home / persoonlijke ontwikkeling / assertiviteit / faalangst

Faalangst: wat is het en hoe ga je ermee om?

Heb jij last van faalangst? In dit artikel probeer ik te ontrafelen wat faalangst is, wanneer het zich kan voordoen en wat je eraan kunt doen. Faalangst ontstaat vaak door de angst om niet te voldoen aan je eigen verwachtingen of aan de verwachtingen van anderen. Dat kan leiden tot gevoelens van onzekerheid en stress. Maar deze formulering is wel erg kort door de bocht. Daarom ga ik in dit artikel dieper in op faalangst. Dit artikel maakt deel uit van een serie over pleasegedrag en sociale onzekerheid. Faalangst hoort binnen deze serie omdat de angst om fouten te maken vaak samenhangt met de behoefte om aan verwachtingen te voldoen, anderen niet teleur te stellen en geaccepteerd of goedgekeurd te worden.

Ontstaat faalangst door je eigen verwachtingen of die van anderen?

Ik maak direct een nuancering, want de definitie heeft aanvulling nodig. Ik zei zojuist: ‘Het is de angst om niet te voldoen aan de verwachtingen waarvan je denkt dat anderen die van jou hebben.’ Dat kan! Maar faalangst kan dus ook voortkomen uit de daadwerkelijke verwachtingen die anderen van jou hebben. Deze externe druk kan zo sterk zijn dat die jouw persoonlijke grenzen en zelfbeeld aantast.

Een voorbeeld hiervan is Josje, die nu 49 is. Ze vertelde dat haar ouders altijd hoge verwachtingen van haar hadden en haar onder druk zetten om een hbo-diploma te behalen. ‘Ik voelde dat ik niet mocht falen, niet alleen omdat ik het van mezelf verwachtte, maar omdat mijn ouders het echt van mij verlangden.’ Deze externe druk leidde tot jaren van faalangst, waarbij ze niet alleen bang was om haar eigen normen niet te halen, maar ook om haar ouders teleur te stellen.

Wat zijn de oorzaken van faalangst?

Faalangst kan door verschillende oorzaken ontstaan, die vaak diepgeworteld zijn in je zelfbeeld en in hoe je jezelf ten opzichte van anderen ziet. Het kan bijvoorbeeld voortkomen uit een laag zelfvertrouwen of het idee dat je niet goed genoeg bent. Wanneer je jezelf niet goed genoeg voelt, zoals bij een minderwaardigheidsgevoel, is de angst om te falen vaak des te groter. Je bent bang om anderen teleur te stellen of om niet aan de verwachtingen van jezelf of anderen te voldoen. Dit kan je in allerlei situaties blokkeren, van het geven van een presentatie tot het maken van een toets. De één ontwikkelt faalangst doordat er thuis vroeger zeer hoge prestaties werden verlangd die niet bereikt konden worden. Ik noem wat voorbeelden:

• Externe druk: wanneer je van buitenaf, bijvoorbeeld van ouders, leraren of vrienden, veel druk voelt om te presteren, kan dit leiden tot faalangst. Dit zie je bijvoorbeeld wanneer een jongere een slecht rapport krijgt en het gevoel heeft niet aan de verwachtingen te voldoen.
• Minderwaardigheidsgevoel: een negatief zelfbeeld of het gevoel dat je niet goed genoeg bent, kan faalangst versterken. Dit wordt vaak gekoppeld aan minderwaardigheidsgevoelens.
• Beoordeling door anderen: wanneer je weet dat je prestaties door anderen beoordeeld zullen worden, bijvoorbeeld tijdens examens of sollicitaties, kan dit de angst om te falen vergroten. Het idee om niet goed genoeg te zijn, kan de prestatie zelf in de weg staan.
• Ervaring van mislukking: herhaalde ervaringen van falen, zoals het krijgen van een slecht rapport, kunnen het gevoel van faalangst versterken. Je gaat jezelf dan afvragen of je ooit goed genoeg zult zijn om te slagen, wat de angst verder aanwakkert. Maar ik denk ook aan nare ervaringen, zoals pesten op school of thuis, of niet met de auto op de snelweg durven rijden omdat je een ongeluk hebt meegemaakt. Dat is dus reële faalangst op basis van een negatieve ervaring.
• Onzekerheid over verwachtingen: soms weet je niet precies wat anderen van je verwachten, maar voel je toch druk om aan iets te voldoen. Dit kan leiden tot onduidelijke en verlammende faalangst, vooral als het gaat om nieuwe situaties of uitdagingen.
• Sociale faalangst: dit heeft te maken met het ongemak of de angst om je sociaal te presenteren of je in nieuwe groepen te mengen. Het kan bijvoorbeeld gaan om angst bij het aangaan van gesprekken, presenteren voor anderen of nieuwe sociale interacties. Die angst wordt vaak versterkt door minderwaardigheidsgevoelens.
• Beelden die je jezelf oplegt: je streeft iets na wat er niet is, wat niet bij je past of wat je niet kunt, terwijl je wel meent dat je zo moet zijn. Je bent veeleisend en legt de lat voor jezelf te hoog: je voldoet nooit aan je eigen norm. Je bent met de verkeerde dingen bezig en loopt op je tenen om het allemaal waar te maken. Je creëert je eigen druk en hebt een ongezonde bewijsdrang ontwikkeld.

