home / persoonlijke ontwikkeling / hoogbegaafd coaching / hoogbegaafdheid

Wat is hoogbegaafd?

Hoogbegaafd: wat is dat nu eigenlijk? Veel mensen denken bij hoogbegaafdheid meteen aan een hoog IQ, hoge cijfers, snel leren of heel slim zijn. Dat beeld begrijp ik wel, maar het is te smal. Hoogbegaafdheid gaat niet alleen over intelligentie. Het gaat ook over hoe je denkt, hoe je leert, hoe je voelt, hoe je verbanden legt en hoe je jezelf soms anders kunt voelen dan de mensen om je heen.

Dit artikel hoort bij mijn bredere uitleg over de kenmerken van hoogbegaafdheid. Daarin ga ik uitgebreider in op signalen waaraan je hoogbegaafdheid kunt herkennen, zoals snel van begrip zijn, intens denken en voelen, behoefte aan autonomie, creativiteit, onderpresteren en moeite met herhaling. In dit artikel begin ik bij de basisvraag: wat bedoelen we eigenlijk wanneer we zeggen dat iemand hoogbegaafd is?

Ik ga daarom in op intelligentie, IQ, leer- en denkvermogen, persoonskenmerken, misverstanden en de invloed van hoogbegaafdheid op je loopbaan. Want hoogbegaafdheid is meer dan het hebben van een hoge intelligentie.

Wat is de definitie van hoogbegaafdheid?

Wanneer ik een definitie van hoogbegaafdheid zou moeten bedenken, dan zoek ik aarzelend naar de juiste woorden. Tal van studies over hoogbegaafdheid brengen andere feiten aan het licht. De wetenschappers zijn het onderling blijkbaar ook nog niet eens over wat het precies is. Het gaat in ieder geval niet alleen over intelligentie, maar ook over motivatie en creativiteit.

Hoe denken en leren hoogbegaafde mensen?

Mensen die hoogbegaafd zijn, hebben in ieder geval een leer- en denkvermogen dat anders is dan dat van anderen die niet hoogbegaafd zijn. Daar passen ook andere leerkenmerken bij zoals:

• Ze mogen graag zaken uitknobbelen.
• Ze zijn snel van begrip en leggen snel verbanden.
• Intellectuele uitdaging is belangrijk.
• Ze hebben een onderzoekende houding (HB’ers).
• HB’ers hebben een brede algemene kennis en interesse.
• Een goed geheugen.
• Een hoog leertempo.
• Grote parate kennis en woordenschat.
• Combineren nieuwe kennis snel met bestaande kennis.
• Analytisch denkvermogen.
• Creatief en oplossingsgericht denken.
• Goede waarnemer en oog voor detail.
• Een goed probleemoplossend vermogen.

Kun je ook hoogintelligent zijn en niet hoogbegaafd?

Ja, dat onderscheid maak ik wel. Je kunt hoogintelligent zijn zonder dat je jezelf meteen herkent in hoogbegaafdheid als breder begrip. Hoogintelligentie zegt vooral iets over je cognitieve vermogens. Je kunt snel redeneren, complexe informatie verwerken, verbanden leggen, problemen oplossen en hoog scoren op een intelligentietest.

Maar hoogbegaafdheid gaat wat mij betreft verder dan intelligentie alleen. Daar komen ook andere lagen bij, zoals motivatie, creativiteit, autonomie, intensiteit, gevoeligheid, leerhonger en de manier waarop jij betekenis zoekt in wat je doet. Bij hoogbegaafdheid gaat het dus niet alleen om wat je kunt, maar ook om hoe je denkt, leert, voelt, wilt en bent.

Daarom kan iemand hoogintelligent zijn en vooral opvallen door sterk denkvermogen, terwijl de bredere kenmerken van hoogbegaafdheid minder herkenbaar zijn. Andersom kan iemand hoogbegaafd zijn, maar dat niet direct laten zien in prestaties, cijfers of werkresultaten. Dan zit het potentieel er wel, maar komt het niet altijd zichtbaar naar buiten.

Het verschil zit dus in de breedte van het beeld. Hoogintelligentie raakt vooral aan het hoofd. Hoogbegaafdheid raakt ook aan de binnenkant: aan gedrevenheid, gevoeligheid, autonomie, intensiteit en soms ook aan het gevoel dat je niet vanzelf past in de omgeving waarin je leeft, leert of werkt.

Waarom wordt hoogbegaafdheid soms niet gezien?

