Situationeel leiderschap
Situationeel leiderschap betekent dat je als leidinggevende leert afstemmen. Niet iedere medewerker vraagt dezelfde benadering. Niet iedere taak vraagt dezelfde mate van sturing. En niet iedere situatie vraagt om dezelfde reactie.
De ene keer moet je duidelijk instrueren. De andere keer moet je begeleiden, bijsturen of overtuigen. Soms is overleg en samenwerking nodig. En soms moet je vooral delegeren en loslaten, omdat de medewerker bekwaam en bereid is om verantwoordelijkheid te dragen.
Daarover gaat situationeel leiderschap. Je leert jouw stijl van leidinggeven bewust afstemmen op de medewerker, de taak, het team en de situatie. Niet als trucje. Niet als schema dat je uit je hoofd leert. Maar als praktische manier om medewerkers beter te begeleiden naar meer zelfstandigheid, verantwoordelijkheid en taakvolwassenheid.
Wat is situationeel leiderschap?
Situationeel leiderschap betekent dat je jouw stijl van leidinggeven afstemt op wat de medewerker, de taak en de situatie vragen. Je geeft dus niet altijd op dezelfde manier leiding. Je kijkt eerst wat nodig is. Heeft iemand veel instructie nodig? Dan geef je richting. Heeft iemand begeleiding nodig? Dan stuur je bij en help je verder. Is iemand bekwaam, maar onzeker? Dan is steun of overleg belangrijk. En wanneer iemand bekwaam en bereid is, kun je verantwoordelijkheid delegeren en loslaten. Situationeel leiderschap sluit nauw aan bij coachend leiderschap en het ontwikkelen van medewerkers. Maar de focus ligt hier specifiek op het kiezen van de passende stijl bij de medewerker, de taak en de situatie.
Waarom één vaste leiderschapsstijl niet werkt
Veel leidinggevenden hebben een natuurlijke voorkeursstijl. De een gaat snel instrueren en controleren. De ander gaat helpen of redden. Een derde geeft veel vrijheid en verwacht dat medewerkers het zelf oppakken. Dat kan goed werken, maar niet in iedere situatie. Een nieuwe medewerker heeft vaak meer duidelijkheid nodig dan een ervaren medewerker. Een medewerker die onzeker is, heeft iets anders nodig dan iemand die onbekwaam is. En iemand die zelfstandig kan werken, raakt juist gedemotiveerd wanneer je te veel blijft controleren. Situationeel leiderschap vraagt daarom dat je niet alleen kijkt naar wat jij prettig vindt als leidinggevende, maar vooral naar wat de medewerker op dat moment nodig heeft.
Training situationeel leiderschap
De training situationeel leiderschap is bedoeld voor leidinggevenden die willen leren schakelen in hun stijl van leidinggeven. Misschien merk je dat je vaak dezelfde stijl gebruikt. Je stuurt snel bij, terwijl een medewerker juist ruimte nodig heeft. Of je geeft veel vrijheid, terwijl iemand nog onvoldoende bekwaam is om die vrijheid te dragen. Ik zie dat vaak in de praktijk. Een leidinggevende zegt: ‘Ik heb het toch gedelegeerd?’ Maar de medewerker voelde zich aan zijn lot overgelaten. Of de leidinggevende zegt: ‘Ik heb het toch uitgelegd?’ Maar de medewerker heeft geen eigenaarschap ontwikkeld, alleen instructie opgevolgd. Daar zit precies de kern. Situationeel leiderschap vraagt dat je niet alleen kijkt naar jouw eigen stijl, maar vooral naar wat de medewerker, de taak en de situatie vragen.
Voor wie is de training geschikt?
De training is geschikt voor leidinggevenden, managers, teamleiders, coördinatoren en ondernemers die hun stijl van leidinggeven bewuster willen inzetten.
De training past bij jou wanneer je leidinggeeft aan medewerkers die verschillen in ervaring, motivatie, zelfstandigheid en taakvolwassenheid. Misschien heb je nieuwe medewerkers in jouw team die duidelijke instructie nodig hebben. Misschien heb je ervaren medewerkers die meer ruimte aankunnen. Misschien heb je medewerkers die wel bekwaam zijn, maar onzeker blijven. Of medewerkers die graag willen, maar de taak nog niet beheersen.
In al die situaties vraagt leidinggeven iets anders van jou.
Wanneer is situationeel leiderschap zinvol?
Situationeel leiderschap is vooral zinvol wanneer je merkt dat één vaste aanpak niet meer werkt. Je wilt niet harder gaan trekken. Je wilt niet alles overnemen. Je wilt ook niet te snel loslaten. Je wilt leren kijken wat passend is.