Wanneer heb je angst om te falen?

Wanneer heb je angst om te falen? Dat is voor iedereen verschillend, weet ik. Maar ik noem een paar situaties:

• Je hebt examen en je bent bang dat je er niets van terechtbrengt.
• Je gaat solliciteren en legt jezelf zoveel druk op dat het gesprek niet goed verloopt, waardoor je blokkeert en dichtklapt.
• Je bent bang om voor een publiek af te gaan wanneer je een spreekbeurt moet houden en je ziet er al dagen van tevoren tegenop als je een presentatie moet geven.
• Je begint aan een nieuwe baan en bent bang dat het zal mislukken.
• Je moet een nieuw project opzetten en bent constant bezig met de vraag: ‘Zou het wel goed gaan?’
• Je bent bang om een nieuwe uitdaging aan te gaan.
• Je hebt sociale faalangst en vindt het moeilijk om je in groepen te bewegen, op mensen af te stappen of spontaan iemand aan te spreken.
• Je moet een belangrijke beslissing nemen, maar je durft niet te handelen uit angst om de verkeerde keuze te maken.
• Je hebt een nieuwe hobby opgepakt en je bent bang dat je niet goed genoeg zult zijn om mee te doen of om het goed te doen.
• Je moet een gesprek aangaan met een collega of leidinggevende, maar je voelt je onzeker over hoe je overkomt en wat ze van je denken.
• Je wordt gevraagd om een toespraak te houden op een feestje of evenement, maar je kunt niet stoppen met nadenken over wat er mis zou kunnen gaan.

Welke vormen van faalangst zijn er?

Faalangst kun je verdelen in positieve en negatieve faalangst.

Positieve faalangst kan leiden tot hogere prestaties en hoeft niet belemmerend te zijn. Het is de vorm van faalangst die je aandrijft om je beter voor te bereiden, geconcentreerder te werken en het beste uit jezelf te halen. Een bepaalde mate van examenvrees kan bijvoorbeeld je alertheid verhogen, waardoor je beter presteert. Het is de gezonde stress die je helpt om scherp te blijven en je op je doel te concentreren. 

Negatieve faalangst heeft juist het tegenovergestelde effect. Die zorgt ervoor dat je, op het moment dat het erop aankomt, niet kunt presteren. Je voelt koude handen, kunt je moeilijk concentreren of ervaart een black-out. Deze vorm van faalangst remt je af, waardoor je prestaties juist achteruitgaan, ondanks de voorbereiding.

Zie je het verschil? Positieve faalangst motiveert, terwijl negatieve faalangst blokkeert.

Verder zijn er tal van vormen van faalangst die elk hun eigen impact kunnen hebben:

• Motorische faalangst komt voor wanneer je bang bent om te falen bij een sportieve prestatie of fysieke activiteit. Dit kan zich uiten in het vermijden van sport of juist in een blokkade die optreedt tijdens het uitvoeren van fysieke taken.
• Cognitieve faalangst heeft betrekking op angst voor het maken van toetsen, examens, proefwerken en tentamens. Het is de angst om intellectueel niet goed genoeg te zijn, die zich vaak uit in verhoogde stress en verminderde concentratie tijdens studie- en toetsmomenten.
• Sociale faalangst heeft betrekking op angst in sociale situaties. Dit kan variëren van het geven van een spreekbeurt en het aangaan van nieuwe contacten tot het afstappen op nieuwe mensen in een onbekende situatie. Je bent bang om jezelf niet goed te presenteren of niet goed genoeg gevonden te worden door anderen. Dit kan leiden tot het vermijden van sociale interacties of ertoe leiden dat je je terugtrekt in groepssituaties.

Hoe ontwikkelde Josje faalangst rond haar examens?