Hoogbegaafdheid wordt soms niet gezien omdat er te veel wordt gekeken naar wat niet goed gaat. Stel dat een leerling op school zeer taalvaardig is, snel verbanden legt, veel begrijpt en diepgaande vragen stelt, maar moeite heeft met rekenen. Dan kan het gebeuren dat de aandacht vooral uitgaat naar dat ene onderdeel dat minder goed lukt. De conclusie wordt dan al snel: dit kind zal wel niet hoogbegaafd zijn, want rekenen gaat niet goed.

Maar zo eenvoudig is het niet. Een hoogbegaafde leerling hoeft niet op alle gebieden even sterk te zijn. Er kan sprake zijn van een ongelijk profiel. Iemand kan verbaal heel sterk zijn en tegelijk moeite hebben met automatiseren, rekenen, plannen of uitvoeren. Wanneer alleen de zwakkere kant wordt gezien, blijft de sterke kant buiten beeld.

Ik denk aan een leerling die onderpresteerde op de basisschool. Hij werd niet als hoogbegaafd gezien, omdat hij moeite had met eenvoudige sommen. Totdat een leerkracht beter keek en het niveau verhoogde. Toen bleek iets opmerkelijks: de leerling maakte moeilijkere sommen gemakkelijker dan de eenvoudige sommen. De eenvoudige opdrachten vroegen vooral om herhaling en automatisering, terwijl de moeilijkere sommen een beroep deden op inzicht, verbanden leggen en probleemoplossend denken.

Dat voorbeeld laat zien hoe belangrijk het is om verder te kijken dan prestaties alleen. Soms wordt hoogbegaafdheid juist zichtbaar wanneer het niveau omhooggaat. Niet omdat het kind ineens slimmer wordt, maar omdat het eindelijk wordt aangesproken op de manier waarop het denkt.

Wanneer een hoogbegaafd kind niet gezien wordt, kan het gaan onderpresteren. Het past zich aan, haakt af, wordt onzeker of gaat denken dat het niet zo slim is. En wanneer de omgeving vooral blijft wijzen op wat niet lukt, kan het kind zijn eigen talent ook niet meer herkennen.

Daarom vraagt hoogbegaafdheid om zorgvuldig kijken. Niet alleen naar cijfers. Niet alleen naar gedrag. Niet alleen naar wat misgaat. Maar ook naar hoe iemand denkt, leert, redeneert, vragen stelt, verbanden legt en reageert wanneer er echte uitdaging komt.

Waarom past een hoogbegaafd mens niet altijd in het schoolsysteem?

Een hoogbegaafd kind past niet altijd vanzelf in het schoolsysteem. Dat komt omdat school vaak is ingericht op gemiddelde leerlijnen, vaste stappen, herhaling en toetsen op onderdelen. Voor veel kinderen werkt dat prima. Maar een hoogbegaafd kind denkt soms anders, sneller, dieper of juist grilliger.

Wanneer een kind de stof snel begrijpt, kan herhaling gaan voelen als stilstand. Het kind haakt af, wordt slordig of lijkt ongeïnteresseerd. Niet omdat het niet kan leren, maar omdat het te weinig wordt aangesproken op niveau. Het hoofd krijgt geen voeding en de motivatie zakt weg.

Andersom kan een hoogbegaafd kind ook vastlopen op eenvoudige taken. Dat lijkt tegenstrijdig, maar dat is het niet altijd. Eenvoudige taken vragen soms om automatisering, volgzaamheid of herhaling, terwijl moeilijkere taken juist een beroep doen op inzicht, verbanden leggen en probleemoplossend denken. Dan kan een kind opvallen doordat het moeilijke vragen beter begrijpt dan eenvoudige oefeningen.

Wanneer school vooral kijkt naar cijfers, tempo of aangepast gedrag, kan hoogbegaafdheid onder de radar blijven. Een kind dat zich aanpast, stil is of onderpresteert, wordt dan niet herkend. Terwijl juist achter dat gedrag een grote leerbehoefte kan zitten.

Daarom is het belangrijk dat er niet alleen gekeken wordt naar wat een kind presteert, maar ook naar hoe het denkt. Welke vragen stelt het? Waar gaat het van aan? Wanneer ontstaat er concentratie? Wat gebeurt er wanneer het niveau omhooggaat? Soms zie je pas wie een kind werkelijk is wanneer je het niet lager, maar juist hoger aanspreekt.

Kun je hoogbegaafd zijn en toch moeite hebben met eenvoudige taken?

