home / leiderschapsontwikkeling / directie ondernemers / crisis bedrijf / onzekerheid crisis

Onzekerheid tijdens een bedrijfscrisis: omgaan met zorgen

Een crisis in jouw bedrijf brengt onzekerheid met zich mee. Hoe ontwikkelt de omzet zich? Kun je jouw medewerkers behouden? Wat gebeurt er wanneer een belangrijke klant wegvalt? Is de onderneming over een half jaar nog gezond? Juist wanneer je binnen een crisis in jouw bedrijf belangrijke beslissingen moet nemen, krijg je vaak te maken met vragen waarop nog geen zeker antwoord bestaat.

Dat kan onrust geven. Ondernemers zijn gewend vooruit te kijken, plannen te maken en verantwoordelijkheid te nemen. Maar in een crisis verandert de werkelijkheid soms sneller dan jouw begroting, strategie of planning kan bijhouden. Dan wordt het belangrijk om onderscheid te maken tussen wat je weet, wat je verwacht, waar je bang voor bent en wat je daadwerkelijk kunt beïnvloeden.

Zekerheid is vaak tijdelijk

Veel zekerheid in een onderneming bestaat uit verwachtingen. Je hebt vaste klanten, contracten, medewerkers, een orderportefeuille en een begroting voor volgend jaar. Dat geeft houvast en daar is niets mis mee. Alleen kunnen omstandigheden veranderen waardoor een zekerheid waar je jarenlang op vertrouwde plotseling minder zeker blijkt.

Dat betekent niet dat plannen zinloos zijn. Integendeel. Het betekent wel dat een begroting, prognose of strategie geen voorspelling van de toekomst is. Het is een zo goed mogelijke inschatting op basis van de informatie die je vandaag hebt. Goed ondernemerschap vraagt daarom niet alleen om plannen maken, maar ook om kunnen bijstellen wanneer de werkelijkheid verandert.

Haal feiten en verwachtingen uit elkaar

Wanneer de spanning oploopt, kunnen feiten en verwachtingen gemakkelijk door elkaar gaan lopen. Je weet bijvoorbeeld dat de omzet deze maand lager ligt. Vervolgens denk je dat dit de komende zes maanden zo zal blijven, dat klanten zullen vertrekken en dat de onderneming misschien niet meer levensvatbaar is. Het eerste kan een feit zijn, de rest zijn nog scenario's.

Maak dat onderscheid bewust. Wat weten we vandaag? Wat verwachten we op basis van redelijke aannames? En wat is vooral een zorg waarvoor op dit moment nog onvoldoende bewijs is? Alleen al die scheiding kan helpen om zakelijker naar de situatie te kijken.

Meten helpt, maar cijfers voorspellen niet alles

Juist in onzekere tijden heb je betrouwbare informatie nodig. Omzet, marge, liquiditeit, orderportefeuille, personele bezetting en openstaande verplichtingen kunnen veel duidelijk maken. Met goede managementinformatie waarmee je jouw organisatie kunt sturen kun je eerder zien waar risico's ontstaan en welke ontwikkeling daadwerkelijk plaatsvindt.

Maar ook cijfers hebben hun grens. Een liquiditeitsprognose bevat aannames over betalingen en inkomsten die nog moeten plaatsvinden. Een verkoopprognose is afhankelijk van klanten die nog moeten beslissen. Gebruik informatie daarom om betere keuzes te maken, niet om jezelf wijs te maken dat de toekomst volledig voorspelbaar is.

Terugblik: toen plannen van de ene dag op de andere veranderden

De coronaperiode liet heel zichtbaar zien hoe snel omstandigheden kunnen omslaan. In maart 2020 konden ondernemingen die kort daarvoor nog met gewone jaarplannen, omzetverwachtingen en personeelsplanning bezig waren hun aannames plotseling opnieuw bekijken. Voor sommige bedrijven viel de vraag weg, voor andere ontstonden juist ongekende drukte of logistieke problemen.

Die periode hoeft vandaag niet meer het middelpunt van dit onderwerp te zijn. Als terugblik blijft ze wel nuttig, omdat ze duidelijk maakte dat plannen altijd gebaseerd zijn op omstandigheden die kunnen veranderen. Het antwoord daarop is niet stoppen met plannen. Het antwoord is sneller kunnen waarnemen, scenario's aanpassen en beslissingen opnieuw beoordelen.

Wat kun je wel beïnvloeden?

Een crisis bevat bijna altijd zaken waarop je weinig invloed hebt. Je kunt geen economische ontwikkeling afdwingen, geen klant verplichten om te blijven en niet bepalen hoe lang een externe verstoring duurt. Wanneer je alle energie stopt in zaken die buiten jouw bereik liggen, neemt de machteloosheid gemakkelijk toe.

