home / persoonlijke ontwikkeling / assertiviteit / zelfwaardering / zelfhaat

Wat is zelfhaat en wat kun je doen als je jezelf haat?

Wanneer je een hekel aan jezelf hebt, wijs je niet alleen iets af wat je hebt gedaan, maar kom je op een pijnlijke manier tegenover jezelf te staan. Ik schrijf dit artikel in de serie over zelfwaardering en zelfaanvaarding. In die serie gaat het over de vraag hoe jij jezelf waardeert, waardoor jouw zelfwaardering beschadigd kan raken en wat je kunt leren om anders naar jezelf te kijken.

Zelfhaat raakt direct aan jouw zelfwaardering. In dit artikel leg ik uit wat zelfhaat is, hoe het kan beginnen met zelfverwijt of wanneer zelfkritiek te streng wordt, waardoor het kan ontstaan en waarom het zo vernietigend kan worden. Ook ga ik in op het verschil tussen gezonde zelfreflectie en jezelf afbreken, en op de vraag wat je kunt doen wanneer je merkt dat zelfhaat jouw denken overneemt.

Wanneer is zelfreflectie gezond?

Het is gezond om jezelf af en toe eens te bevragen. Het is prima om jezelf eens goed aan de tand te voelen over eigen beweegredenen. Dus zelfreflectie is prima. Zelfkritiek tot op zekere hoogte kan ook prima zijn. Jezelf een keer wat verwijten, ach wie kent het niet? En zo kan ik doorgaan!

Waarom is zelfhaat vernietigend?

Toch is zelfhaat een vernietigende vorm van jezelf afkeuren, jezelf kleiner maken dan je bent en minderwaardig vinden oftewel:

• Jezelf de grond in trappen.
• Jezelf aanpraten dat er van jou niets deugt.
• Jezelf aanpraten dat er van jou niets terechtkomt.
• Jezelf overbodig voelen of menen dat je anderen tot last bent.
• Jezelf ongewenst voelen.
• Jezelf beschuldigen en vinden dat je tekortschiet.

Waardoor kan zelfhaat ontstaan?

Ik duik even met jou samen naar de dieperliggende oorzaken. Nu kennen wij elkaar niet, maar ik noem er toch een paar.

Wat doet gebrek aan liefde met jouw zelfbeeld?

Je had een ongelukkige jeugd en liefde heb je weinig gekend. Ik denk even aan het verhaal van Sophia. Ze vertelde me: ‘Geboren in armoede en liefdeloosheid, zat niemand op mij te wachten. Fysiek geweld was bij ons thuis aan de orde van de dag. Ik heb alleen maar geleerd om te overleven. Wat leven en beleven is, weet ik nog steeds niet.’

Wat doet vergelijken met anderen met jou?

Arie vertelde: ‘Altijd werd ik thuis vergeleken met mijn twee broers. Mijn broers waren beter, slimmer, sneller, bespraakter en ik voelde me waardeloos, onnuttig en zinloos.’

Wat gebeurt er wanneer je altijd in het gareel moet lopen?

John vertelde me over het gareel. Hij zei: ‘Mijn ouders waren onwijs burgerlijk en perfectionistisch en zolang ik maar netjes in het gareel liep, was ik de beste. Maar o wee als we iets fout deden, als we iets deden wat niet binnen de norm paste. Dan was je bij ons thuis niet klaar. Vooral mijn moeder kon me genadeloos afstraffen om een slecht cijfer, een rapport dat minder goed was, enzovoort.’

Wat doet het met je wanneer je een pronkstuk moet zijn?

Aliena vertelde hoe ze als kinderen als pronkstuk fungeerden. ‘Kijk eens hoe goed mijn kinderen het doen’, dat was de boodschap naar buiten. Ze voldeden aan het perfecte plaatje. Tenminste, dat leek zo. Maar diep vanbinnen wist ze dat zij er niet aan voldeed. Ze zei: ‘Eigenlijk was ik nooit goed genoeg.’ Dat raakt aan het gevoel dat je niet goed genoeg bent.

Wat als jij je altijd anders voelde dan de rest?

Misschien voelde jij je altijd anders. Je dacht anders dan de kinderen bij jou in de klas. Je voelde het leven anders aan. Je dacht over heel andere dingen na dan de gemiddelde leerling op school. Je had andere belangstelling. Je geloofde anders dan de rest. Je was anders geaard dan de andere jongens of meisjes op school.

Wat kunnen stotteren en schaamte met je doen?

