home / persoonlijke ontwikkeling / hoogbegaafd coaching / hoogbegaafd stoornis

Hoogbegaafd of een psychische stoornis?

Hoogbegaafd of een psychische stoornis? Die vraag wordt vaak te zwart-wit gesteld. Alsof het één het ander uitsluit. Dit artikel maakt deel uit van een serie over hoogbegaafdheid en psychische problemen. In deze serie leg ik uit dat hoogbegaafdheid geen psychische stoornis is, maar dat hoogbegaafde mensen wel psychische klachten of een psychische aandoening kunnen hebben. Hier zoom ik in op het onderscheid tussen een kenmerk, een reactie op de omgeving en een stoornis. Het woord stoornis kan hard binnenkomen. Misschien geeft een diagnose eindelijk erkenning. Misschien voelt het juist alsof iemand jouw hele identiteit in een map heeft gestopt. Beide reacties zijn begrijpelijk.

Ik wil diagnoses niet wegzetten als etiketten zonder waarde. Een goede diagnose kan richting geven en passende behandeling mogelijk maken. Ik verzet mij wel tegen haastige conclusies. Gedrag krijgt pas betekenis wanneer je kijkt naar duur, ernst, context, ontwikkeling en gevolgen.

Hoe kan hoogbegaafdheid gedrag beïnvloeden?

Een hoogbegaafd persoon kan snel praten, grote gedachtensprongen maken, intens opgaan in een onderwerp en moeite hebben met traagheid. Dat kan door een buitenstaander als gejaagd of chaotisch worden ervaren. Iemand kan sterk vasthouden aan logica en rechtvaardigheid, waardoor starheid wordt vermoed. Een voorkeur voor diep contact boven sociale routine kan afstandelijk lijken.

Dit betekent niet dat zulke kenmerken altijd onschuldig zijn. Ook een kwaliteit kan doorslaan. Snel denken kan onrust versterken. Kritisch vermogen kan veranderen in wantrouwen. Onafhankelijkheid kan omslaan in onbereikbaarheid. Het gaat dus niet om een romantisch verhaal waarin ieder probleem eigenlijk een verborgen talent is.

De kernvraag is of jouw gedrag flexibel blijft. Kun je schakelen wanneer de situatie daarom vraagt? Heb je keuzevrijheid of word je door een patroon bestuurd? Een kwaliteit die je vrij kunt inzetten is iets anders dan gedrag waaraan je vastzit.

Kunnen psychische klachten ontstaan door een langdurige mismatch?

Sommige problemen ontstaan niet vanuit een stoornis, maar vanuit een langdurige mismatch. Denk aan een kind dat jarenlang onder zijn niveau werkt, steeds wordt gecorrigeerd op vragen en nergens ontwikkelingsgelijken vindt. Het kind kan afhaken, druk gedrag vertonen, somber worden of in verzet gaan.

Bij volwassenen zie ik iets vergelijkbaars. Iemand functioneert jarenlang in werk dat geen beroep doet op talenten, krijgt weinig autonomie en moet voortdurend vertragen. Op een gegeven moment ontstaan uitputting, cynisme of lichamelijke spanningsklachten.

Dat zijn echte klachten. Het feit dat de omgeving meespeelt, maakt ze niet minder ernstig. Wel verandert het de aanpak. Alleen symptomen bestrijden terwijl de mismatch blijft bestaan, is alsof je een rookmelder uitzet zonder naar de brandhaard te kijken.

Marrit kreeg een veelvoud aan labels en stoornissen opgeplakt

Ik moet denken aan Marrit. Ze is nu 36 jaar en deze week sprak ik met haar. Ze vertelde dat ze op haar tweede al Pinkeltje-boeken las. Niemand geloofde dat. Marrit had op de basisschool moeite met rekenen en er werd dyscalculie vastgesteld. Bovendien zou ze leerproblemen hebben. De klas heeft Marrit buitengesloten en zelfs de leerkrachten deden eraan mee. Marrit werd gepest en ze werd heks genoemd. Niemand wilde met haar spelen. Ze miste totaal de aansluiting. Marrit ging verbaal van zich afbijten en soms ging ze fysiek bijten. Vanwege haar gedrag werd ze naar het speciaal onderwijs doorverwezen.

Op jonge leeftijd werd ze opgenomen in een psychiatrische inrichting en ze kreeg antidepressiva voorgeschreven. De labelfabriek had het druk ondertussen. We hebben samen de lijst eens opgemaakt en het was een hele koffer vol. Labels als ADD, ADHD, autisme, PTSS en ambivalente hechtingsstoornis.

