home / persoonlijke ontwikkeling / persoonlijk ontwikkeltraject / voelen gevoelens / zelfverwijt

Zelfverwijt: hoe kon je zo stom zijn?

Jezelf iets verwijten: ja, dat kan ook! Had je maar niet zo dom moeten zijn. Achteraf wist je het ook wel. Je had dit nooit moeten doen. Of je had dat juist wel moeten doen. Zelfverwijt hoort bij schaamte, schuld en zelfbeeld. Het kan meerdere vormen aannemen: een lichte vorm van spijt of een zwaardere vorm van wroeging over wat je deed of wat je verzuimde te doen.

Wat voor functie heeft zelfverwijt?

Zelfverwijt heeft ook een functie. Anders was het er immers niet! Je hebt een lever, darmen, een traanbuis en gevoelens. En alles heeft nut en functie. Zelfverwijt is wel een gewetensdingetje. Hoe dan? Het gaat altijd over: achteraf wist ik het ook wel. Je hebt het dus geweten. Zelfverwijt wijst op jouw geweten. Het heeft een gewetensfunctie. En jouw geweten staat in nauw verband met jouw normen en waarden. Dus zelfverwijt kan je bewaren om dingen te doen of te verzuimen die niet bij jouw normen en waarden passen.

Bevroren verlangen

Een verwijt leg ik uit als een bevroren verlangen. Dat geldt ook voor zelfverwijt. Je had het graag anders gewild. Je verwijt jezelf dat je zo weinig op bezoek gaat bij jouw kind. Je verlangt dus naar contact met jouw kind. Zelfverwijt is dan de richtingaanwijzer naar een dieper verlangen. Waarom geef je er dan geen vorm en inhoud aan? Je verwijt jezelf dat je zo weinig geniet van jouw leven omdat je het zo druk hebt. Waarom maak je dan niet meer ruimte in jouw agenda voor meer ontspanning en vrije tijd?

Onderdeel van het rouwproces

Soms is zelfverwijt een onderdeel van het rouwproces. Toen mijn broer op sterven lag, gingen mijn ouders bij hem op bezoek in Groningen, in het UMCG. Op een gegeven moment besloten ze om naar huis te gaan. Ik denk dat ze anderhalf uur thuis waren en toen ging de telefoon: ‘Hij is overleden.’ Achteraf zei mijn moeder vaak: ‘Hadden we niet naar huis moeten gaan?’ Ze verweet zichzelf dat. Veel later zei ze er wel bij: ‘Niet alsof het geholpen had als we gebleven waren.’ Toen kon ze het weer relativeren. Vaak zie je dit in een rouwproces terugkomen. Had ik direct maar gezegd dat hij geopereerd moest worden! Of: hadden we maar ingegrepen, maar nu kan het niet meer.

Ongezonde vorm van zelfverwijt: achteraf

Achteraf en had ik maar zijn ongezonde vormen van zelfverwijt. Achteraf zeggen mensen:

• Had ik ook wel drie jaar eerder kunnen scheiden.
• Had ik veel eerder bij die werkgever moeten weggaan.
• Had ik mijn studie moeten afmaken.
• Had ik die medewerker ook wel eerder kunnen ontslaan.
• Had ik ook wel door wat er gebeurd is, maar ik heb er niks mee gedaan.
• Had ik mijn kind nooit naar die school moeten sturen.
• Had ik die mensen nooit in vertrouwen moeten nemen.

Had ik maar dit gedaan of dat. Dan was het nooit zover gekomen. Weet je wat hier gebeurt? Je gunt jezelf het proces niet. Met wat je nu weet, beoordeel je het verleden. En dat heeft geen nut. Beter is om in het hier en nu te vertellen wat het met je doet.

Zelfverwijt kan zelfbeklag worden

Wanneer je in zelfverwijt blijft hangen, levert je dat niets op. Het wordt zelfbeklag. Het gaat ten koste van eigenwaarde en zelfvertrouwen. Het doet afbreuk aan zelfrespect. Zelfs al deed je iets fout: ook jij bent niet perfect. Achteraf is het mooi redeneren, maar blijkbaar was je er toen nog niet aan toe. Op dat moment had je nog niet de inzichten die je nu wel hebt. Jezelf beschuldigen of onderuithalen geeft stress. De kunst is om dat nare gevoel achter je te laten en een stap voorwaarts te maken.

Jij bent ook niet perfect

Ik wil tegen je zeggen: ook jij bent niet perfect! Jij maakte keuzes op basis van inzichten die je had. Of op basis van jouw gevoel. Je deed wat goed was in jouw ogen. Klopt het?
Ik zal het nog aanscherpen. Jij maakte keuzes in jouw leven waarvan je wist dat ze niet goed waren. Maar je negeerde de stem van jouw innerlijk geweten, je doofde de tegenspraak en je ging domweg door met de dingen die jij jezelf nu verwijt.
Jouw roze wolk spat uiteen. Je komt erachter dat je niet perfect bent. En wat mij betreft kom je erachter dat je dat ook niet hoeft te zijn. Gun jezelf de ruimte.

Wanneer helpt zelfverwijt je vooruit?

Zelfverwijt kan je vooruithelpen wanneer het je laat zien dat jouw gedrag niet paste bij jouw normen en waarden. Je kunt dan onderzoeken wat je hebt gedaan, wat je hebt nagelaten en wat je een volgende keer anders wilt doen. Misschien kun je iets herstellen, jouw excuses aanbieden of alsnog vormgeven aan een verlangen dat je te lang hebt genegeerd. Zelfverwijt heeft dan een richtinggevende functie. Het wordt anders wanneer je jezelf blijft beschuldigen zonder nog een stap te zetten. Dan helpt het gevoel je niet meer om verantwoordelijkheid te nemen, maar houdt het je vast in wat niet meer veranderd kan worden.

Veelgestelde vragen over zelfverwijt

Zelfverwijt roept vaak vragen op over schuld, verantwoordelijkheid en het blijven terugkijken naar het verleden. Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen.

Wat is het verschil tussen zelfverwijt en schuldgevoel?

Schuldgevoel is het gevoel dat je iets verkeerd hebt gedaan. Bij zelfverwijt beschuldig je jezelf daar ook actief van en blijf je jezelf voorhouden wat je anders had moeten doen.

Waarom blijf ik mezelf iets verwijten?

Misschien probeer je achteraf alsnog controle te krijgen over een gebeurtenis die je niet meer kunt veranderen. Ook kan het zijn dat je jezelf moeilijk toestaat om fouten te maken.

Kan zelfverwijt ook nuttig zijn?

Ja. Zelfverwijt kan je wijzen op jouw normen, waarden en verlangens. Het wordt ongezond wanneer je niet meer leert of handelt, maar jezelf alleen nog blijft beschuldigen.

Hoort zelfverwijt bij een rouwproces?

Ja. Na een overlijden denken mensen vaak na over wat ze anders hadden willen doen. Dat kan onderdeel zijn van het verwerken en proberen te begrijpen van het verlies.

Wanneer is begeleiding verstandig?

Begeleiding kan helpen wanneer zelfverwijt blijft overheersen, jouw zelfbeeld aantast of je verhindert om verder te leven en nieuwe keuzes te maken.