home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / hoofd hart handen / overlevingsstrategie talent

Talent en je overlevingsstrategie

Binnen coping en overlevingsmechanismen ontwikkel je manieren om jezelf in moeilijke omstandigheden staande te houden. In een artikel over het overlevingsmechanisme schreef ik al wat je doet wanneer je als kind een overlevingsstrategie ontwikkelt. Bijvoorbeeld toen je ouders gingen scheiden, toen je vader overleed of toen je andere moeilijke dingen meemaakte. Je had op dat moment niet zoveel bij je. Maar wat je wel bij je had, was jouw talent. En dus ging je dat inzetten.

Deze reacties hangen samen met vechten, vluchten en bevriezen. Welke reactie jij kiest, hangt mede samen met wat jou als kind van nature al gemakkelijk afging.

Jaren later

Jaren later, wanneer je volwassen bent, reageer je vaak net als vroeger wanneer je onveiligheid ervaart of gebrek aan vertrouwen. Je reageert precies zoals vroeger wanneer je de grond onder je voeten voelt wegzakken. Je wordt verbaal, trekt je terug, bevriest, gaat pleasen of stort je op het werk. Wat ik nu schrijf wist ik al jaren.

Toch deed ik een ontdekking

Waarom gebruik je juist jouw talent om te overleven?

Als kind pak je niet iets uit een gereedschapskist die je nog niet hebt. Je grijpt naar wat er al in jou aanwezig is. Jouw talent gaat vanzelf, is direct beschikbaar en voelt vertrouwd. Daarom zet je het onder druk extra sterk in.

Ben je verbaal, dan ga je praten, overtuigen of aanvallen. Ben je praktisch, dan ga je regelen. Ben je verantwoordelijk, dan neem je alles op je. Ben je analytisch, dan probeer je de situatie te begrijpen. Ben je sociaal gevoelig, dan voel je haarfijn aan wat de ander nodig heeft en pas je je aan.

Je overlevingsstrategie gebruikt jouw talent dus als gereedschap. Het talent is niet het probleem. Het probleem ontstaat wanneer je het automatisch, eenzijdig en overdreven inzet om pijn, onzekerheid of onveiligheid niet te hoeven voelen.

Hoe ontwikkelt talent zich in moeilijke omstandigheden?

Het talent was er al in aanleg. Maar doordat je het in moeilijke omstandigheden steeds opnieuw moest inzetten, werd het verder ontwikkeld, verfijnd, verdiept en beproefd. Je werd er sneller in, scherper en soms buitengewoon bedreven. Niet omdat de moeilijke situatie zo mooi was, maar omdat je veelvuldig een beroep deed op wat jij van nature al kon.

Dat betekent niet dat iedereen sterker uit moeilijke omstandigheden komt. Dat is vaak een goedkope dooddoener. Pijn kan beschadigen, verwarren en lange tijd doorwerken. Maar het is soms wel waar dat iets wat vroeger jouw nadeel en jouw pijn was, later een stuk van jouw kracht kan worden wanneer je er anders mee leert omgaan.

Wat je veelvuldig inzet, ontwikkelt zich. Jouw gevoeligheid kan worden verfijnd. Jouw waarnemingsvermogen kan zich verdiepen. Jouw doorzettingsvermogen kan worden beproefd. Jouw analytische vermogen kan scherper worden. Maar je moet later wel leren om het talent bewust in te zetten, anders blijft het gekoppeld aan overleven.

Welk talent zet je in bij jouw overlevingsstrategie?

De vorm verschilt per persoon. Ik noem een aantal voorbeelden.

Verbaal talent

Ben je zeer verbaal, met kwaliteiten als ad rem en bespraakt, dan zet je die kwaliteiten in en word je nog verbaler en bespraakter. Misschien sla je zelfs door en wordt het wat te veel van het goede. Maar je spreekt wel jouw talent aan. Vechten doe je dan door jouw talent in te zetten.

Harmonie en bemiddeling

Ga je vluchten of aanpassen als overlevingsmechanisme? Wellicht doe je dan een beroep op kwaliteiten als harmonieus zijn, bemiddelen en consensus zoeken, maar dan in doorgeslagen vorm. Je gaat conflicten vermijden, pleasen of jezelf wegcijferen om de vrede te bewaren.

Observeren en analyseren

Keer je naar binnen? Wellicht kun je goed observeren, analyseren en beschouwen en verwerk je alles wat je ziet. Dat kan een kracht zijn. Maar het kan ook betekenen dat je vooral in jouw hoofd blijft en gevoelens op afstand houdt. Dan gaat jouw talent lijken op de rationele denker.