Marrit blijkt hoogbegaafd te zijn. En wellicht is er een intelligentiekloof tussen verbaal en performaal. Marrit heeft een hoog verbaal IQ en dat zegt veel over het denken in woorden en het verbale geheugen. Zij is taalgevoelig, denkt snel en heeft een ruime woordenschat. De verbale intelligentie is een aardige voorspeller voor schoolse resultaten. Zij had alleen moeite met planning en organisatie. Marrit kreeg niet de begeleiding die ze nodig had. Ze had geholpen moeten worden met structuur, organisatie, planning, opdrachten opdelen in overzichtelijke stappen. Nu werd ze naar een school gestuurd waar ze niet paste. Nu kreeg ze hulp waar ze niet mee geholpen was, waardoor de vraagstukken erger werden in plaats van dat ze er iets aan had.

Verdwijnt een psychische stoornis in een passende omgeving?

Context is belangrijk, maar niet alles. Wanneer klachten breed aanwezig zijn, lang aanhouden en jouw functioneren ernstig beperken, is meer onderzoek nodig. Een passende baan kan veel herstellen, maar geneest niet automatisch een depressie. Ontwikkelingsgelijken kunnen sociale ontspanning geven, maar nemen niet vanzelf traumaklachten weg.

Ik ben daarom voorzichtig met uitspraken als: je bent niet autistisch, je bent gewoon hoogbegaafd. Of: je hebt geen ADHD, je bent alleen onderprikkeld. Zulke uitspraken kunnen net zo beschadigend zijn als een onterechte diagnose. Ze ontkennen mogelijk de hulp die iemand nodig heeft.

Hoogbegaafdheid en een stoornis kunnen naast elkaar bestaan. Dat wordt soms dubbele bijzonderheid genoemd. Dan is ondersteuning nodig die beide kanten begrijpt: jouw cognitieve mogelijkheden én jouw beperkingen.

Welke vijf vragen helpen om hoogbegaafdheid en een stoornis te onderscheiden?

Bij zorgvuldig onderzoek kijk ik graag naar vijf gebieden. Ten eerste: de ontwikkelingsgeschiedenis. Hoe was jij als kind en welke signalen waren toen al zichtbaar? Ten tweede: de context. Waar gaat het goed en waar niet? Ten derde: de ernst. Hoeveel last heb jij en hoe groot zijn de gevolgen? Ten vierde: de veranderlijkheid. Neemt het probleem af bij rust, uitdaging, veiligheid of duidelijkheid? Ten vijfde: alternatieve verklaringen. Kunnen slaap, trauma, stress, rouw, lichamelijke problemen of middelengebruik meespelen?

Geen van deze vragen levert op zichzelf een diagnose op. Samen voorkomen ze wel dat één opvallend kenmerk alle aandacht krijgt.

Hoe voorkom je dat een diagnose jouw identiteit bepaalt?

Een diagnose kan opluchten. Eindelijk vallen puzzelstukken op hun plaats. Maar na de opluchting kan een nieuw risico ontstaan: je gaat ieder gedrag door het label bekijken. Ik ben nu eenmaal zo. Dit kan ik niet. Zo werkt mijn brein.

Soms is die erkenning nodig. Je hoeft jezelf niet voortdurend te dwingen tot iets wat niet past. Tegelijkertijd ben jij altijd meer dan een classificatie. Je hebt kwaliteiten, ervaringen, waarden, relaties, keuzes en verlangens. Een diagnose beschrijft bepaalde patronen. Ze schrijft jouw hele toekomst niet voor.

Hetzelfde geldt voor hoogbegaafdheid. Ook dat woord mag geen totaalverklaring worden. Niet iedere botsing komt doordat anderen jou niet begrijpen. Niet iedere mislukking is onderprikkeling. Niet iedere sterke mening is een bewijs van scherpzinnigheid. Zelfkennis vraagt ook dat je jouw eigen aandeel onderzoekt.

Waaraan herken je zorgvuldige diagnostiek?

Goede diagnostiek neemt tijd voor jouw verhaal en verzamelt informatie uit verschillende bronnen. Ze kijkt niet alleen naar testuitslagen, maar ook naar functioneren in het dagelijks leven. Ze maakt onderscheid tussen trekken en klachten, tussen normale variatie en ernstige beperking, en tussen wat altijd aanwezig was en wat later ontstond.

De professional blijft bovendien bescheiden. Diagnostiek is geen gedachtenlezen. Soms blijft onzekerheid bestaan en wordt een werkhypothese gebruikt. Dat is niet zwak. Het is eerlijker dan schijnzekerheid.