Ja, dat kan. Dat is voor de omgeving soms moeilijk te begrijpen. Want de gedachte is vaak: als je hoogbegaafd bent, dan moet je toch alles makkelijk kunnen? Maar zo werkt het niet altijd. Een hoogbegaafd mens kan moeite hebben met eenvoudige taken wanneer die taken vooral vragen om herhaling, automatisering, routine of nauwkeurig stap voor stap uitvoeren. Denk aan simpele rekensommen, administratieve taken, vaste formats, repeterende opdrachten of praktische organisatie. Het hoofd begrijpt misschien de bedoeling allang, maar het uitvoeren van de losse stappen kost toch moeite.

Dat kan verwarrend zijn. Voor de omgeving, maar ook voor de hoogbegaafde zelf. Je kunt ingewikkelde vraagstukken doorzien en tegelijk struikelen over iets eenvoudigs. Je kunt snel verbanden leggen en tegelijk moeite hebben met plannen, starten of afronden. Je kunt verbaal sterk zijn en tegelijk vastlopen op rekenen of spelling. Daarom is het gevaarlijk om hoogbegaafdheid alleen te beoordelen op wat iemand niet kan. Een zwakker onderdeel kan het sterke denken verbergen. En wanneer de omgeving vooral daarop focust, kan iemand gaan geloven dat hij of zij helemaal niet zo slim is.

Hoogbegaafdheid vraagt dus om breder kijken. Niet alleen: wat lukt niet? Maar ook: wat lukt juist wel wanneer er meer uitdaging, meer betekenis of meer complexiteit is?

Waarom kan hoogbegaafdheid verborgen blijven achter onzekerheid?

Hoogbegaafdheid wordt niet altijd zichtbaar als zelfvertrouwen. Soms is het tegenovergestelde waar. Iemand kan hoogbegaafd zijn en toch diep twijfelen aan zichzelf. Dat gebeurt vooral wanneer je vaak niet begrepen bent. Wanneer je vragen te ingewikkeld werden gevonden. Wanneer je snelheid werd afgeremd. Wanneer je gevoeligheid werd weggezet als overdreven. Wanneer je ideeën niet werden gevolgd of wanneer je telkens hoorde dat je moeilijk deed. Dan kun je aan jezelf gaan twijfelen. Je denkt misschien: ik zal het wel verkeerd zien. Of: ik ben lastig. Of: ik moet me aanpassen, anders hoor ik er niet bij. Zo kan hoogbegaafdheid verborgen raken achter onzekerheid, aanpassing of terughoudendheid.

Ook onderpresteren kan onzeker maken. Wanneer je weet dat je meer in huis hebt, maar het komt er niet uit, ontstaat er innerlijke spanning. Je voelt potentieel, maar je ziet het niet terug in cijfers, werkresultaten of waardering. Dan kun je gaan denken dat je jezelf overschat. Daarom is herkenning zo belangrijk. Niet om jezelf boven een ander te plaatsen, maar om te begrijpen waarom je vastliep, waarom je je anders voelde en waarom je misschien minder liet zien dan er in jou aanwezig is.

Welke persoonskenmerken horen bij hoogbegaafdheid?

Naast creativiteit, motivatie en intelligentie kunnen er ook persoonskenmerken of gedragskenmerken zichtbaar worden bij hoogbegaafde mensen. Denk aan een sterk rechtvaardigheidsgevoel, moeite met autoriteit die niet klopt, non-conformisme, gevoeligheid, snel vervelen, hoge eisen stellen aan jezelf en het gevoel dat je anders bent dan de mensen om je heen. Toch wil ik hier niet doen alsof hoogbegaafdheid te vangen is in een lange lijst met eigenschappen. Dat zou te gemakkelijk zijn. Het gaat juist om de combinatie van denken, leren, voelen, willen en zijn. De ene hoogbegaafde is uitgesproken creatief en verbaal sterk, terwijl de ander vooral analytisch, onderzoekend of teruggetrokken is. De ene hoogbegaafde valt op door snelheid en scherpte, de ander juist doordat hij of zij zich aanpast en onder de radar blijft.

Daarom is het belangrijk om kenmerken altijd in samenhang te bekijken. Niet een eigenschap maakt iemand hoogbegaafd, maar het patroon dat zichtbaar wordt in iemands manier van denken, leren, reageren, voelen en functioneren. Wil je uitgebreider lezen waaraan je hoogbegaafdheid kunt herkennen? Lees dan mijn artikel over kenmerken van hoogbegaafdheid.

Welke misverstanden bestaan er over hoogbegaafdheid?

