home / persoonlijke ontwikkeling / autonomie / behoeften / behoefte zekerheid / bestaanszekerheid

Bestaanszekerheid is een menselijke behoefte

Bestaanszekerheid is de behoefte aan voldoende basis, bescherming en continuïteit om veilig en menswaardig te kunnen leven. Je zoekt zekerheid in eten, drinken, wonen, inkomen, gezondheid, veiligheid en de mogelijkheid om ook morgen in jouw levensonderhoud te voorzien. Dit artikel schreef ik in de serie over behoefte aan zekerheid. Volledige zekerheid bestaat niet, maar je kunt wel bouwen aan omstandigheden die jouw bestaan stabieler en minder kwetsbaar maken.

Welke basis heb je nodig om te kunnen bestaan?

Maslow sprak over basisbehoeften. Ik vind dat mooi uitgedrukt, omdat het duidelijk maakt dat het niet gaat om luxe, maar om voorwaarden die nodig zijn om menswaardig te kunnen leven:

• Voldoende eten en drinken.
• Een veilige plek om te wonen.
• Inkomen of andere bestaansmiddelen.
• Lichamelijke veiligheid en bescherming.
• Toegang tot verzorging en medische zorg.
• Vrede en bescherming tegen geweld.
• Sociale verbondenheid en ondersteuning.
• Enige voorspelbaarheid en continuïteit.

Wanneer een van deze onderdelen ernstig wordt bedreigd, kan dat gevolgen hebben voor jouw hele bestaan. Het verlies van inkomen kan bijvoorbeeld jouw woning, gezondheid, zelfstandigheid en sociale leven tegelijk raken.

Wat is het verschil tussen bestaansrecht en bestaanszekerheid?

Bestaansrecht betekent dat jij het recht hebt om er te zijn. Dat recht hoef je niet te verdienen met werk, inkomen, talent, prestaties of maatschappelijke betekenis. Bestaanszekerheid gaat over de materiële, sociale en praktische basis die je nodig hebt om jouw bestaan daadwerkelijk te kunnen dragen.

Jouw bestaansrecht is onvoorwaardelijk. Jouw bestaanszekerheid is kwetsbaar en kan worden opgebouwd, bedreigd, verloren of hersteld. Bestaansrecht zegt: ik mag er zijn. Bestaanszekerheid zegt: ik heb voldoende bescherming en middelen nodig om veilig en menswaardig te kunnen leven. Lees ook: bestaansrecht en het recht om er te zijn.

Waarom bestaat volledige zekerheid niet?

Gezondheid kan veranderen, werk kan wegvallen, relaties kunnen eindigen en maatschappelijke omstandigheden kunnen onverwacht omslaan. Je kunt daarom niet iedere onzekerheid uitsluiten. Dat betekent niet dat het zinloos is om zekerheden op te bouwen. Je kunt jouw bestaan wel beschermen en minder kwetsbaar maken door vooruit te denken, risico’s te beperken en voorzieningen te organiseren.

Het verlangen naar volledige zekerheid kan echter doorslaan. Je probeert dan alle omstandigheden, uitkomsten en risico’s te beheersen. Dat leidt tot de illusie van controle: het idee dat je veilig bent wanneer je maar voldoende controle houdt. Daaronder kan ook de overtuiging liggen dat het leven volledig maakbaar is. Maar hoe zorgvuldig je ook plant, de toekomst blijft voor een deel onzeker.

Welke verantwoordelijkheid heb je voor jouw eigen bestaanszekerheid?

Bestaanszekerheid is niet alleen iets wat je ontvangt. Voor zover je daartoe in staat bent, heb je ook verantwoordelijkheid voor het opbouwen, onderhouden en beschermen van jouw basis. Je kunt niet passief bij de bushalte wachten tot er een bus met meer zekerheid voorbijkomt. Je zult zelf stappen moeten zetten door te werken, zorgvuldig met geld om te gaan, aandacht aan jouw gezondheid te geven, relaties te onderhouden en tijdig hulp te vragen.

Eigen verantwoordelijkheid betekent niet dat iedereen alle problemen alleen moet oplossen. Mensen verschillen in gezondheid, draagkracht, kansen en mogelijkheden. Het betekent dat je doet wat binnen jouw vermogen ligt, dat je meebeweegt wanneer omstandigheden veranderen en dat je ondersteuning zoekt wanneer je jouw basis niet zelfstandig kunt behouden.