Dat speelt bijvoorbeeld wanneer:
- Nieuwe medewerkers duidelijke instructie nodig hebben.
- Ervaren medewerkers juist meer ruimte aankunnen.
- Medewerkers onzeker zijn, terwijl ze de taak wel beheersen.
- Medewerkers gemotiveerd zijn, maar nog onvoldoende bekwaam.
- De zelfstandigheid binnen jouw team achterblijft.
- Delegeren niet goed lukt of verkeerd uitpakt.
- Je merkt dat je steeds terugvalt op dezelfde leiderschapsstijl.
Wat leer je tijdens de training?
Tijdens de training leer je jouw eigen voorkeursstijl herkennen. Dat is belangrijk, want onder druk vallen veel leidinggevenden terug op hun automatische patroon.
De ene leidinggevende gaat harder sturen. De ander gaat redden. De derde gaat veel praten en uitleggen. Weer een ander trekt zich terug onder het mom van: ‘Ze moeten het zelf maar oppakken.’
In de training onderzoek je welk gedrag jij vaak inzet en waar jouw valkuil zit. Daarna leer je bewuster schakelen tussen verschillende stijlen van leidinggeven.
Leerdoelen situationeel leiderschap
Je bepaalt voor een groot deel zelf de inhoud van de training. Wij stellen jouw leerdoelen centraal als basis voor de inhoud van de training.
- Je krijgt inzicht in jouw natuurlijke leiderschapsstijl.
- Je leert afstemmen op de medewerker, taak en situatie.
- Je leert het verschil herkennen tussen bekwaamheid en bereidheid.
- Je leert wanneer instrueren nodig is.
- Je leert wanneer begeleiden en bijsturen passend is.
- Je leert wanneer overleg en samenwerking helpen.
- Je leert wanneer delegeren en loslaten verantwoord is.
- Je leert taakvolwassenheid bij medewerkers bevorderen.
- Je leert zelfstandigheid stimuleren zonder iemand te laten zwemmen.
- Je leert verantwoordelijkheid overdragen zonder jouw eindverantwoordelijkheid kwijt te raken.
Situationeel leiderschap binnen coachend leidinggeven
Op deze site hoort situationeel leidinggeven nadrukkelijk bij coachend leidinggeven. Coachend leidinggeven gaat over medewerkers helpen groeien in zelfstandigheid, verantwoordelijkheid en taakvolwassenheid. Situationeel leidinggeven gaat over de vraag welke stijl daarbij op dit moment passend is. Daarom is situationeel leiderschap geen los kunstje naast coachend leiderschap. Het is juist een praktische schakelvaardigheid binnen coachend leidinggeven. Wie coachend leidinggeeft, stelt niet alleen vragen. Soms moet je instrueren. Soms moet je bijsturen. Soms moet je overtuigen. Soms moet je overleggen. Soms moet je loslaten. De vraag is telkens: wat vraagt deze medewerker, bij deze taak, in deze situatie?
Meer verdieping vind je bij de stijlen bij coachend leidinggeven.
Bekwaamheid en bereidheid
Een belangrijk onderdeel van situationeel leiderschap is het onderscheid tussen bekwaamheid en bereidheid. Bekwaamheid gaat over kunnen. Bereidheid gaat over willen, durven en innerlijk klaar zijn. Lees meer over hoe bekwaamheid en bereidheid bepalen hoeveel begeleiding iemand nodig heeft.
Taakvolwassenheid ontwikkelen
Situationeel leiderschap is nauw verbonden met taakvolwassenheid. Een medewerker is taakvolwassen wanneer hij een concrete taak zelfstandig kan uitvoeren en verantwoordelijkheid wil en durft te dragen. Let op het woord concreet. Iemand kan taakvolwassen zijn op het ene terrein en nog begeleiding nodig hebben op een ander terrein. Een ervaren medewerker kan zelfstandig klantgesprekken voeren, maar moeite hebben met planning, rapportage of het aansturen van collega’s. Daarom leer je in de training om per taak te kijken. Wat kan deze medewerker al? Waar heeft hij nog steun nodig? Welke verantwoordelijkheid kan hij dragen? Welke bevoegdheid hoort daarbij? En wanneer bouw ik mijn sturing af? Meer hierover lees je op de pagina over taakvolwassenheid van de medewerker.