Ik denk even aan Richard. Slimme kerel en een echte diepzeegraver. Hij studeerde theologie. Hij haalde zijn studie. Maar Richard stotterde. Toen mocht hij preken. Hij zag er tegenop. En op de preekstoel gebeurde het bij herhaling. Hij bleef in de zinnen hangen. Hij vertelde me: ‘Op een dag heb ik gebeden of God mij maar weg zou willen nemen uit dit leven.’ Preken was voor hem een hel geworden, als ik het zo mag uitdrukken.

Wat als je wilt voldoen aan de beelden van de maatschappij?

Misschien heb je je allerlei beelden in je hoofd gehaald waar jij volgens de maatschappij aan moet voldoen. Misschien wil jij ook die leuke vlotte jongen of meisje, man of vrouw zijn. Misschien wil jij ook gemakkelijk contact maken, extravert zijn, een grote vriendengroep hebben. En het lukt je maar niet. Want je bent niet zo. Misschien vinden anderen jou wel een einzelgänger. Ze weten niet wat ze met jou moeten.

Welke oorzaken kunnen er nog meer zijn?

Ik kan wel een paar uur doorgaan met het opsommen van oorzaken. Schrijf jij die van jou er maar bij. Compleet is dit verhaal niet.

Wat is het verschil tussen zelfkritiek, zelfverwijt en zelfhaat?

Zelfkritiek, zelfverwijt en zelfhaat liggen dicht bij elkaar, maar ze zijn niet hetzelfde. Het verschil zit vooral in de hardheid van jouw oordeel en in de vraag of je nog onderscheid maakt tussen wat je doet en wie je bent.

Zelfkritiek kan nog helpend zijn wanneer je eerlijk naar jezelf kijkt. Je onderzoekt dan wat je anders had kunnen doen, wat je kunt leren en hoe je verder kunt. Dan gaat het om zelfreflectie.

Zelfverwijt gaat een stap verder. Je blijft hangen in schuld, schaamte of spijt. Je denkt steeds terug aan wat je verkeerd hebt gedaan of juist niet hebt gedaan. Het helpt je niet verder, maar trekt je naar beneden.

Zelfhaat is nog dieper. Dan wijs je niet alleen jouw gedrag af, maar ook jezelf als persoon. Je denkt niet meer: ‘Ik heb iets verkeerd gedaan.’ Je denkt: ‘Ik ben verkeerd.’ Daarmee wordt jouw hele mens-zijn veroordeeld.

Dat maakt zelfhaat zo pijnlijk. Je verliest het contact met mildheid, nuance en zelfwaardering. Alles wat je doet, voelt als bewijs dat er iets aan jou mankeert.

Hoe herken je dat zelfhaat jouw denken overneemt?

Zelfhaat kan langzaam steeds meer ruimte innemen in jouw hoofd. Eerst is het misschien één harde gedachte, maar later lijkt het alsof die gedachte overal tussen zit. Je kijkt naar jezelf, naar anderen en naar jouw toekomst door dezelfde donkere bril.

Je kunt merken dat zelfhaat jouw denken overneemt wanneer:

• Je jezelf voortdurend hard veroordeelt.
• Je vooral ziet wat er aan jou mankeert.
• Je complimenten niet vertrouwt of direct wegduwt.
• Je denkt dat anderen beter af zijn zonder jou.
• Je jezelf waardeloos, overbodig of mislukt voelt.
• Je fouten ziet als bewijs dat jij niet deugt.
• Je positieve ervaringen kleiner maakt of niet toelaat.
• Je jezelf steeds meer afzondert.
• Je nauwelijks nog hoop hebt dat het anders kan worden.
• Je denkt dat je geen hulp of liefde verdient.

Misschien herken je ook dat je bijna automatisch streng reageert op alles wat je doet. Zelfs wanneer iets goed gaat, vind je een reden waarom het niet telt. Zo krijgt zelfhaat steeds meer macht over jouw gedachten.

Waarom kan zelfhaat zo hardnekkig worden?

Zelfhaat kan hardnekkig worden omdat jouw gedachten zichzelf gaan bevestigen. Je kijkt niet meer neutraal naar wat er gebeurt. Je zoekt onbewust naar bewijs dat jouw negatieve oordeel over jezelf klopt.

Wanneer iemand jou niet groet, denk je misschien dat die ander jou niet mag. Wanneer je een fout maakt, denk je dat je waardeloos bent. Wanneer iemand iets aardigs zegt, denk je dat diegene het niet meent of jou niet echt kent.

Zo ontstaat een patroon waarin je vooral ziet wat past bij jouw zelfhaat. Wat daar niet bij past, laat je niet binnenkomen. Een compliment voelt ongemakkelijk. Een succes voelt toevallig. Een positieve reactie voelt ongeloofwaardig.