Josje vertelt: ‘Toen mijn eerste examens dichterbij kwamen, merkte ik dat er iets veranderde. Tot die tijd dacht ik altijd dat ik het wel zou redden met een uurtje leren. Ik vertrouwde erop dat ik tijdens de lessen genoeg had opgepikt. Maar hoe dichter de examendagen naderden, hoe meer ik begon te twijfelen. Had ik wel genoeg gedaan? Wist ik de stof echt goed genoeg? Zou ik het straks nog weten als ik het nodig had? Die twijfel werd steeds sterker. ’s Nachts lag ik wakker en overdag bleef ik maar nadenken over alles wat mis kon gaan. Wat als ik tijdens het examen ineens niets meer wist? Wat als ik volledig zou blokkeren? Langzaam verloor ik het vertrouwen dat ik het kon.

Uit onzekerheid begon ik spiekbriefjes te maken. Niet omdat ik van plan was om ze te gebruiken, maar omdat het me een gevoel van houvast gaf. Het was alsof ik mezelf daarmee probeerde gerust te stellen. Toch werd de spanning alleen maar groter. Op de dag van het examen voelde ik me lichamelijk uitgeput. Mijn benen waren zwaar, mijn buik zat vol spanning en in mijn hoofd was het een chaos. Toen ik het lokaal binnenliep en moest wachten tot de papieren werden uitgedeeld, voelde ik me verlamd. Ik durfde bijna niet naar de vragen te kijken. Steeds ging dezelfde gedachte door mijn hoofd: wat als ik niet goed genoeg ben?

Toen ik eenmaal begon te lezen, herkende ik gelukkig een paar vragen. Daardoor zakte de spanning een beetje en kwam er langzaam wat vertrouwen terug. Maar de angst verdween niet helemaal. Die bleef op de achtergrond aanwezig en kwam bij iedere nieuwe toets of uitdaging opnieuw naar boven. Zo ontwikkelde mijn examenvrees zich steeds verder. Eerst was er twijfel, daarna kwam de spanning en uiteindelijk begon ik steeds minder op mezelf te vertrouwen. Daardoor belandde ik in een vicieuze cirkel die zichzelf telkens opnieuw versterkte.’

Wat zijn de klachten bij faalangst?

Heb je last van faalangst? De klachten kunnen sterk variëren, afhankelijk van de persoon of situatie. Hier zijn enkele veelvoorkomende klachten:

• Je slaapt slecht en je voelt je uitgeput of moe.
• Je wordt prikkelbaar en soms zelfs agressief.
• Je gaat de grapjurk uithangen om je angst te verbloemen.
• Je trekt je terug en kruipt in je schulp.
• Je zondert je af, je kruipt in je bastion en je hebt een muur om jezelf heen gebouwd.
• Je zweet snel en je kleurt rood wanneer mensen je iets vragen.
• Je moet vaker naar het toilet.
• Je voelt je niet fit en hebt last van duizeligheid of hoofdpijn.
• Je nek of rug zit vast.
• Je schouder zit vast.
• Je voelt je moe en lusteloos.
• Je hyperventileert.
• Je gaat ongezond eten.
• Je voelt je bang of ongemakkelijk bij alles wat nieuw en anders is.
• Je voelt stress en spanning in je lijf.
• Je hebt de neiging om voor bepaalde situaties te vluchten.
• Je voelt je verkrampt in sommige situaties.
• Je blijft snel in je comfortzone en vermijdt moeilijke of nieuwe situaties.
• Je verzint smoesjes om iets niet te hoeven doen.
• Je hebt veel bevestiging nodig van anderen.
• Je vraagt jezelf steeds af: ‘Doe ik het wel goed?’
• Je legt de lat zo hoog en je bent zo veeleisend dat je wel moet falen.
• Je voelt je niet gelijkwaardig aan anderen en denkt dat anderen beter zijn dan jij.
• Je verbloemt je angst door boos te worden op anderen, hun de schuld te geven of hen belachelijk te maken.
• Je houdt jezelf voor de gek met gedachten als: ‘Ach, ik hoef toch niet mee te doen’ of ‘Ik vind het toch niet zo leuk.’
• Je schoffelt jezelf regelmatig onderuit door van tevoren te zeggen dat het toch niet goed zal zijn.
• Je stelt activiteiten uit en vindt het lastig om tot actie over te gaan, omdat je bang bent dat het niet goed afloopt of dat anderen negatief zullen reageren.

Faalangsttest: herken je deze signalen?