Welke verantwoordelijkheid heeft de samenleving?

Bestaanszekerheid is ook een verantwoordelijkheid in medemenselijke zin. Wanneer mensen door ziekte, werkloosheid, beperking, ouderdom of andere omstandigheden niet zelf in hun basis kunnen voorzien, ontstaat een gezamenlijke verantwoordelijkheid. Een samenleving beschermt mensen door veiligheid, zorg, onderwijs, wetgeving en sociale voorzieningen te organiseren.

Dat betekent niet dat iedere onzekerheid door anderen kan worden weggenomen. Het betekent wel dat tijdelijke of blijvende kwetsbaarheid niet automatisch mag leiden tot verlies van menselijke waardigheid, noodzakelijke zorg, veiligheid of onderdak. Samenleven vraagt om een menswaardige ondergrens.

Welke rol speelt geld bij bestaanszekerheid?

Geld is een belangrijke praktische bron van zekerheid. Je hebt het nodig om eten, wonen, zorg, vervoer en andere noodzakelijke voorzieningen te betalen. Inkomen, spaargeld en financiële reserves kunnen jouw kwetsbaarheid verkleinen en geven ruimte om tegenvallers op te vangen.

Toch kan geld als bron van zekerheid worden overschat. Geld beschermt je niet tegen ieder verlies, ziekte, conflict of verandering. Wanneer jouw hele gevoel van veiligheid afhankelijk wordt van bezit of vermogen, kan de angst om het kwijt te raken juist toenemen.

Wat zijn uiterlijke zekerheden?

Uiterlijke zekerheden zijn concrete omstandigheden en voorzieningen waarop je probeert te bouwen. Denk aan werk, inkomen, een woning, spaargeld, verzekeringen, contracten, gezondheidszorg, familie, vrienden en maatschappelijke voorzieningen. Deze zekerheden zijn noodzakelijk en waardevol, maar ze zijn ook veranderlijk. Een baan kan verdwijnen, een contract kan eindigen en een woning kan door omstandigheden onbetaalbaar worden.

Daarom is het verstandig om jouw bestaan niet volledig op één zekerheid te laten rusten. Verschillende bronnen van inkomen, kennis, relaties, ondersteuning en voorzieningen kunnen samen een steviger fundament vormen.

Wat zijn innerlijke zekerheden?

Innerlijke zekerheid gaat over het vertrouwen dat je met veranderingen en tegenslagen kunt omgaan. Je weet wat voor jou belangrijk is, hebt vertrouwen in jouw mogelijkheden en beschikt over een innerlijk kompas dat richting geeft wanneer uiterlijke omstandigheden wankelen. Veerkracht, zelfvertrouwen, levenservaring en het vermogen om hulp te vragen kunnen hieraan bijdragen.

Innerlijke zekerheid vervangt geen woning, inkomen, voedsel of medische zorg. Wie geen onderdak heeft, is niet geholpen met alleen de boodschap dat zekerheid van binnen moet komen. Innerlijke zekerheid betekent wel dat jouw vertrouwen niet volledig instort zodra een uiterlijke zekerheid wegvalt. Zij hangt nauw samen met de behoefte aan houvast: de behoefte aan vaste punten, waarden en relaties waaraan je je kunt oriënteren.

Kun je zekerheid ontlenen aan jouw talent?

Kennis, ervaring, kwaliteiten en vakmanschap kunnen jouw bestaanszekerheid versterken. Wie over bruikbare vaardigheden beschikt, kan zich aanpassen, ander werk zoeken of nieuwe mogelijkheden creëren. Talent kan daardoor bijdragen aan inkomen, inzetbaarheid, zelfvertrouwen en het gevoel dat je iets kunt betekenen.

Maar jouw talent is geen absolute zekerheid. Werk kan veranderen en kwaliteiten die vandaag veel worden gevraagd, kunnen morgen minder belangrijk zijn. Wanneer je jouw volledige identiteit of bestaansrecht koppelt aan wat je kunt presteren, ga je zekerheid ontlenen aan talent. Dan kan kritiek, ziekte, werkverlies of verminderd functioneren extra bedreigend worden. Jouw talent kan jouw basis ondersteunen, maar bepaalt niet jouw waarde als mens.