Er zijn veel misverstanden over hoogbegaafdheid. Een van de misverstanden is dat hoogbegaafden alles moeten kunnen omdat ze slim zijn. De omgeving kan jou die druk opleggen en soms leg je jezelf die druk wellicht op omdat anderen dat beeld van je hebben.

Een aantal misverstanden over hoogbegaafdheid heb ik omschreven in een ander artikel. Wil je er meer over weten? Lees dan: Misverstanden over hoogbegaafdheid.

Wat betekent hoogbegaafdheid voor jouw loopbaan?

Hoogbegaafdheid kan ook gevolgen voor jouw loopbaan hebben.

• Heb je geen uitdaging in jouw werk? Heb je weleens gehoord van een bore-out?
• Wordt jouw denkvermogen onvoldoende uitgedaagd en geprikkeld?
• Zie je collega’s die meer tijd nodig hebben om hun werk af te maken en die niet zo snel kunnen schakelen en meedenken op jouw niveau? Collega’s die jouw humor en verhalen niet begrijpen?
• Kun je niet werken met gelijkgestemden en word je cognitief niet voldoende uitgedaagd?
• Treedt er verveling op of ga je vereenzamen?
• Twijfel je aan jezelf of word je opstandig?

Welke werkvoorkeuren passen bij hoogbegaafdheid?

Heb je een voorkeur voor analytisch denken, dan voel je je prettig bij werkzaamheden die een beroep doen op het scheiden van hoofd- en bijzaken, waar een beroep wordt gedaan op het logisch denken, het nemen van stappen in de juiste volgorde, het werken volgens een vaste structuur.

Misschien gaat jouw voorkeur uit naar het creatief denken. Je voelt je goed bij werkzaamheden waarbij je een probleem op allerlei mogelijke manieren kunt benaderen en waarbij je opdrachten op een originele en creatieve manier kunt uitwerken.

Welke verwachtingen kunnen gaan schuren bij hoogbegaafdheid?

Heb je het gevoel dat je al jaren niet wordt begrepen en niet naar wens functioneert op jouw werk? Ben je theoretisch beter onderlegd dan praktisch of misschien wel andersom? Verwacht jouw werkgever van jou dat je zowel praktisch als theoretisch goed kan functioneren omdat je slim genoeg bent? Dan wordt de lat erg hoog gelegd en gaat het op een van deze domeinen schuren.

Veelgestelde vragen – FAQ

Hieronder beantwoord ik een aantal veelgestelde vragen over wat hoogbegaafdheid is. Niet om jou in een hokje te zetten, maar om woorden te geven aan wat je misschien al langer herkent.

Is hoogbegaafdheid hetzelfde als hoogintelligent zijn?

Nee, niet helemaal. Hoogintelligentie gaat vooral over cognitieve vermogens, zoals snel denken, verbanden leggen en problemen oplossen. Hoogbegaafdheid is breder. Daarbij spelen ook motivatie, creativiteit, autonomie, gevoeligheid, intensiteit en leerhonger een rol.

Kun je hoogbegaafd zijn zonder hoge cijfers te halen?

Ja, dat kan. Hoge cijfers zijn geen voorwaarde om hoogbegaafd te zijn. Sommige hoogbegaafde kinderen en volwassenen presteren juist onder hun niveau, bijvoorbeeld door verveling, onzekerheid, gebrek aan uitdaging of omdat hun manier van leren niet aansluit bij de omgeving.

Kun je hoogbegaafd zijn en toch moeite hebben met rekenen of plannen?

Ja. Hoogbegaafdheid betekent niet dat alles vanzelf goed gaat. Iemand kan verbaal sterk zijn en tegelijk moeite hebben met rekenen, automatiseren, plannen of organiseren. Het profiel kan ongelijk zijn, waardoor de sterke kanten soms verborgen blijven achter wat minder goed lukt.

Waarom wordt hoogbegaafdheid soms niet gezien?

Hoogbegaafdheid wordt soms niet gezien omdat er vooral gekeken wordt naar prestaties, gedrag of zwakke onderdelen. Een kind dat onderpresteert, zich aanpast of op een gebied moeite heeft, kan daardoor ten onrechte buiten beeld blijven.

Wat helpt om hoogbegaafdheid beter te begrijpen?

Het helpt om breder te kijken dan IQ of cijfers. Kijk naar de manier van denken, leren, voelen en reageren. Let op leerhonger, autonomie, creativiteit, intensiteit, rechtvaardigheidsgevoel en de behoefte aan betekenis. Juist de combinatie zegt vaak meer dan een los kenmerk.