home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / willen kunnen zijn / kunnen / hbo denkniveau

Je krijgt geen hbo-denkniveau op een hbo-opleiding

Deze stelling gooi ik er even strak in: je krijgt geen hbo-denkniveau op een hbo-opleiding. Je krijgt ook geen academisch denkniveau op de universiteit. Een opleiding kan jouw kennis en vaardigheden ontwikkelen, maar maakt niet wie jij bent of welk talent je hebt. Dat sluit aan bij de bredere vraag: wat kun je eigenlijk?

Wat bewijst een diploma eigenlijk?

Een diploma bewijst dat je een opleiding met succes hebt afgerond. Het laat zien dat je bepaalde kennis hebt opgedaan, opdrachten hebt uitgevoerd en aan de gestelde eisen hebt voldaan. Maar een diploma bewijst niet automatisch dat een beroep bij je past. Het zegt ook niet dat je bezieling hebt voor het vak, dat je over de juiste persoonlijke kwaliteiten beschikt of dat je jouw kennis in iedere situatie goed kunt toepassen. Je kunt slim genoeg zijn om een opleiding af te ronden zonder dat het beroep waarvoor je wordt opgeleid werkelijk bij je past. Andersom kun je over inzicht, talent en denkniveau beschikken zonder dat je daar het bijpassende diploma voor hebt. Een opleiding en een diploma zijn belangrijk, maar ze vertellen nooit het hele verhaal.

Dat geldt ook voor een universitaire studie. Iemand kan gemakkelijk leren en over een universitair denkniveau beschikken, terwijl een academische opleiding toch niet bij hem of haar past. In het artikel over universitair denkniveau en ongeschikt zijn voor de universiteit lees je waarom kunnen en passen niet altijd hetzelfde zijn.

Wat dan wel?

Nou, heel eenvoudig: als het goed is, is het andersom!

• Je gaat naar een hbo-opleiding omdat je een hbo-denkniveau hebt.
• Je gaat naar de universiteit omdat je een academisch denkniveau hebt.
• Je zou naar de lerarenopleiding moeten gaan omdat je de kwaliteiten en talenten van een leraar in je hebt.
• Je zou coach moeten worden omdat dit jouw talent is.
• Je gaat naar het conservatorium omdat je muzikaal bent.
• Je gaat naar de TU Delft omdat je technisch bent.
• Je gaat naar de businessschool omdat je ondernemersbloed in je hebt.
• Je gaat naar de kunstacademie omdat je creatief bent.
• Je gaat naar een managementcursus om jouw leiderschapskwaliteiten te ontwikkelen.

Wat hbo-denkniveau of academisch denkniveau precies betekent, weet ik ook niet altijd. Maar kennelijk ligt het ergens op 50 meter boven NAP. Waar het mij om gaat, is dat een opleiding hoort aan te sluiten bij wat je al in je hebt. De opleiding helpt je om jouw kennis, vaardigheden en talenten verder te ontwikkelen.

Talent ontwikkelen is iets anders dan talent krijgen

Een opleiding kan jouw talent ontwikkelen, maar geeft je dat talent niet. Je wordt niet muzikaal op het conservatorium. Je gaat naar het conservatorium omdat je muzikaal bent. Daar leer je jouw muzikale aanleg verder te ontwikkelen. Je wordt ook niet technisch op de TU Delft. Je kiest voor een technische opleiding omdat techniek je ligt en je daar belangstelling en aanleg voor hebt. Dat geldt ook voor leiderschap, coaching, ondernemerschap, lesgeven en schrijven. Een opleiding kan je kennis geven, je vaardigheden vergroten en je confronteren met wat je nog moet leren. Maar de opleiding kan geen bezieling, natuurlijke aanleg of passende persoonlijkheid in jou leggen wanneer die er niet is.

Error in het systeem!

Wat mij betreft zit hier een error in ons Nederlandse schoolsysteem. Is dat in Duitsland anders? Of in Brazilië? Dat weet ik niet. En dat doet er voor dit artikel ook niet toe. Ik ben er niet op uit om de fout in het systeem te bekritiseren. Het gaat mij om bewustwording.

Stel, je bent een handige Henkie. Je hebt de havo op je sloffen doorlopen en daarna ging je de lerarenopleiding volgen. Waarom deed je dat? Ach, wel een leuk beroep misschien. Zes weken vakantie in de zomer. Redelijk betaald. Oneindige zekerheid. En jij, handige Henkie, was slim genoeg om de opleiding te halen. Toen ging je werken op een school. Maar eerlijk is eerlijk: het bekoorde je weinig. Je draaide je lesje op de automatische piloot en er viel je weinig te verwijten. Maar jouw hart klopt niet in dit vak. De bezieling mist, de passie ontbreekt en bevlogenheid voor dit vak staat niet in jouw woordenboek.