Valkuilen bij situationeel leiderschap
Situationeel leiderschap klinkt logisch, maar in de praktijk zitten er genoeg valkuilen. Je kunt te snel loslaten omdat je denkt dat iemand zelfstandig moet zijn. Maar dan kan vrijheid voelen als: zoek het zelf maar uit. Je kunt ook te lang blijven controleren, waardoor je zelfstandigheid en eigenaarschap afremt. Je kunt gaan coachen terwijl iemand eerst duidelijke instructie nodig heeft. Dan stel je vragen aan iemand die nog niet weet waar hij moet beginnen. Je kunt ook blijven instrueren terwijl iemand allang kan meedenken. Dan maak je iemand kleiner dan nodig is.
Een andere valkuil is dat je gedrag van medewerkers verkeerd interpreteert. Je denkt dat iemand niet wil, terwijl hij eigenlijk onzeker is. Je denkt dat iemand niet gemotiveerd is, terwijl hij de taak niet begrijpt. Je denkt dat iemand zelfstandig kan werken, terwijl de bevoegdheden niet helder zijn.
Daarom begint situationeel leiderschap niet bij een model, maar bij waarnemen. Dat vraagt ook inzicht in wat situationeel leidinggeven van jou vraagt.
Individuele coaching situationeel leiderschap
Je kunt situationeel leiderschap ook ontwikkelen via individuele coaching. Dat is passend wanneer je vooral met jouw eigen praktijkvragen aan de slag wilt. In een individueel traject onderzoeken we concrete situaties uit jouw werk. Waar loop je tegenaan? Welke medewerkers vragen veel aandacht? Waar lukt delegeren niet? Waar blijf je controleren? Waar geef je te veel ruimte? Waar durf je onvoldoende duidelijk te zijn?
Individuele coaching is vooral geschikt wanneer je jouw persoonlijke leiderschapsstijl wilt verdiepen. Je krijgt zicht op jouw sterke punten, jouw patronen en jouw ontwikkelpunten.
Mogelijke specifieke onderwerpen voor de coaching
- Jouw voorkeursstijl van leidinggeven.
- Jouw valkuilen bij sturen en loslaten.
- Het begeleiden van specifieke medewerkers.
- Het vergroten van zelfstandigheid in jouw team.
- Het beter overdragen van verantwoordelijkheid.
- Het omgaan met onzekerheid, weerstand of afhankelijkheid.
- Het versterken van jouw communicatie als leidinggevende.
Duur
De duur van een individueel coachingstraject gericht op situationeel leidinggeven is zeven sessies van anderhalf uur. Combinaties zijn mogelijk met andere trainingen voor leidinggevenden.
Investering
Voor individuele sessies hanteren wij onze sessieprijzen. De prijzen hangen voornamelijk af van de locatie waar het traject wordt uitgevoerd. Neem gerust contact op met ons bedrijfsbureau. Op basis van jouw vraagstelling kunnen wij jou een gerichte aanbieding doen toekomen.
Incompany training situationeel leiderschap
Wanneer meerdere leidinggevenden binnen jouw organisatie dit thema willen ontwikkelen, is een incompanytraining passend. Dan stemmen we de training af op jullie praktijk. Dat heeft een groot voordeel. Leidinggevenden ontwikkelen samen een gedeelde taal. Wat verstaan jullie onder verantwoordelijkheid? Wanneer stuur je? Wanneer begeleid je? Wanneer geef je ruimte? Hoe voorkom je dat medewerkers bij de ene leidinggevende veel vrijheid krijgen en bij de andere leidinggevende nauwelijks ruimte ervaren?
Een incompanytraining helpt om meer eenduidigheid te ontwikkelen in de manier van leidinggeven. Niet omdat iedereen hetzelfde moet doen, maar omdat iedereen bewuster leert afstemmen.
Werkwijze
Voorafgaand aan de training stemmen wij de inhoud af op jouw situatie, zodat de training optimaal aansluit bij de werksituatie van jouw leidinggevenden. We werken met herkenbare situaties uit de praktijk, theorie, reflectie en concrete handvatten.
Duur
De training kan als eendaagse training worden verzorgd. Ook een uitgebreider maatwerktraject is mogelijk wanneer er meer verdieping nodig is.
Groepsgrootte
Uitgaande van een eendaagse training werken wij met groepen van maximaal acht personen.
Investering
Voor de groepstraining hanteren wij onze dagtarieven. Dat is de prijs voor de trainer en training inclusief voorbereiding, reiskosten en reistijd van de trainer. Neem gerust contact op met ons bedrijfsbureau. Op basis van jouw vraagstelling kunnen wij jou een gerichte aanbieding doen toekomen.