Daardoor wordt jouw negatieve beeld steeds sterker. Niet omdat het waar is, maar omdat je steeds dezelfde kant op kijkt. Zelfhaat wordt dan een filter waardoor je alles beoordeelt: jezelf, anderen, jouw verleden en jouw toekomst.

Juist daarom is het belangrijk om dit patroon niet te onderschatten. Zelfhaat verdwijnt meestal niet door jezelf toe te spreken dat je positiever moet denken. Vaak is er aandacht, steun, veiligheid en professionele hulp nodig om stap voor stap anders naar jezelf te leren kijken.

Wat is het leerdoel bij zelfhaat?

Bij zelfhaat is het leerdoel niet dat je ineens van jezelf moet houden. Dat is vaak een veel te grote stap. Wanneer je jezelf al lange tijd afwijst, kan zelfliefde zelfs ongeloofwaardig of onbereikbaar voelen.

Het eerste leerdoel is veiligheid. Dat je niet alleen blijft met gedachten die jou kunnen beschadigen. Dat je hulp zoekt wanneer het donker wordt in jouw hoofd. Dat je iemand toelaat die met jou meekijkt en die jouw pijn serieus neemt.

Daarna kan het leerdoel zijn dat je minder hard tegen jezelf leert spreken. Niet meteen warm of liefdevol, maar eerst eerlijker en minder vernietigend. Je hoeft niet te zeggen: ‘Ik ben geweldig.’ Misschien begint het met: ‘Ik heb het moeilijk.’ Of: ‘Ik hoef mezelf nu niet verder af te breken.’ Je leert om:

• Jouw harde gedachten te herkennen.
• Niet alles te geloven wat jouw zelfhaat zegt.
• Onderscheid te maken tussen jouw gedrag en jouw waarde als mens.
• Hulp te zoeken wanneer je vastloopt.
• Mildere woorden voor jezelf te gebruiken.
• Jouw pijn serieus te nemen zonder jezelf ervoor te veroordelen.
• Kleine momenten van rust, steun of veiligheid toe te laten.
• Langzaam weer ruimte te maken voor zelfcompassie.

Het leerdoel is dus niet perfectie en ook niet onmiddellijke zelfliefde. Het leerdoel is dat je jezelf niet langer kapotmaakt met jouw eigen oordeel. Van daaruit kan langzaam ruimte ontstaan voor herstel, jezelf leren aanvaarden zoals je bent en misschien later ook zelfwaardering.

Wanneer heb je professionele hulp nodig bij zelfhaat?

Soms heb je professionele hulp nodig. Ga naar de huisarts, ga naar de psycholoog, ga iets doen! Je bent te mooi om onwaar te zijn! Of volg bij ons een individuele assertiviteitstraining gericht op meer eigenwaarde en zelfrespect ontwikkelen.

Veelgestelde vragen - FAQ

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over zelfhaat.

Wat is zelfhaat precies?

Zelfhaat betekent dat je niet alleen kritisch bent op wat je doet, maar dat je jezelf als persoon afwijst. Je kunt jezelf waardeloos, verkeerd, overbodig of mislukt voelen. Daarmee raakt zelfhaat dieper dan gewone onzekerheid of tijdelijke ontevredenheid.

Hoe weet ik of ik last heb van zelfhaat?

Je merkt dat bijvoorbeeld wanneer je jezelf voortdurend veroordeelt, complimenten niet gelooft, jezelf waardeloos voelt of denkt dat anderen beter af zijn zonder jou. Ook het gevoel dat je geen hulp, liefde of rust verdient, kan wijzen op zelfhaat.

Waar komt zelfhaat vandaan?

Zelfhaat kan ontstaan door langdurige afwijzing, pesten, misbruik, gebrek aan liefde, voortdurende kritiek, schaamte of pijnlijke ervaringen. Soms heb je negatieve boodschappen over jezelf zo vaak gehoord of gevoeld dat je ze bent gaan geloven.

Kan zelfhaat overgaan?

Zelfhaat kan minder worden wanneer je het patroon herkent en er niet alleen mee blijft rondlopen. Vaak vraagt dat tijd, steun en soms professionele hulp. Je leert dan stap voor stap om jouw harde oordeel niet langer als waarheid te behandelen.

Wanneer moet ik hulp zoeken bij zelfhaat?

Zoek hulp wanneer zelfhaat jouw dagelijks leven beheerst, wanneer je jezelf beschadigt of wanneer je gedachten hebt aan zelfdoding. Praat met jouw huisarts, een hulpverlener of iemand die je vertrouwt. Denk je aan zelfdoding of is er direct gevaar? Neem direct contact op met 113 Zelfmoordpreventie of bel 112 bij acuut levensgevaar.