Zelfsturing ontwikkelen: zelf aan het stuur
Zelfsturing betekent voor mij dat jij zelf aan het stuur zit. Van jouw leven, jouw werk, jouw keuzes, jouw tijd en jouw motivatie. Niet dat je alles alleen moet doen en ook niet dat niemand zich met jou mag bemoeien. Maar wel dat er niet voortdurend iemand naast je hoeft te staan die zegt wat je moet doen, wanneer je moet beginnen en waarom je in beweging moet komen. Ik heb zelfsturing in het rijtje persoonlijke kernkwaliteiten gezet. Je kunt erover discussiëren of het strikt genomen een kernkwaliteit is. Je zou het ook een vermogen kunnen noemen. Mij gaat het vooral om de vraag: kun jij richting geven aan jezelf of heb je steeds de buitenwereld nodig om jou op gang te helpen, keuzes voor je te maken of jou bij de les te houden?
Wat is zelfsturing?
Zelfsturing is meer dan jezelf een beetje organiseren. Het gaat over regie voeren. Je weet wat voor jou belangrijk is, je maakt keuzes, je neemt verantwoordelijkheid voor die keuzes en je komt zelf in beweging. Natuurlijk heb je te maken met andere mensen, regels, afspraken en omstandigheden. Je leeft niet op een onbewoond eiland. Maar binnen die werkelijkheid probeer je wel jouw eigen stuur vast te houden. Zelfsturing zie ik op twee niveaus. Op individueel niveau gaat het over jouw eigen leven en werk. Op teamniveau gaat het over de mate waarin een team gezamenlijk richting kan geven aan het werk zonder voortdurend afhankelijk te zijn van een leidinggevende die ieder besluit neemt.
Wat betekent zelfsturing op individueel niveau?
Zelfsturing op individueel niveau herken je niet aan één kunstje. Het is een combinatie van verantwoordelijkheid nemen, jezelf kennen, jezelf kunnen motiveren en keuzes durven maken. Ik noem een aantal gedragskenmerken:
- Je kunt jezelf motiveren zonder dat daar voortdurend externe prikkels voor nodig zijn.
- Je hebt oog voor jouw eigen behoeften en weet dat je zelf verantwoordelijk bent om daar iets mee te doen.
- Je kunt jouw tijd en werkzaamheden organiseren.
- Je neemt verantwoordelijkheid voor jouw gedrag, jouw keuzes en de consequenties daarvan.
- Je helpt anderen waar dat nodig is, maar weet ook waar jouw grens ligt.
- Je durft hulp te vragen wanneer je die nodig hebt.
- Je maakt keuzes die passen bij jouw behoeften, waarden en situatie.
- Je durft je te verantwoorden wanneer een keuze verkeerd uitpakt of wanneer je een fout hebt gemaakt. Je verschuilt je niet en dekt jezelf niet voortdurend in.
- Je kunt hoofd- en bijzaken onderscheiden en richt jouw energie op zaken die ertoe doen.
- Je kent jouw kwaliteiten, maar ook jouw valkuilen, leerdoelen en aandachtspunten.
Zelfsturing betekent dus niet dat alles altijd goed gaat. Dat zou mooi zijn. Het betekent dat je ook wanneer iets verkeerd gaat niet meteen naar buiten wijst. Je kijkt: wat was mijn aandeel, wat kan ik hiervan leren en wat ga ik nu doen?
Wat is het verschil tussen zelfsturing, zelfmanagement en zelfredzaamheid?
Die begrippen worden nogal eens door elkaar gebruikt. Zelfmanagement gaat voor mij vooral over jezelf organiseren: planning, tijd, afspraken, prioriteiten en uitvoering. Dat is belangrijk, maar zelfsturing gaat verder. Je kunt jouw agenda namelijk uitstekend beheren en ondertussen nog steeds geen idee hebben welke kant je met jouw leven op wilt.
Jezelf kunnen redden ligt er ook dicht tegenaan. Zelfredzaamheid betekent dat je zelfstandig kunt functioneren en niet voor ieder probleem afhankelijk bent van anderen. Zelfsturing gaat meer over richting. Waar wil ik naartoe? Welke keuze maak ik? Waar zet ik mijn energie op in? Wat laat ik liggen?