Stel, je bent een slimme Truus. Ach, wat mooi! Academisch afgestudeerd, een masterclass gevolgd bij Nyenrode en je kwam in aanmerking voor een leiderschapsfunctie. Je moest autoriteit en gezag afdwingen met jouw dr.ir.-titel. Maar dat was niet het vraagstuk. Leiderschap paste niet bij jou. Je wordt geen aanvoerder van een voetbalteam omdat je de aanvoerdersopleiding voor voetballers hebt behaald. Je bent het, of je bent het niet!

Wat is het probleem?

Vooropgesteld: er is geen probleem. Er ontstaat een probleem. Als een medewerker niet functioneert, is er een probleem. Maar ik zeg: als de leiding niet functioneert, is er een probleem vermenigvuldigd met het aantal medewerkers. Dan disfunctioneer je. Disfunctioneren zit niet altijd in een gebrek aan kennis of opleiding. Het zit soms in de volgende combinatie:

• Je hebt wel de kennis en soms ook de vaardigheid, maar het past gewoon niet bij je.
• Wat je wilt en wat je kunt, is niet op elkaar afgestemd.
• Wie je bent en waar jouw talent ligt, past niet bij de plek waar je zit.

Wat zijn de gevolgen?

Wanneer je een opleiding hebt afgerond en het werk op papier aankunt, betekent dat nog niet dat je op de juiste plek zit. Je kunt blijven functioneren zonder dat je werkelijk betrokken bent. Je voldoet misschien aan de eisen, maar er ontbreekt iets. Ik noem een paar mogelijke gevolgen:

• Je draait op de automatische piloot.
• Je hebt er geen zin in of je bent weinig enthousiast.
• Je communiceert als een mp3-speler.
• Je droogt op en je droogt uit.
• Je wordt rebels en gaat werken bij de vakgroep ‘onenigheid organiseren’.

Wat hebben willen, kunnen en zijn hiermee te maken?

Een opleiding zegt vooral iets over wat je hebt geleerd en welke kennis en vaardigheden je hebt ontwikkeld. Maar bij de keuze voor werk of een beroep spelen ook andere vragen. Wil je dit werk werkelijk doen? Past het bij wie je bent? Sluit het aan bij jouw talenten, drijfveren en persoonlijke kwaliteiten? Je kunt iets wel kunnen, maar het niet willen. Je kunt iets willen en de benodigde kennis nog moeten leren. Je kunt een vak inhoudelijk beheersen, terwijl de rol of werkomgeving niet bij je past. Daarom moet je niet alleen kijken naar opleiding en diploma’s. Ook wat je werkelijk wilt en wie je bent, bepalen of een opleiding, beroep of functie bij je past.

Hoe moet het dan?

Wat ze op het conservatorium doen, spreekt mij aan. Wil je toegelaten worden, dan heb je minimaal een bepaalde vooropleiding nodig. Ze laten jou voorspelen om te bekijken of jij muzikaal bent. Misschien krijg je nog solfège en wordt je muzikale gehoor getest. Je zou kunnen zeggen: je gaat naar het conservatorium omdat je muzikaal bent. En niet omdat je de havo met zes achten hebt gehaald.

Dat betekent niet dat opleiding er niet toe doet. Natuurlijk heb je kennis, oefening en begeleiding nodig. Maar het vertrekpunt zou niet alleen moeten zijn of je slim genoeg bent om een opleiding af te ronden. Het gaat ook om aanleg, belangstelling, motivatie en de vraag of het vak werkelijk bij je past.

Veelgestelde vragen over hbo-denkniveau en opleiding

Onderstaande vragen gaan over de verhouding tussen een diploma, denkniveau, talent en passend werk.

Kun je hbo-denkniveau hebben zonder hbo-diploma?

Ja. Een diploma is niet de enige manier waarop denkniveau zichtbaar wordt. Ook werkervaring, inzicht, zelfstandigheid en de manier waarop iemand kennis toepast, kunnen laten zien op welk niveau iemand denkt en werkt.

Is een diploma dan niet belangrijk?

Een diploma is wel degelijk belangrijk. Het laat zien dat je een opleiding hebt afgerond en aan bepaalde eisen hebt voldaan. Het is alleen niet het volledige bewijs dat een beroep bij je past of dat je automatisch over alle benodigde persoonlijke kwaliteiten beschikt.

Kan iemand met een hbo-diploma toch onder zijn niveau werken?

Dat kan. Een diploma zegt niet automatisch dat iemand zijn kennis, inzicht en vaardigheden in iedere functie volledig gebruikt. Ook de inhoud van het werk, de verantwoordelijkheden en de werkomgeving spelen een rol.

Waarom past een beroep soms niet bij de gevolgde opleiding?

Je kunt voldoende kennis en vaardigheden hebben om een opleiding af te ronden, terwijl het bijbehorende beroep niet aansluit bij jouw interesses, drijfveren, talenten of persoonlijkheid. Dan kun je het werk misschien wel doen, maar geeft het weinig energie of voldoening.

Hoe ontdek je of een opleiding werkelijk bij je past?

Kijk niet alleen naar toelatingseisen, baankansen of het niveau van de opleiding. Onderzoek ook waar jouw belangstelling ligt, welke kwaliteiten je hebt, wat je motiveert en welk soort werk bij jouw manier van denken en handelen past.