Extraversie

Keer je naar buiten? Misschien ben je zeer extravert met alle mooie kwaliteiten die daarbij horen. Je praat, maakt contact en brengt energie. Maar het kan ook een manier worden om stilte te vermijden en niet te hoeven voelen wat er vanbinnen speelt.

Praktisch talent

Ben je zeer praktisch? Dan ga je als een bezige bij aan het werk waarschijnlijk. Je regelt, organiseert, pakt aan en lost op. En op die manier probeer jij misschien de pijn te vermijden die je voelt.

Doorzettingsvermogen

Ben je volhardend, dan blijf je doorgaan. Dat kan een prachtige kwaliteit zijn. Maar wanneer stoppen onveilig voelt, wordt doorzetten doordraven. Dan neemt de pusher het over en blijf je in beweging terwijl jouw lijf allang om rust vraagt.

Wanneer wordt talent een overlevingsstrategie?

Het verschil zit niet alleen in wat je doet, maar in de vraag of je kiest of moet. Je kunt jouw talent inzetten omdat de situatie erom vraagt en omdat jij daarvoor kiest. Je kunt hetzelfde talent ook inzetten omdat je bang bent, waardering probeert te verdienen of geen andere reactie tot je beschikking hebt.

Talent vanuit vrijheid

Je gebruikt jouw talent vanuit vrijheid wanneer je bewust kiest, de situatie kunt beoordelen en ook iets anders kunt doen. Je krijgt er meestal energie van, kunt doseren en kunt stoppen wanneer het genoeg is.

Talent vanuit overleving

Je gebruikt jouw talent vanuit overleving wanneer het automatisch aanslaat. Je moet helpen, presteren, analyseren, praten, regelen of sterk zijn. Stoppen roept schuldgevoel, spanning of onzekerheid op. Het talent stuurt jou in plaats van dat jij het talent bestuurt.

Helpen omdat je dat wilt, is iets anders dan helpen omdat je anders schuld voelt. Hard werken omdat het nodig is, is iets anders dan blijven werken omdat stilzitten onveilig voelt. Analyseren omdat het nuttig is, is iets anders dan alles beredeneren omdat voelen te spannend is.

Wanneer schiet jouw talent door?

Jouw talent is niet het probleem. Het probleem ontstaat wanneer het altijd aanstaat en je het niet meer vrij kunt doseren. Wat een kwaliteit is, kan dan een valkuil worden.

• Verbaal talent wordt overheersen of aanvallen.
• Harmonie zoeken wordt pleasen en conflicten vermijden.
• Analytisch vermogen wordt gevoelens wegredeneren.
• Praktisch zijn wordt vluchten in werk en bedrijvigheid.
• Verantwoordelijkheid nemen wordt alles op je nek nemen.
• Doorzettingsvermogen wordt doordraven.
• Sociale gevoeligheid wordt voortdurend anderen scannen.
• Daadkracht wordt controle.

Door herhaling kan dit uitgroeien tot een van jouw patronen en overlevingsstrategieën. Dan zet je het talent niet meer alleen in omdat het past, maar omdat je oude beschermingsreactie daarom vraagt.

Wat hebben pijn, diepgang en talent met elkaar te maken?

Moeilijke ervaringen kunnen een mens verdiepen. Dat geldt soms ook voor talent. Een kwaliteit kan in moeilijke omstandigheden worden verfijnd, verdiept en beproefd. Je leert nuances zien, mensen aanvoelen, risico’s inschatten, volhouden of snel handelen. Niet omdat pijn automatisch goed voor je is, maar omdat je jouw talent in die periode veelvuldig en intensief gebruikte.

Het is goedkoop om te zeggen dat je altijd sterker uit moeilijke omstandigheden komt. Dat is vaak niet waar. Mensen kunnen beschadigd raken en jarenlang last houden van wat er is gebeurd. Maar soms is het wel waar dat iets wat vroeger jouw nadeel en jouw pijn was, later een stuk van jouw kracht wordt. Niet omdat de pijn zo mooi was, maar omdat jij hebt geleerd om er anders mee om te gaan.

De gevoeligheid waardoor je vroeger overspoeld raakte, kan later helpen om mensen scherp aan te voelen. Het verantwoordelijkheidsgevoel waardoor je alles droeg, kan later bijdragen aan leiderschap. Het analytische vermogen waarmee je afstand hield van gevoelens, kan later waardevol zijn bij ingewikkelde vraagstukken. De ontwikkeling zit erin dat je het talent niet meer alleen als bescherming gebruikt.