En dan kom je vanzelf uit bij autonomie en zelfregie. Zelfsturing is daar wat mij betreft een praktische uitwerking van. Je neemt jouw eigen leven serieus genoeg om er niet alleen passagier in te zijn.
Waarom heb je invloed en zeggenschap nodig voor zelfsturing?
Zelfsturing zonder invloed is een lastig verhaal. Je kunt mensen wel vertellen dat ze verantwoordelijkheid moeten nemen en zichzelf moeten sturen, maar wanneer ze vervolgens nergens over mogen beslissen, heb je een probleem. Dan geef je verantwoordelijkheid zonder zeggenschap.
Invloed is ook een menselijke behoefte. We willen tot op zekere hoogte iets te zeggen hebben over ons eigen leven en werk. Hoe voer ik mijn werk uit? Welke keuze maak ik? Waar besteed ik mijn tijd aan? Wat kan ik veranderen? Natuurlijk is jouw invloed nooit onbeperkt. Maar wanneer je nergens invloed op ervaart, wordt zelfsturing al snel een lege kreet.
Daarom hoort de behoefte aan invloed en zeggenschap rechtstreeks bij dit onderwerp. Zelfsturing vraagt dat je jouw invloed gebruikt waar je die hebt en leert omgaan met de grens waar jouw invloed ophoudt.
Hoe werkt zelfsturing binnen een team?
Op de werkvloer wordt veel gesproken over zelfsturende teams. Soms wordt dat bijna magisch voorgesteld. We halen de manager weg, noemen het team zelfsturend en klaar is Kees. Zo werkt het natuurlijk niet.
Een team met een hoge mate van zelfsturing kan veel zaken gezamenlijk regelen zonder dat voor iedere stap een manager of leidinggevende nodig is. Maar daarvoor moeten teamleden wel individueel verantwoordelijkheid kunnen nemen, initiatief tonen, afspraken nakomen, elkaar aanspreken en keuzes durven maken. Wanneer iedereen voor iedere beslissing omhoog blijft kijken, heb je nog geen zelfsturend team.
Zelfsturende teams
Wil je zelfsturing binnen een team ontwikkelen? Dan gaat het over veel meer dan taken verdelen. Het gaat over verantwoordelijkheid, bevoegdheid, samenwerking, aanspreekbaarheid en de vraag hoeveel ruimte een team werkelijk krijgt.
Leiderschap bij zelfsturing
Bij zelfsturende teams worden soms vraagtekens gezet bij de noodzaak van leidinggeven. Alsof zelfsturing betekent dat leiderschap niet meer nodig is. Oude command-and-controlstructuren werken niet altijd, maar daarmee is de behoefte aan richting, kaders en leiderschap niet verdwenen.
Wanneer is zelfsturing geen zelfsturing meer?
Zelfsturing heeft niets te maken met eigengereidheid, egoïsme of jouw eigen weg gaan zonder anderen daarbij te betrekken. Dat is een misverstand. Je leeft en werkt altijd in een context met andere mensen. Thuis heb je te maken met een partner, kinderen, familie of vrienden. Op het werk met collega's, klanten, leidinggevenden en afspraken binnen de organisatie.
Zelfsturing betekent dat je jouw eigen behoeften, waarden en keuzes kent, maar ook dat je weet dat een ander behoeften en grenzen heeft. Je communiceert daarover. Je houdt rekening met anderen zonder jouw eigen stuur meteen af te geven.
De doorgeschoten variant is dus niet: te veel regie hebben. Het probleem ontstaat wanneer zelfsturing verandert in "ik bepaal het zelf en de rest zoekt het maar uit." Dan is autonomie veranderd in eigengereidheid. Een ander uiterste is dat je alles zelf wilt oplossen en nergens hulp bij wilt vragen. Ook dat heeft weinig met gezonde zelfsturing te maken.
Kun je zelfsturing ontwikkelen?