Daarom helpt het om heel praktisch te kijken naar jouw eigen handelingsruimte. Welke kosten kun je beïnvloeden? Met welke klanten moet je nu spreken? Welke investeringen kunnen wachten? Welke informatie ontbreekt? Welke beslissingen schuif je misschien al te lang voor je uit? Dat zijn geen garanties op een goede afloop, maar het zijn wel onderwerpen waarop je daadwerkelijk kunt handelen.

Onzekerheid kan leiden tot te lang wachten

De ene ondernemer reageert op onzekerheid door onmiddellijk actie te ondernemen. Een ander wacht juist af omdat hij bang is de verkeerde beslissing te nemen. Beide reacties kunnen doorschieten. Te snel handelen kan leiden tot onnodige maatregelen, maar te lang niets doen kan de ruimte om later nog te kiezen steeds kleiner maken.

Dat zie je bijvoorbeeld wanneer de liquiditeit verslechtert. Zolang je niet precies weet hoe ernstig het is, kun je jezelf geruststellen met de gedachte dat volgende maand beter wordt. Maar wanneer betalingen structureel onder druk komen en verplichtingen zich opstapelen, is alleen hopen geen strategie. Bij angst voor een dreigend faillissement van jouw bedrijf wordt tijdig feitelijk inzicht extra belangrijk.

Onzekerheid kan ook tot overhaaste beslissingen leiden

Het tegenovergestelde gebeurt ook. De druk loopt op en de ondernemer wil vooral iets doen. Er wordt direct gesneden in personeel, investeringen worden stilgezet of nieuwe plannen worden volledig geschrapt voordat duidelijk is welk probleem daarmee wordt opgelost. Handelen voelt dan beter dan afwachten, maar een snelle maatregel is niet automatisch een goede maatregel.

Wanneer de organisatie structureel te groot of te duur is geworden, kan reorganiseren en inkrimpen tijdens zwaar weer noodzakelijk worden. Zo'n beslissing vraagt juist om scherpe analyse: wat moet anders, waarom en welke onderneming wil je daarna overhouden?

Verwachtingen zijn nodig, maar blijven aannames

Ondernemen zonder verwachtingen kan niet. Je neemt mensen aan omdat je verwacht voldoende werk te hebben. Je investeert omdat je denkt dat een markt zich ontwikkelt. Je maakt een begroting op basis van verwachte omzet en kosten. Dat hoort bij ondernemen.

Het probleem ontstaat pas wanneer een verwachting ongemerkt als zekerheid wordt behandeld. Dan wordt een tegenvaller niet alleen een zakelijke afwijking, maar voelt ze alsof de werkelijkheid zich niet aan jouw plan heeft gehouden. Een gezonde verwachting bevat daarom altijd ruimte voor de vraag: wat doen we wanneer het anders loopt?

Persoonlijke veerkracht is iets anders dan alles aankunnen

In de oude versie van deze pagina schreef ik dat zekerheid vooral zit in wie je bent, jouw creativiteit en jouw persoonlijke slagkracht. Daar zit nog steeds iets waardevols in, maar ik zou het minder absoluut formuleren. Niemand kan iedere crisis alleen met mentale kracht oplossen. Soms zijn de problemen gewoon groot en heb je financiële, juridische of organisatorische deskundigheid nodig.

Persoonlijke veerkracht zit voor mij veel meer in de manier waarop je met de werkelijkheid omgaat. Kun je erkennen dat je iets nog niet weet? Durf je informatie te verzamelen die misschien tegenvalt? Kun je hulp inschakelen? En kun je na een tegenslag opnieuw bekijken welke stap nu mogelijk is? Dat is iets anders dan tegen jezelf zeggen dat je sterk moet zijn.

Je hoeft onzekerheid niet te verbergen

Leidinggevenden en ondernemers denken soms dat zij altijd zekerheid moeten uitstralen. Medewerkers zouden anders onrustig worden. Maar zekerheid spelen terwijl iedereen ziet dat er grote vragen zijn, kan juist vertrouwen aantasten.

Je kunt ook duidelijk leidinggeven zonder te doen alsof je de toekomst kent. Vertel wat je wel weet, welke keuzes al zijn gemaakt en welke onderwerpen nog onderzocht worden. Mensen kunnen vaak beter omgaan met een eerlijke onzekerheid dan met beloften die later weer moeten worden ingetrokken.

Onzekerheid bij snelle groei

Niet alleen een teruglopende onderneming veroorzaakt onzekerheid. Ook sterke groei kan een ondernemer behoorlijk uit evenwicht brengen. Je weet dat er kansen zijn, maar vraagt je tegelijkertijd af of de organisatie het aankan. Kunnen we voldoende mensen vinden? Hoeveel moeten we investeren? Wanneer groeit de vaste kostenbasis sneller dan verantwoord is?

Daarom vraagt ook groei en ontwikkeling van jouw organisatie om scenario's en duidelijke informatie. Groei voelt positiever dan krimp, maar bevat net zo goed onzekerheid en risico.

