home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / te direct / aanvallend communiceren / persoon spelen

Op de man of vrouw gespeeld

Soms wordt er een opmerking gemaakt, kritiek geuit en wordt het heel erg op de persoon gespeeld. Het kan pijn doen wanneer je daarmee te maken krijgt. Maar soms is het ook niet gemakkelijk om de inhoud van een boodschap te scheiden van de persoon. Op de persoon spelen is een vorm van aanvallend communiceren. Ik ben ervan overtuigd dat jouw communicatieve vermogens groeien wanneer je de boodschap niet op de persoon speelt. Ik leg het uit in dit artikel.

Wanneer speel je iets op de persoon?

Je speelt iets op de persoon wanneer je jouw kritiek uit als een persoonlijke aanval. Een voorbeeld: ‘Sinds jij directeur bent, is de onvrede binnen ons team enorm gegroeid.’ Daarmee zeg je eigenlijk dat de directeur de veroorzaker is van deze onvrede. Je bespreekt niet concreet welk gedrag, besluit of beleid onvrede heeft veroorzaakt, maar legt het probleem rechtstreeks bij de persoon.

Of denk aan de telefoniste die zegt: ‘Meneer, u praat zó onduidelijk, zou u nog een keer uw naam kunnen zeggen?’ Beter is: ‘Meneer, ik kan u niet goed verstaan, wilt u uw naam nog een keer zeggen?’ In de eerste zin krijgt de persoon een oordeel. In de tweede zin benoemt de telefoniste haar eigen waarneming en wat zij nodig heeft.

Dit zijn lichte varianten, maar het kan zover gaan dat het kwetsend wordt. Ik denk aan Karel die een paar kilo gegroeid was en de opmerking kreeg: ‘Zo, jij ziet er ook goed uit!’ Misschien klinkt het als humor, maar de boodschap raakt rechtstreeks de persoon.

Goede bedoelingen maken een persoonlijke aanval niet onschuldig

Regelmatig wordt ongewenste feedback verkocht in cadeaupapier waarop staat: ‘Ja maar, ik bedoel het goed.’ Het is zelfs geen feedback waar ik over praat. Het is in wezen kritiek rechtstreeks op de man of vrouw gespeeld. Zoals ik pas een gesprek meemaakte tussen Henk en Lianne. Henk vertelde vol vuur een verhaal en Lianne schoot in de lach. Ze zei: ‘Jij hebt zo’n monotone stem, ik moet ervan lachen.’ Ik zag dat dit Henk raakte. Soms weet je niet wat je aanraakt wanneer je dit soort dingen zegt.

Een goede bedoeling verandert het effect niet automatisch. Je kunt iets goed bedoelen en de ander toch vernederen, kleineren of pijn doen. Daarom is het belangrijk dat je niet alleen nadenkt over wat je wilt zeggen, maar ook over hoe jouw boodschap bij de ander kan aankomen.

Welke voorbeelden zijn er?

• ‘Ja, dit is nu ook echt iets voor jou om zo overdreven te reageren.’
• ‘Jij zult ook nooit een keer verantwoordelijkheid pakken en die dingen doen die je zou moeten doen.’
• ‘Van jou ben ik niet anders gewend: je meet altijd met twee maten.’
• ‘Ik vind dat je voor de zoveelste keer in de slachtofferrol schiet.’
• ‘Vind je het gek dat jij geen klanten werft? Je komt toch ook écht niet over.’
• ‘Je stelt me deze vraag nu voor de derde keer. Je bent wel erg hardleers, hè?’
• ‘Fijn dat je enthousiast bent over die cursus, maar ik vind het weggegooid geld. Ik moet nog maar zien of het ook blijft hangen bij jou.’
• De directeur die boos tekeergaat tegen een medewerker over onbevredigende resultaten en aan het eind van zijn tirade zegt: ‘Nu ga je je zeker ziekmelden!’

In deze voorbeelden wordt niet alleen gedrag besproken. De ander wordt neergezet als overdreven, onverantwoordelijk, oneerlijk, hardleers of onbekwaam. Dat kan ook het karakter krijgen van verwijten maken. Wanneer de boodschap wordt gebruikt om de ander bang te maken, te vernederen of onder druk te zetten, kan zij bovendien intimiderend overkomen.

Waarom spelen mensen op de persoon?

Waarom spelen mensen soms op de man of vrouw? Welk voordeel valt er te behalen? Deze manier van aanvallen wordt vaak gebruikt wanneer mensen zich in het nauw gedreven voelen, wanneer zij de regie dreigen te verliezen, wanneer de ander betere argumenten heeft of simpelweg slimmer, sneller of beter is. Wanneer mensen het gevoel hebben niet op een sportieve, integere en gelijkwaardige manier hun doel te kunnen halen en toch koste wat kost willen winnen, vallen zij soms de persoon aan.