Ja. Zelfsturing is te ontwikkelen. Maar je ontwikkelt het niet door iemand alleen te vertellen: "Je moet meer regie nemen." Daar koop je niet zoveel voor. Je zult moeten onderzoeken waar jouw stuur nu uit handen glipt. Misschien wacht je te veel op motivatie. Misschien vind je keuzes maken moeilijk. Misschien laat je jouw agenda voortdurend door anderen bepalen. Misschien weet je uitstekend wat je moet doen maar kom je niet in beweging. Of misschien neem je wel verantwoordelijkheid, maar voor veel te veel zaken waar je nauwelijks invloed op hebt. Zelfsturing ontwikkelen begint daarom bij bewustwording. Waar wil je naartoe? Wat is voor jou belangrijk? Wat is jouw verantwoordelijkheid? Waar heb je invloed op? Wat kun je zelf doen en waar heb je een ander bij nodig? Daarna komt het moeilijkste gedeelte: het ook gaan doen.
Welke ontwikkeldoelen passen bij zelfsturing?
Zelfsturing wordt sterker wanneer je niet alleen weet wat je wilt, maar ook leert om daar verantwoordelijkheid voor te nemen.
- Bewuster keuzes maken over waar jij jouw tijd en energie aan besteedt.
- Jouw invloed gebruiken waar je invloed hebt en loslaten wat je niet kunt sturen.
- Verantwoordelijkheid nemen voor jouw motivatie en handelen zonder alles alleen te willen doen.
Eigenschappenanalyse: rapport en webinar
Wil je beter zicht krijgen op jouw kwaliteiten, persoonskenmerken en valkuilen? Met de eigenschappenanalyse krijg je een rapport. Daarnaast kun je een webinar van een uur bekijken waarin de analyse en het rapport worden uitgelegd.
E-books over talenten, kwaliteiten en valkuilen
Wil je verder de diepte in? In mijn e-books over talenten, kwaliteiten en valkuilen krijg je woorden voor wat jou van nature typeert, waar jouw kracht ligt en wat er gebeurt wanneer een kwaliteit doorschiet.
Veelgestelde vragen over zelfsturing
Zelfsturing klinkt eenvoudig: zelf sturen. Maar in de praktijk wordt het gemakkelijk verward met zelfstandigheid, vrijheid of alles zelf moeten doen. Daarom nog vijf vragen.
Betekent zelfsturing dat je alles zelf moet beslissen?
Nee. Je leeft niet alleen en werkt meestal ook niet alleen. Zelfsturing betekent dat je verantwoordelijkheid neemt voor jouw eigen aandeel en keuzes. Overleggen, advies vragen of rekening houden met een ander past daar uitstekend bij.
Kun je zelfsturend zijn terwijl je een leidinggevende hebt?
Zeker. Een leidinggevende kan kaders, doelen en verantwoordelijkheden aangeven terwijl jij binnen die ruimte veel zelf stuurt. Zelfsturing betekent niet dat iedere vorm van leiding verdwijnt.
Waarom lukt zelfsturing niet als ik geen invloed heb?
Omdat verantwoordelijkheid en invloed bij elkaar moeten passen. Wanneer jij geacht wordt iets te sturen maar nergens over mag beslissen, ontstaat machteloosheid. Je kunt alleen werkelijk sturen binnen de ruimte waar je invloed of zeggenschap hebt.
Is zelfmotivatie onderdeel van zelfsturing?
Ja. Wanneer je uitsluitend in beweging komt omdat iemand anders druk zet, controleert of voortdurend motiveert, is jouw zelfsturing beperkt. Zelfmotivatie betekent dat je ook zelf redenen kunt vinden om ergens mee te beginnen en door te gaan.
Wat is het grootste misverstand over zelfsturing?
Dat het betekent: zoek het zelf maar uit. Dat is geen zelfsturing maar mensen aan hun lot overlaten. Zelfsturing vraagt juist duidelijke kaders, verantwoordelijkheid, voldoende invloed en de mogelijkheid om hulp te vragen wanneer dat nodig is.
Zelfsturing in balans
Zelfsturing in balans betekent dat jij het stuur van jouw eigen leven en werk serieus neemt. Je weet wat je wilt, maakt keuzes, neemt verantwoordelijkheid en gebruikt jouw invloed. Tegelijkertijd hoef je niet alles alleen te doen en houd je rekening met de mensen om je heen. Zelf aan het stuur zitten betekent niet dat je de enige op de weg bent.
Auteur en publicatiegegevens
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 29-09-2016
Update: 12 augustus 2026.