Wat gebeurt er wanneer jouw bestaanszekerheid wordt bedreigd?

Een bedreiging van bestaanszekerheid raakt niet alleen jouw portemonnee, woning of werk. Zij raakt ook jouw gevoel van veiligheid, waardigheid en vertrouwen in de toekomst. Onzekerheid over huur, inkomen, gezondheid of zorg kan angst, stress, slapeloosheid, machteloosheid en schaamte oproepen. Je kunt moeite krijgen om vooruit te kijken of steeds sterker proberen alles onder controle te houden.

Daarom is het belangrijk om problemen rond wonen, inkomen, schulden, gezondheid en veiligheid tijdig serieus te nemen. Hoe langer jouw basis wordt bedreigd, hoe moeilijker het vaak wordt om overzicht, energie en handelingsruimte te behouden.

Hoe kun je jouw bestaanszekerheid versterken?

Bestaanszekerheid versterken betekent niet dat je alle risico’s uitsluit. Het betekent dat je jouw basis zo zorgvuldig mogelijk opbouwt en weet wat je kunt doen wanneer die basis onder druk komt te staan. Breng daarom in kaart welke voorwaarden voor jou noodzakelijk zijn en waar jouw grootste kwetsbaarheid zit.

• Breng jouw noodzakelijke inkomsten en uitgaven in kaart.
• Bouw waar mogelijk een financiële reserve op.
• Onderhoud jouw gezondheid en sociale relaties.
• Ken de voorzieningen waarop je kunt terugvallen.
• Vraag hulp voordat problemen onbeheersbaar worden.
• Ontwikkel kennis en vaardigheden die jouw mogelijkheden vergroten.
• Spreid risico’s waar dat mogelijk is.
• Werk aan veerkracht en vertrouwen in jouw handelingsvermogen.

Zekerheden heb je nooit volledig, maar veel zekerheden kun je wel verwerven, onderhouden en beschermen. Accepteer tegelijkertijd dat niet iedere verandering te voorkomen is. Bestaanszekerheid gaat niet over een leven zonder risico, maar over een voldoende stevige basis en het vermogen om te handelen wanneer omstandigheden veranderen.

Veelgestelde vragen over bestaanszekerheid

Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen over inkomen, veiligheid, verantwoordelijkheid en de basis die mensen nodig hebben om te kunnen leven.

Is bestaanszekerheid alleen een financiële behoefte?

Nee. Geld en inkomen zijn belangrijk, maar bestaanszekerheid gaat ook over wonen, gezondheid, lichamelijke veiligheid, toegang tot zorg, sociale steun en enige voorspelbaarheid in jouw bestaan.

Kun je volledige bestaanszekerheid opbouwen?

Nee. Omstandigheden kunnen veranderen en de toekomst blijft voor een deel onzeker. Je kunt wel jouw basis versterken, risico’s beperken en voorzieningen organiseren waarop je kunt terugvallen.

Wie is verantwoordelijk voor bestaanszekerheid?

Voor zover je daartoe in staat bent, draag je zelf verantwoordelijkheid voor jouw keuzes, inkomen, gezondheid en voorbereiding. Tegelijk draagt de samenleving verantwoordelijkheid voor veiligheid, noodzakelijke voorzieningen en ondersteuning wanneer mensen hun basis niet zelfstandig kunnen behouden.

Wat is het verschil tussen bestaanszekerheid en innerlijke zekerheid?

Bestaanszekerheid gaat over concrete voorwaarden zoals inkomen, wonen, veiligheid en zorg. Innerlijke zekerheid gaat over vertrouwen, veerkracht en het vermogen om met veranderingen om te gaan. Beide zijn belangrijk, maar zij kunnen elkaar niet vervangen.

Waarom raakt verlies van werk of inkomen zo diep?

Omdat werk en inkomen vaak verbonden zijn met wonen, eten, zelfstandigheid en toekomstverwachtingen. Wanneer inkomen wegvalt, kunnen meerdere bronnen van zekerheid tegelijk onder druk komen te staan.