Uiteindelijk komen zij wellicht als ‘topdog’ uit de bus, maar alleen door zichzelf op oneigenlijke wijze boven de ander te stellen en de ander te kleineren. Dat raakt ook aan autoritair en agressief communiceren: macht gebruiken om de ander minder ruimte te geven.

In het dagelijks leven werkt dit doorgaans subtieler. Wanneer kritiek iets neerbuigends krijgt, maakt dat duidelijk dat iemand zich boven de ander voelt staan. Het is een steek onder water. Dat de ander zich daardoor gekwetst voelt en dat de relatie schade oploopt, is minder zichtbaar.

Wat doet een persoonlijke aanval met de ander?

Wanneer je op de persoon speelt, raakt de inhoud van jouw boodschap uit beeld. De ander hoort niet meer alleen wat jij van bepaald gedrag of een besluit vindt, maar ervaart een oordeel over wie hij of zij is. Dat roept schaamte, boosheid, verdriet of verdediging op.

• De ander voelt zich vernederd of afgewezen.
• De aandacht verschuift van de inhoud naar de persoonlijke aanval.
• De ander gaat zich verdedigen of trekt zich terug.
• Het vertrouwen in de relatie neemt af.
• De kans op een open gesprek wordt kleiner.
• Jouw inhoudelijke boodschap komt minder goed over.

Misschien heb je inhoudelijk een terecht punt. Door de aanval op de persoon wordt dat punt echter moeilijker bespreekbaar. De ander moet zich eerst beschermen tegen jouw oordeel voordat er nog ruimte is om naar de inhoud te kijken.

Hoe geef je kritiek zonder op de persoon te spelen?

Je voorkomt een persoonlijke aanval door de persoon los te maken van het gedrag, de feiten of het resultaat. Benoem wat je concreet ziet of hoort, vertel welk effect dat heeft en geef aan wat je anders wilt. Daarmee kun je iemand aanspreken op gedrag en afspraken zonder diens karakter of waardigheid ter discussie te stellen.

In plaats van: ‘Jij neemt nooit verantwoordelijkheid’, kun je zeggen: ‘Ik zie dat deze taak opnieuw niet is afgerond en ik wil bespreken wat er nodig is om de afspraak na te komen.’ In plaats van: ‘Je komt echt niet over’, kun je zeggen: ‘Ik merk dat klanten tijdens jouw uitleg afhaken en ik wil samen kijken hoe je jouw boodschap duidelijker kunt opbouwen.’ In plaats van: ‘Je bent hardleers’, kun je zeggen: ‘Ik heb deze uitleg drie keer gegeven en ik wil graag weten welk onderdeel nog niet duidelijk is.’

Zo blijf je duidelijk over de inhoud en zorgvuldig op de relatie. Dat is de kern van hard op de inhoud en zacht op de relatie.

Waarom is bescheidenheid belangrijk?

Wat mij betreft is bescheidenheid een groot goed. Weet wat je zegt, weet tegen wie je wat zegt en weet waarom je wat zegt. Je kunt anderen veel pijn doen wanneer jouw goedbedoelde boodschap toch genadeloos hard aankomt. Waarom zou je het doen? Je schaadt de relatie enorm wanneer je dit soort opmerkingen maakt. Is het je dat heus waard?

Bescheidenheid betekent niet dat je jouw mening voor je moet houden of kritiek moet vermijden. Het betekent dat je beseft dat jouw interpretatie niet automatisch de waarheid is en dat jij niet het recht hebt om de ander als persoon te veroordelen.

Veelgestelde vragen over op de persoon spelen

Hieronder lees je aanvullende antwoorden over persoonlijke kritiek, intentie en het bespreken van gedrag.

Is iedere persoonlijke opmerking een persoonlijke aanval?

Nee. Een compliment of neutrale observatie over iemand is niet automatisch een aanval. Het wordt problematisch wanneer je de persoon veroordeelt, kleineert of beschadigt in plaats van gedrag of inhoud te bespreken.

Kun je iemand onbedoeld persoonlijk raken?

Ja. Je kunt een opmerking goed bedoelen en toch een gevoelige plek raken. Vraag daarom hoe jouw boodschap is overgekomen en neem het effect serieus.

Mag je iemands houding of gedrag benoemen?

Ja. Benoem zo concreet mogelijk wat je hebt waargenomen. Zeg bijvoorbeeld niet dat iemand ongemotiveerd is, maar welk gedrag jou de indruk geeft dat de motivatie ontbreekt.

Waarom werkt het woord ‘altijd’ vaak persoonlijk?

Omdat je daarmee van één of enkele situaties een algemeen oordeel over de persoon maakt. De ander ervaart dan niet alleen kritiek op gedrag, maar een oordeel over wie hij of zij is.

Wat doe je wanneer iemand jou persoonlijk aanvalt?

Benoem rustig wat er gebeurt en breng het gesprek terug naar de inhoud. Je kunt bijvoorbeeld zeggen: ‘Ik wil graag over het probleem praten, maar niet op deze persoonlijke manier.’