Locatie
Je kunt de training volgen op onze locaties in Amersfoort of Hoogeveen. We kunnen de training ook op jouw locatie uitvoeren.
Praktische aanpak
De training situationeel leiderschap wordt praktisch ingestoken. We werken met herkenbare situaties uit jouw eigen werk. Je krijgt theorie aangereikt, maar de vertaalslag naar de praktijk staat centraal. Je leert niet alleen wat de vier stijlen zijn. Je leert vooral wanneer je welke stijl inzet. En je onderzoekt wat dat van jou vraagt. Want soms weet je best wat nodig is, maar doe je het niet. Je vindt duidelijk zijn lastig. Je wilt aardig gevonden worden. Je hebt moeite met loslaten. Je raakt geïrriteerd wanneer iemand onzeker blijft. Of je neemt taken terug omdat het sneller gaat wanneer je het zelf doet. Daarom gaat de training niet alleen over medewerkers. Het gaat ook over jou.
Combinatie met andere leiderschapsthema’s
Situationeel leiderschap raakt aan meerdere thema’s binnen leiderschapsontwikkeling. Wanneer je leert schakelen in stijl, kom je vanzelf bij thema’s als delegeren, motiveren, communicatie voor leidinggevenden en coachend leiderschap. Ook de grens van jouw rol is belangrijk. Coachend leidinggeven betekent niet dat je psycholoog, therapeut of persoonlijke redder wordt. Je blijft leidinggevende. Je bespreekt gedrag, taak, functioneren, resultaat en werkafspraken. Lees daarover ook waarom een leidinggevende geen psycholoog is.
Situationeel leiderschap raakt ook aan motiveren als leidinggevende. Want bereidheid, eigenaarschap en motivatie bepalen mede hoeveel ruimte of begeleiding iemand nodig heeft.
Doe de leiderschapstest
Wil je inzicht in jouw natuurlijke stijl van leidinggeven (online test)? Wil je weten waar jouw individuele leiderschapskwaliteiten liggen? Wil je jouw persoonlijke ontwikkeldoelen leren kennen?
Training situationeel leiderschap
Wil je leren om jouw stijl van leidinggeven beter af te stemmen op medewerker, taak en situatie? We verzorgen deze training individueel of als incompanytraining voor leidinggevenden.
Veelgestelde vragen – FAQ
Hieronder vind je antwoorden op veelgestelde vragen over situationeel leiderschap en de training situationeel leidinggeven.
Wat is situationeel leiderschap?
Situationeel leiderschap betekent dat je jouw stijl van leidinggeven afstemt op de medewerker, taak, het team en de situatie. Je kijkt wat iemand nodig heeft om verantwoordelijkheid te kunnen dragen.
Is situationeel leiderschap hetzelfde als coachend leiderschap?
Nee, maar ze horen op deze site wel bij elkaar. Coachend leiderschap gaat over medewerkers ontwikkelen naar zelfstandigheid en taakvolwassenheid. Situationeel leiderschap gaat over het kiezen van de passende stijl daarbij.
Welke stijlen horen bij situationeel leidinggeven?
De vier stijlen zijn instrueren en controleren, begeleiden en bijsturen, overleggen en samenwerken, en delegeren en loslaten. Deze stijlen helpen je om bewuster af te stemmen op de medewerker en de taak.
Voor wie is de training situationeel leiderschap geschikt?
De training is geschikt voor leidinggevenden, managers, teamleiders, coördinatoren en ondernemers die bewuster willen leren schakelen in hun stijl van leidinggeven.
Helpt situationeel leiderschap bij zelfstandigheid?
Ja. Door jouw stijl af te stemmen op bekwaamheid en bereidheid help je medewerkers stap voor stap groeien in zelfstandigheid, verantwoordelijkheid en taakvolwassenheid.
Leiderschapsontwikkeling
Bekijk het volledige aanbod aan trainingen, coaching en verdiepende artikelen over leiderschap en leidinggeven.
Meer leren over leiderschap?
Bekijk onze e-books, webinars en online trainingen over leiderschapsontwikkeling. Praktisch, verdiepend en direct toepasbaar.
Auteur
Dit artikel is geschreven door Jan Stevens. Jan Stevens is eigenaar en oprichter van De Steven training & coaching (www.desteven.nl). Op deze website tref je meer dan 2000 blogs over persoonlijke ontwikkeling, loopbaan, leiderschap, teamontwikkeling, hoogsensitiviteit en hoogbegaafdheid.
Publicatiedatum: 08-06-2014
Update: 4 juli 2026.