Hoe maak je jouw talent los van overleven?

Je hoeft jouw talent niet af te leren. Het gaat erom dat je ontdekt wanneer je het vrij inzet en wanneer het automatisch als beschermingsstrategie aanslaat. Daarna kun je leren om te kiezen, te doseren en ook andere reacties toe te laten.

Herken wanneer jouw talent automatisch aanslaat

Let op de momenten waarop je direct gaat praten, werken, regelen, helpen of analyseren. Wat gebeurt er vlak daarvoor? Welke spanning voel je? Wat probeer je te voorkomen? Door dat eerder te herkennen, ontstaat er ruimte tussen de gebeurtenis en jouw reactie.

Onderzoek wat je met jouw talent probeert te voorkomen

Misschien probeer je afwijzing, machteloosheid, verdriet, schaamte of verlies van controle te vermijden. Het talent wordt dan ingezet om jezelf te beschermen. Dat is begrijpelijk, maar niet altijd meer nodig.

Leer jouw talent doseren

Je hoeft niet altijd te helpen, ieder probleem op te lossen, alles te analyseren of voortdurend te presteren. Doseren betekent dat je jouw kwaliteit gebruikt wanneer zij iets toevoegt en dat je ook kunt stoppen. Je mag rusten, ontvangen en iets aan een ander overlaten.

Zet jouw talent bewust in

Bewust talent inzetten betekent dat jij beoordeelt wat de situatie vraagt. Je gebruikt jouw kwaliteit omdat zij past en niet omdat angst, schuldgevoel of oude pijn jou daartoe dwingt. Dan wordt talent weer een mogelijkheid in plaats van een verplichting.

Welke vragen kun je jezelf stellen?

Ik heb een paar vragen voor je!

• Hoe reageerde jij wanneer je in de overlevingsstand stond?
• Kun je benoemen welke kwaliteiten daarbij horen?
• Wat ging jou als kind vanzelf af?
• Hoe heeft die kwaliteit zich door de jaren heen ontwikkeld?
• Wanneer helpt dit talent jou nu?
• Wanneer schiet het door?
• Kun je stoppen of moet je doorgaan?
• Zet je jouw talent in vanuit vrijheid of vanuit angst?

Wat hebben talent en autonomie met elkaar te maken?

Autonomie betekent niet dat je jouw talent moet afwijzen. Het betekent ook niet dat je nooit meer op jouw sterke kwaliteiten mag terugvallen. Autonomie betekent dat je keuzevrijheid ontwikkelt. Je kunt jouw talent inzetten, doseren of besluiten dat de situatie iets anders vraagt.

Je bent meer dan jouw overlevingsstrategie. Je hoeft niet altijd de sterke, behulpzame, verstandige, praktische of verbaal vaardige persoon te zijn. Je mag ook twijfelen, ontvangen, voelen, rusten en iets niet weten.

Jouw talent is niet het probleem. Autonomie betekent dat je het niet langer alleen inzet omdat je moet overleven, maar omdat jij ervoor kiest.

Veelgestelde vragen over talent en overlevingsstrategieën

Hieronder vind je antwoorden op vijf veelgestelde vragen over de relatie tussen talent, bescherming en overlevingsstrategieën.

Waarom zet je jouw talent in om te overleven?

Talent is iets wat van nature gemakkelijk beschikbaar is. Wanneer je als kind weinig andere mogelijkheden hebt, grijp je terug op wat je al kunt. Daarom kan jouw talent een belangrijk onderdeel worden van jouw overlevingsstrategie.

Kan een moeilijke ervaring jouw talent ontwikkelen?

Het talent was al in aanleg aanwezig. Door het in moeilijke omstandigheden vaak en intensief te gebruiken, kan het verder worden ontwikkeld, verfijnd, verdiept en beproefd.

Wanneer wordt talent een overlevingsstrategie?

Talent wordt een overlevingsstrategie wanneer je het automatisch inzet om pijn, spanning, afwijzing of onzekerheid te voorkomen en je niet meer vrij kunt kiezen of stoppen.

Hoe herken je dat een talent doorschiet?

Je talent schiet door wanneer je het voortdurend inzet, er nauwelijks mee kunt stoppen en het problemen veroorzaakt. Doorzettingsvermogen wordt dan doordraven, harmonie wordt pleasen en analyse wordt afstand houden van gevoelens.

Kun je jouw talent losmaken van oude bescherming?

Ja. Door te herkennen wanneer het talent automatisch aanslaat, te onderzoeken wat je probeert te voorkomen en bewust te leren doseren, kun je het vrijer en passender inzetten.