Ik noem dit een test, maar het zijn zelfreflectievragen. Loop deze even goed na bij jezelf:

1. Voel je je vaak zenuwachtig voordat je iets belangrijks moet doen?
2. Ben je bang dat je niet goed genoeg bent, zelfs als anderen dat niet denken?
3. Merk je dat je lichamelijke symptomen hebt, zoals zweten of koude handen, wanneer je voor een groep moet spreken?
4. Heb je moeite om rustig te blijven als je geconfronteerd wordt met een belangrijke taak of toets die je moet uitvoeren?
5. Voel je je onzeker over je prestaties, zelfs als je je goed voorbereidt?
6. Maak je je vaak zorgen over wat anderen van je prestaties zullen denken?
7. Voel je je snel gestrest of overweldigd als je niet aan je eigen verwachtingen of die van anderen voldoet?
8. Heb je de neiging om uit te stellen, omdat je bang bent dat je het niet goed zult doen?
9. Heb je moeite om je te concentreren op een taak als je denkt dat je kunt falen?
10. Voel je je vaak onzeker als je iets nieuws moet proberen waarmee je geen ervaring hebt?
11. Voel je je nerveus of ongemakkelijk wanneer je beoordeeld wordt, zoals bij een examen of sollicitatiegesprek?
12. Vermijd je bepaalde situaties of taken uit angst om te falen?
13. Merk je dat je jezelf negatief beoordeelt wanneer iets niet lukt?
14. Heb je vaak een black-out of vergeet je dingen als je onder druk staat?
15. Ben je bang dat een mislukking je zelfbeeld of de manier waarop anderen je zien zal aantasten?
16. Voel je je gefrustreerd wanneer dingen niet meteen goed gaan?
17. Heb je moeite om het gevoel van falen los te laten, zelfs als je het naar eer en geweten hebt geprobeerd?
18. Voel je je vaak uitgeput of gespannen door de druk om perfect te presteren?
19. Heb je de neiging om jezelf met anderen te vergelijken en je minderwaardig te voelen?
20. Maak je je zorgen over het resultaat, zelfs als je weet dat je goed voorbereid bent?

Tel het aantal vragen waarop je met ‘ja’ hebt geantwoord.

• 0 tot 5 keer ja: je lijkt weinig signalen van faalangst te herkennen.
• 6 tot 10 keer ja: faalangst speelt mogelijk in bepaalde situaties een rol.
• 11 tot 15 keer ja: faalangst lijkt regelmatig invloed te hebben op je gedachten, gevoelens of gedrag.
• 16 tot 20 keer ja: faalangst lijkt een sterke invloed op je te hebben en kan je in meerdere situaties belemmeren.

Deze score is geen diagnose. Zie de uitkomst vooral als een aanleiding om eerlijk te onderzoeken wanneer faalangst bij jou ontstaat en hoeveel invloed die angst op je dagelijks leven heeft.

Wat kun je doen tegen faalangst?

Faalangst is doorgaans diepgeworteld. Dat zeg ik omdat ik weet dat je er niet zomaar klaar mee bent. Het gaat namelijk over zelfaanvaarding en zelfacceptatie. Stel kleine doelen en leg de lat niet te hoog. Coaching kan je helpen, mits je zelf ook eerlijk bent over je eigen verwachtingen. Daarom is een gerichte intake van belang om samen vast te stellen hoe kansrijk een traject kan zijn. Faalangst is een breed begrip en kan diep gaan, dus afstemming is noodzakelijk. We bieden jou pas een traject aan wanneer we samen inschatten dat dit voldoende kansen biedt.

Veelgestelde vragen - FAQ

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over faalangst.

Wat is faalangst?

Faalangst is de angst dat je niet aan jouw eigen verwachtingen of die van anderen voldoet. Je bent bang dat je tekortschiet, fouten maakt of negatief wordt beoordeeld.

Waaraan herken je faalangst?

Je kunt faalangst herkennen aan piekeren, uitstelgedrag, lichamelijke spanning, slecht slapen, blokkeren onder druk en het vermijden van situaties waarin je beoordeeld kunt worden.

Wat is het verschil tussen positieve en negatieve faalangst?

Positieve faalangst kan je helpen om je beter voor te bereiden en geconcentreerd te blijven. Negatieve faalangst werkt juist belemmerend en kan ervoor zorgen dat je blokkeert of minder goed presteert.

Kan faalangst ook in sociale situaties voorkomen?

Ja. Bij sociale faalangst ben je bang dat anderen jou negatief beoordelen, afwijzen of niet goed genoeg vinden. Daardoor kun je gesprekken, bijeenkomsten of nieuwe contacten vermijden.

Wat kun je doen tegen faalangst?

Begin met het herkennen van jouw gedachten, verwachtingen en vermijdingsgedrag. Stel haalbare doelen, leg de lat minder hoog en oefen stap voor stap met situaties die je spannend vindt. Begeleiding kan helpen wanneer faalangst diepgeworteld is.