zelfinzicht zo belangrijk. Niet alleen weten waar je goed in bent, maar ook kunnen zien waar jouw beperkingen liggen en wat anderen blijkbaar anders waarnemen dan jijzelf.

De ergste vorm van zelfoverschatting: narcisme

De ergste vorm van zelfoverschatting is narcisme. Lees ook het artikel over narcistisch leiderschap.

Hoe kijken anderen naar jouw zelfoverschatting?

Wanneer je jezelf overschat en je etaleert dat met regelmaat, dan heb je kans dat anderen:

• Je onuitstaanbaar vinden en snel geïrriteerd zijn.
• Je maar laten praten maar denken: hij of zij is niet wijzer.
• Afstand van je nemen.
• Je arrogant vinden.
• Jouw gedrag hautain of hoogmoedig vinden.
• Je betweterig of belerend vinden.

Dat is misschien een pijnlijke constatering. Jij ziet jezelf als iemand die veel kan, veel weet of geschikt is voor een bepaalde taak. De ander ervaart vooral dat jouw beeld van jezelf niet klopt met wat hij ziet. Wanneer die twee beelden ver uit elkaar liggen, ontstaan irritaties en conflicten.

Ook daarom is het zo belangrijk om niet alleen te vragen: hoe kijk ik naar mezelf? De vraag is ook: welke feedback krijg ik steeds opnieuw van mijn omgeving en wat doe ik daarmee?

Welke gevolgen kan zelfoverschatting hebben?

De gevolgen van zelfoverschatting kunnen groot zijn. Ik noem wat voorbeelden:

• Eenzaamheid: je hebt het gevoel dat anderen je niet zien staan.
• Gevoelens van afwijzing: anderen zien niet die mogelijkheden in je die je had gehoopt.
• Roekeloosheid en impulsiviteit: onverantwoord gedrag en onverantwoorde aankopen.
• Burn-out: te veel eisen van jezelf en de lat te hoog leggen.
• Doelen stellen voor jezelf die te hoog gegrepen zijn.

Zelfoverschatting kan dus op allerlei terreinen zichtbaar worden. In jouw werk doordat je functies nastreeft die niet bij jouw mogelijkheden passen. Financieel doordat je risico's neemt die je niet kunt dragen. In relaties doordat anderen jou arrogant, hautain of betweterig gaan vinden. En voor jezelf doordat je steeds tegen afwijzingen of teleurstellingen aanloopt die je niet goed begrijpt.

Hoe krijg je een realistischer beeld van jezelf?

De eerste stap is volgens mij dat je niet alleen kijkt naar wat je van jezelf vindt, maar ook naar wat er daadwerkelijk gebeurt. Word je steeds afgewezen voor dezelfde soort functie? Blijkt een opleiding telkens te zwaar? Krijg je regelmatig dezelfde feedback van verschillende mensen? Dan kun je natuurlijk blijven denken dat iedereen zich vergist, maar op een gegeven moment wordt het misschien interessant om te onderzoeken of jouw eigen beeld bijgesteld moet worden.

Dat betekent niet dat een ander altijd gelijk heeft. Werkgevers kunnen zich vergissen, collega's kunnen jaloers zijn en feedback kan onterecht zijn. Maar wanneer dezelfde boodschap steeds terugkomt, verdient die boodschap op zijn minst onderzoek. Zeker wanneer jouw eigen inschatting structureel niet overeenkomt met de resultaten die je behaalt.

Een realistischer zelfbeeld betekent ook niet dat je jezelf kleiner moet maken. Je hoeft niet naar de andere kant door te schieten. Je kunt jouw mogelijkheden serieus nemen én erkennen wat je nog niet kunt. Juist dat geeft ruimte om te leren. Wie denkt dat hij er al is, hoeft immers nergens meer naartoe.

Ontwikkeldoelen bij zelfoverschatting

Wanneer aanwezig en profilerend bij jou doorschiet in zelfoverschatting, kunnen deze drie ontwikkeldoelen helpen om jouw beeld van jezelf realistischer te maken:

• Feedback en tegenspraak serieus leren onderzoeken zonder die onmiddellijk terzijde te schuiven.
• Jouw eigen mogelijkheden, prestaties en beperkingen realistischer leren beoordelen.
• Ambitie en zelfvertrouwen behouden zonder jezelf groter voor te doen of jouw mogelijkheden te rooskleurig in te schatten.

Veelgestelde vragen over zelfoverschatting

Zelfoverschatting gaat vooral over het verschil tussen jouw eigen inschatting en wat jouw mogelijkheden of prestaties in werkelijkheid laten zien. Dat roept een aantal vragen op die niet altijd in de voorbeelden hierboven passen.

Is jezelf hoog inschatten altijd zelfoverschatting?

Nee. Misschien ben je ergens gewoon erg goed in. Het wordt zelfoverschatting wanneer jouw inschatting structureel hoger ligt dan wat je werkelijk kunt, presteert of waarmaakt.

Kun je jezelf op het ene gebied overschatten en op het andere niet?

Ja. Je kunt een heel realistisch beeld hebben van jouw sociale vaardigheden en jezelf tegelijkertijd sterk overschatten in jouw vakinhoudelijke niveau. Zelfoverschatting hoeft dus niet jouw complete zelfbeeld te bepalen.

Waarom leidt zelfoverschatting tot conflicten op het werk?

Omdat jouw beeld en het beeld van jouw werkgever of collega's ver uit elkaar kunnen liggen. Jij vindt dat je meer verantwoordelijkheid, een hogere functie of meer waardering verdient, terwijl jouw omgeving jouw prestaties anders beoordeelt. Dat verschil kan voortdurend spanning geven.

Helpt veel feedback tegen zelfoverschatting?

Alleen wanneer je bereid bent die feedback werkelijk te onderzoeken. Je kunt dagelijks feedback krijgen en er niets mee doen. Het gaat niet alleen om wat anderen zeggen, maar ook om jouw bereidheid om jouw eigen beeld ter discussie te stellen.

Is zelfoverschatting hetzelfde als jezelf overschreeuwen?

Nee, maar het kan wel samengaan. Bij jezelf overschreeuwen doe je jezelf groter voor dan je bent. Bij zelfoverschatting geloof je zelf dat jouw mogelijkheden groter zijn dan ze in werkelijkheid zijn. Het ene kan het andere versterken.