Als zorgen jouw denken volledig gaan beheersen

Zorgen zijn begrijpelijk wanneer de continuïteit van jouw onderneming op het spel staat. Maar wanneer je dag en nacht blijft rekenen, nauwelijks nog afstand kunt nemen en vrijwel iedere gedachte eindigt bij een rampscenario, wordt het moeilijker om helder te blijven beslissen. Dan helpt het niet om jezelf simpelweg toe te spreken dat je positiever moet denken.

Organiseer afstand en tegenspraak. Bespreek de situatie met iemand die voldoende onafhankelijk is om jouw aannames te bevragen en onderscheid te maken tussen een reëel bedrijfsrisico en een gedachte die vooral door spanning wordt gevoed. Wanneer angst of andere klachten jouw dagelijks functioneren ernstig beïnvloeden, hoort daar passende professionele hulp bij.

Wat helpt bij onzekerheid in een bedrijfscrisis?

Er bestaat geen recept waarmee onzekerheid verdwijnt. Wel kun je voorkomen dat onduidelijkheid groter wordt dan noodzakelijk. Zorg voor actuele informatie, werk met verschillende scenario's en bepaal vooraf bij welke ontwikkeling je opnieuw moet beslissen. Daarmee maak je de toekomst niet zeker, maar de manier waarop je ermee omgaat wel beter georganiseerd.

• Zorg dat je feiten en aannames van elkaar scheidt.
• Maak meerdere realistische scenario's.
• Bepaal welke ontwikkelingen je regelmatig wilt volgen.
• Spreek af wanneer een nieuwe beslissing nodig is.
• Richt jouw energie op zaken die je daadwerkelijk kunt beïnvloeden.
• Vraag tijdig hulp wanneer kennis of overzicht ontbreekt.
• Blijf communiceren met de mensen die door jouw beslissingen worden geraakt.

Je hoeft niet te weten hoe alles afloopt

Ondernemerschap betekent uiteindelijk ook handelen terwijl niet alles bekend is. Je probeert risico's te begrijpen, verzamelt zoveel mogelijk relevante informatie en kiest vervolgens een richting. Daarna kijk je opnieuw wat de werkelijkheid doet.

Dat is misschien minder geruststellend dan de gedachte dat je de toekomst kunt voorspellen, maar het is wel realistischer. Zekerheid zit niet in weten dat alles goed komt. Meer houvast ontstaat wanneer je weet dat je kunt waarnemen, opnieuw kunt beoordelen en kunt handelen wanneer omstandigheden veranderen.

Veelgestelde vragen over onzekerheid tijdens een bedrijfscrisis

Onzekerheid is tijdens een crisis niet volledig weg te nemen. Wel kun je voorkomen dat zorgen, aannames en feiten door elkaar gaan lopen. Deze vijf vragen helpen om daar zakelijker en bewuster mee om te gaan.

Is onzekerheid normaal wanneer mijn bedrijf in zwaar weer zit?

Ja. Wanneer belangrijke zaken zoals omzet, liquiditeit, personeel of continuïteit onvoorspelbaar worden, is onzekerheid een begrijpelijke reactie. Het wordt vooral belangrijk om te voorkomen dat die onzekerheid iedere beslissing gaat bepalen.

Hoe voorkom ik dat ik alleen maar doemscenario's zie?

Maak expliciet onderscheid tussen feiten, aannames en mogelijke scenario's. Werk niet alleen een negatief scenario uit, maar ook een realistisch en gunstiger scenario. Dat dwingt je om verschillende uitkomsten te onderzoeken in plaats van één angstbeeld als zekerheid te behandelen.

Moet ik medewerkers vertellen dat ik onzeker ben?

Je hoeft niet iedere persoonlijke zorg te delen. Wel is het verstandig eerlijk te communiceren over zakelijke onzekerheden die medewerkers raken. Vertel wat bekend is, welke keuzes al zijn gemaakt en waarover nog geen besluit is genomen. Duidelijkheid betekent niet dat je alle antwoorden moet hebben.

Kan onzekerheid ervoor zorgen dat ik verkeerde beslissingen neem?

Dat kan. Sommige ondernemers stellen noodzakelijke keuzes te lang uit, terwijl anderen juist overhaast ingrijpen omdat handelen tijdelijk meer controle geeft. Daarom helpt het om belangrijke besluiten te baseren op actuele informatie, verschillende scenario's en een onafhankelijke toets van jouw aannames.

Wanneer moet ik hulp inschakelen?

Wanneer je onvoldoende overzicht hebt, specialistische kennis nodig hebt of merkt dat spanning jouw besluitvorming begint te overheersen. Bij financiële of juridische problemen hoort passende deskundigheid. Voor leiderschap, organisatie en jouw eigen rol kan een onafhankelijk gesprek helpen om de situatie en mogelijke keuzes scherper te krijgen.