home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / zelfkennis zelfinzicht / incongruent

Incongruentie: in gedrag, houding of communicatie

Ben je incongruent in jouw gedrag, houding of communicatie? Of herken je incongruentie snel bij andere mensen en stoort je dat? Incongruentie betekent dat wat iemand zegt, voelt en uitstraalt niet volledig met elkaar overeenkomt. In dit artikel ga ik in op incongruent gedrag, de betekenis ervan in jouw communicatie en de gevolgen voor jezelf en jouw omgeving. Deze pagina hoort bij de serie over jezelf zijn, want congruentie ontstaat wanneer jouw binnenkant en buitenkant voldoende met elkaar verbonden zijn.

Hier klopt iets niet!

Incongruentie vat ik samen in één zin: ‘Hier klopt iets niet.’ Er is iets wat niet in overeenstemming is, wat niet overeenstemt.

Een paar voorbeelden:

• Je zegt iets, maar je voelt er iets anders bij.
• Je zegt verbaal iets, maar non-verbaal straal je iets anders uit.
• Je voelt je anders dan wat je non-verbaal uitstraalt.

Is incongruentie een vorm van schijnheiligheid?

Wanneer ik mijn eigen woorden lees, lijkt het wel alsof incongruentie een vorm van schijnheiligheid is. Je zou kunnen zeggen: het is een vorm van oneerlijkheid, een uiting van onbetrouwbaarheid of een gebrek aan integriteit. Maar dat geloof ik niet. Vaak hebben we niet eens door dat we incongruent gedrag vertonen. We nemen een beeld van onszelf aan en ontwikkelen een houding vanuit hoe we willen zijn of hoe we denken dat we zouden moeten zijn. Voor je het weet, ben je gaan geloven dat je ook werkelijk zo bent.

Ben ik zo of doe ik zo?

Een indringende zelfreflectievraag is: ben ik zo of doe ik zo? Ben ik zo geworden door omstandigheden? Vind ik dat ik zo moet zijn om aan de maatstaven van mijn omgeving te voldoen? Wil ik zo zijn omdat ik maatstaven heb ontwikkeld die niet bij mij passen, of ben ik werkelijk zo? Overvraag je jezelf of vraag je juist te weinig van jezelf? Zulke vragen helpen je onderscheid maken tussen wie je bent, hoe je jezelf voordoet en welke houding je hebt aangeleerd.

Incongruent gedrag en de omgeving

Voor de omgeving roept incongruentie vaak verwarring op. Mensen weten niet goed wat ze aan je hebben en kunnen je moeilijk plaatsen. Ze voelen dat er iets niet klopt of niet oprecht overkomt, ook wanneer ze niet precies kunnen benoemen wat dat is. Hoogsensitieve personen merken tegenstrijdige signalen vaak snel op. Het beeld dat je laat zien, komt dan niet overeen met wat de ander bij jou voelt.

Waarom ontstaat incongruent gedrag vaak onbewust?

Incongruent gedrag kan ontstaan doordat je jezelf hebt aangepast aan jouw omgeving. Misschien heb je geleerd dat twijfel, boosheid, verdriet of onzekerheid beter niet zichtbaar kunnen zijn. Je neemt dan een houding aan die veiliger, sterker of socialer lijkt. Ook verwachtingen spelen mee. Je wilt behulpzaam, deskundig, aardig of zelfverzekerd overkomen en laat daarom iets anders zien dan je werkelijk voelt. Dat gebeurt vaak niet met de bedoeling om iemand te misleiden. Het is eerder een aangeleerde bescherming of een rol waarmee je probeert te voldoen aan het beeld van hoe je denkt te moeten zijn.

Hoe merk je incongruentie bij jezelf?

Je merkt incongruentie vaak aan kleine signalen. Je zegt ja, maar voelt weerstand. Je lacht terwijl iets je pijn doet. Je doet alsof een opmerking je niet raakt, maar voelt spanning in jouw lichaam. Je zegt dat je zeker bent, terwijl je aarzelt of jouw woorden voorzichtig formuleert. Ook vermoeidheid kan een signaal zijn: voortdurend een houding volhouden die niet overeenkomt met wat je werkelijk voelt, kost energie. Let daarom niet alleen op wat je zegt, maar ook op jouw stem, lichaam, spanning, twijfel en de gevoelens die je na een gesprek overhouden.

Jezelf zijn is congruent

Wanneer je jezelf bent en contact hebt met wie je bent, ben je congruent. Wat je zegt, komt overeen met wat je voelt en wordt ondersteund door wat je uitstraalt. Je doet je niet beter, groter of sterker voor dan je bent en komt niet gemaakt over. Dat betekent niet dat je ieder gevoel onmiddellijk hoeft uit te spreken, maar wel dat je geen beeld neerzet dat haaks staat op jouw innerlijke ervaring.

Wat heb je nodig om weer congruent te worden?

Om weer congruent te worden, moet je eerst opmerken wat er werkelijk in jou gebeurt. Wat voel je? Waar twijfel je over? Waar zeg je ja terwijl je nee bedoelt? Daarna komt de vraag of je daar woorden aan kunt geven. Je hoeft niet alles te delen, maar je kunt wel eerlijker zeggen dat je twijfelt, geraakt bent of tijd nodig hebt. Meer van jezelf laten zien betekent niet dat je zonder bescherming door het leven moet. Het betekent dat jouw woorden, houding en gevoelens minder ver uit elkaar liggen.

Veelgestelde vragen over incongruentie

Onderstaande vragen vullen het artikel aan en gaan over privacy, rollen, vertrouwen, stress en het geven van feedback.

Kun je congruent zijn en toch iets voor jezelf houden?

Ja. Congruent zijn betekent niet dat je alles moet vertellen. Je mag gevoelens, gedachten en persoonlijke informatie voor jezelf houden. Het gaat erom dat je niet bewust een tegengesteld beeld neerzet.

Is verschillend gedrag in verschillende situaties altijd incongruent?

Nee. Je gedraagt je thuis waarschijnlijk anders dan tijdens een zakelijke bijeenkomst. Verschillende situaties vragen verschillende rollen en omgangsvormen. Het wordt incongruent wanneer jouw gedrag structureel botst met wat je werkelijk voelt, vindt of belangrijk acht.

Waarom tast incongruentie soms het vertrouwen aan?

Mensen letten niet alleen op woorden, maar ook op stem, houding en gezichtsuitdrukking. Wanneer deze signalen elkaar tegenspreken, ontstaat onzekerheid over welke boodschap waar is. Daardoor kan het vertrouwen afnemen.

Kunnen stress en vermoeidheid incongruent gedrag versterken?

Ja. Wanneer je gespannen of vermoeid bent, heb je minder ruimte om stil te staan bij wat je voelt en bedoelt. Je reageert sneller automatisch, zegt iets om van de situatie af te zijn of probeert problemen te verbergen.

Hoe geef je iemand feedback op incongruent gedrag?

Benoem zonder oordeel wat je waarneemt en welke verwarring dat bij jou oproept. Zeg bijvoorbeeld dat je enthousiasme hoort, maar ook aarzeling ziet. Vraag vervolgens hoe de ander het werkelijk ervaart, in plaats van direct te concluderen dat iemand oneerlijk is.