Vraag daarom hoe een conclusie tot stand kwam. Vraag wat ervoor pleit en wat ertegen pleit. Vraag welke andere verklaringen zijn onderzocht. Een zorgvuldige professional kan die vragen verdragen.

Herma: ‘Ze kijken me soms aan alsof ik een botsauto ben’

Zo kwam ik in gesprek met Herma. Inmiddels is ze 69 jaar. Ze deed een IQ-test en daar kwam uit dat ze een hoog IQ heeft. Op school liep ze vast. Ze miste de aansluiting. Daarom ging ze onderpresteren en kwam terecht op een MBO-opleiding. Op het werk was ze niet gelukkig. Nu is ze zichzelf gaan begrijpen. Ze herkent zich in hoogsensitief en hoogbegaafd, in de creatieve denker en in de beelddenker. Ze herkent zich in de associatieve denker die snel schakelt en daardoor vaak onbegrepen is.

Nu ze weet dat ze hoogbegaafd is, vallen er kwartjes. Ze heeft nog een lange weg te gaan met het opruimen van haar innerlijke erfenis en inboedel om zich positief op de toekomst te richten.

Bram: ‘Dat je me begrijpt, maakt me al emotioneel’

Ik sprak met Bram. Bram is hoogopgeleid in de techniek en collega’s omschrijven hem als bot in de communicatie of te direct. Het zorgt er zelfs voor dat hij bepaalde functies niet krijgt, omdat er beeldvorming is ontstaan over hem. Bram is hoogbegaafd en denkt snel, ziet meteen de verbanden en komt tot de kern. Soms is hij ongeduldig en heeft hij geen zin om het voor de vierde keer uit te leggen. Dat breekt hem op in de beeldvorming. Maar de labeltjes die Bram krijgt, kloppen niet. Bram is niet bot, maar zelfs een hartelijke, warme persoonlijkheid. Toen ik dat tegen hem zei, brak hij: ‘Dat je me begrijpt en aanvoelt, doet me al zo goed.’

• Wil je weten hoe je binnen de geestelijke gezondheidszorg passende diagnostiek en behandeling zoekt? Lees hoogbegaafd en de GGZ.
• Gaat jouw vraag vooral over intens voelen en emotionele zelfregulatie? Lees dan emotionele ontwikkeling bij hoogbegaafden.
• Wanneer problemen vooral zichtbaar worden in relaties en groepen, lees dan sociale problemen bij hoogbegaafdheid.

Is hoogbegaafdheid een vrijbrief of een diagnose een veroordeling?

Ik wil hoogbegaafdheid niet gebruiken als vrijbrief en een diagnose niet als veroordeling. Beide woorden kunnen helpen wanneer ze jouw werkelijkheid nauwkeuriger beschrijven. Beide kunnen schade doen wanneer ze te snel of te absoluut worden ingezet. De vraag is uiteindelijk niet welk etiket het mooiste klinkt. De vraag is: wat helpt jou om beter te begrijpen wat er gebeurt, welke ondersteuning heb je nodig en hoe kun je weer functioneren? Misschien blijkt dat jouw omgeving niet paste. Misschien is behandeling nodig. Misschien spelen beide mee. Zorgvuldigheid begint waar we de eenvoudige tegenstelling loslaten.

Veelgestelde vragen – FAQ

Hier tref je enkele veelgestelde vragen.

Is hoogbegaafdheid een psychische stoornis?

Nee. Hoogbegaafdheid is geen psychische stoornis. Een hoogbegaafd persoon kan wel psychische klachten of een psychische aandoening hebben.

Kan hoogbegaafd gedrag lijken op ADHD of autisme?

Sommige gedragingen kunnen oppervlakkig op elkaar lijken. Alleen uitgebreid onderzoek naar ontwikkeling, context, ernst en beperkingen kan helpen om onderscheid te maken.

Sluit hoogbegaafdheid een diagnose uit?

Nee. Hoogbegaafdheid en ADHD, autisme, depressie, angst of trauma kunnen naast elkaar bestaan.

Hoe weet ik of mijn omgeving het probleem is?

Kijk of klachten duidelijk afnemen in een passende, veilige en stimulerende omgeving. Blijven ernstige klachten breed aanwezig, dan is verder onderzoek verstandig.

Wat kan ik doen als ik twijfel aan een diagnose?

Vraag om de onderbouwing, bespreek alternatieve verklaringen en vraag zo nodig een second opinion bij een bevoegde professional.