home / persoonlijke ontwikkeling / hoogbegaafd coaching / hoogbegaafd psychische problemen

Ben je hoogbegaafd en krijg je psychische problemen?

Hoogbegaafdheid en psychische problemen worden vaak op een bijzondere manier aan elkaar gekoppeld. Ik kom mensen tegen die denken dat hoogbegaafdheid bescherming biedt tegen psychische klachten. Alsof je ieder probleem met jouw intelligentie kunt analyseren en oplossen. Tegelijkertijd zijn er mensen die bijna automatisch een psychisch probleem vermoeden wanneer iemand hoogbegaafd is.

Beide gedachten kloppen niet. Er zijn heel veel hoogbegaafde mensen die goed functioneren, plezier hebben in hun werk, fijne relaties onderhouden en stevig in hun schoenen staan. Er zijn ook hoogbegaafde mensen die psychische problemen ervaren. Niet noodzakelijk doordat zij hoogbegaafd zijn, maar bijvoorbeeld doordat zij jarenlang niet begrepen werden, onvoldoende aansluiting vonden of probeerden te functioneren in een omgeving die niet bij hen paste.

Dit artikel gaat over psychische problemen die kunnen ontstaan doordat je niet goed gelezen bent. Misschien werd jouw manier van denken niet herkend. Misschien werd jouw behoefte aan verdieping uitgelegd als moeilijk doen. Misschien werden jouw kritische vragen gezien als verzet. In deze serie artikelen neem ik je mee in de relatie tussen hoogbegaafdheid en psychische problemen. Ik bespreek hoe klachten kunnen ontstaan, waarom gedrag soms verkeerd wordt geïnterpreteerd en wat jij nodig hebt om passende hulp en ondersteuning te vinden.

Is hoogbegaafdheid een psychisch probleem?

Hoogbegaafdheid zegt in de eerste plaats iets over jouw cognitieve mogelijkheden en over de manier waarop jij informatie verwerkt. Je kunt snel verbanden leggen, complexe vraagstukken doorzien en grote denksprongen maken. Misschien heb je een sterke behoefte aan verdieping en zie je snel welke gevolgen een keuze kan hebben. Maar hoogbegaafdheid gaat voor mij niet alleen over een hoge score op een intelligentietest. Het gaat ook over de manier waarop jij waarneemt, leert, voelt, reageert en betekenis geeft aan wat je meemaakt.

Misschien ben je snel van begrip en loop je in gedachten regelmatig enkele stappen voor op jouw omgeving. Misschien merk je tegenstrijdigheden op die anderen niet zien. Of je voelt feilloos aan dat de woorden van iemand niet overeenkomen met diens houding. Dat kan een gave zijn. Maar een gave die niet wordt herkend, gevoed of begrepen, kan in de knel raken. Wanneer je jarenlang hoort dat je lastig, te kritisch, te gevoelig of sociaal onhandig bent, doet dat iets met jouw zelfbeeld. Hoogbegaafdheid is dan niet het psychische probleem. Het langdurige onbegrip, de verkeerde feedback en een omgeving die niet aansluit, kunnen wel bijdragen aan psychische en persoonlijke problemen.

Hebben hoogbegaafden vaker psychische problemen?

Ik wil voorzichtig zijn met algemene uitspraken over hoogbegaafden. Er bestaat niet één type hoogbegaafde persoon. Hoogbegaafdheid leidt ook niet automatisch tot bepaalde klachten. Een hoogbegaafd persoon kan net als ieder ander te maken krijgen met angst, somberheid, stress, een burn-out, een negatief zelfbeeld, eenzaamheid, trauma of problemen in relaties en werk. Daar komt bij dat bepaalde omstandigheden bij hoogbegaafde mensen extra kunnen schuren. Denk aan langdurige onderstimulering, weinig autonomie, gebrek aan aansluiting, voortdurende aanpassing of het gevoel dat niemand begrijpt wat jij bedoelt. Die omstandigheden veroorzaken niet bij iedereen psychische klachten. Ze kunnen jouw draagkracht wel langzaam aantasten.

Stel dat jij jarenlang werk doet dat ver onder jouw mogelijkheden ligt. Aan de buitenkant lijkt er weinig aan de hand. Je haalt jouw resultaten, bent behulpzaam en maakt nauwelijks fouten. Vanbinnen raak je steeds leger. Je mist uitdaging, betekenis en ontwikkeling. Op een gegeven moment meld je je ziek. De eerste conclusie is misschien dat je niet goed tegen werkdruk kunt. Maar was er werkelijk te veel druk? Of werd je uitgeput doordat je jezelf dagelijks moest afremmen en jouw talenten nauwelijks kon inzetten? Daarom kijk ik niet alleen naar de klacht. Ik kijk ook naar het verhaal eromheen.

Hoe kan onbegrip leiden tot een identiteitscrisis?

Ik zeg weleens dat het grootste probleem voor hoogbegaafden niet is dat zij veel begrijpen. Het probleem is dat zij vaak niet worden begrepen. Dat kan al op jonge leeftijd beginnen. Misschien stelde je als kind vragen waarop volwassenen geen antwoord hadden. Je zag tegenstrijdigheden in wat mensen zeiden en deden. Je dacht verder dan jouw leeftijdgenoten en had moeite met regels waarvoor niemand een logische verklaring kon geven. Wanneer jouw ouders, leerkrachten of leeftijdgenoten jou niet begrepen, kon dat voelen alsof jij niet werd gehoord en gezien.

Een kind denkt meestal niet: mijn omgeving begrijpt mijn ontwikkeling onvoldoende. Een kind denkt eerder: er is iets mis met mij. Die gedachte kan zich diep vastzetten. Je gaat twijfelen aan jouw waarneming. Je past jouw taal aan, houdt gedachten voor jezelf of probeert zo normaal mogelijk over te komen. Misschien trek je je terug. Misschien ga je juist harder discussiëren om eindelijk gehoord te worden.

Vervolgens wordt vooral naar jouw gedrag gekeken. Het stille kind wordt onzeker genoemd. Het kind dat afdwaalt, zou een aandachtsprobleem hebben. Het boze kind heeft gedragsproblemen. Het kind dat liever zelfstandig werkt, zou niet kunnen samenwerken. Maar gedrag vertelt nooit het hele verhaal. Wat gebeurt er wanneer jij jarenlang feedback krijgt die niet aansluit bij wie je bent? Dan kun je vervreemd raken van jezelf. Je weet niet meer of je werkelijk stil bent of stil bent geworden. Je weet niet of je sociaal onzeker bent of hebt geleerd dat jouw inbreng ongewenst is. Die verwarring kan uiteindelijk uitlopen op een identiteitscrisis.

Wat zijn de gevolgen van langdurige aanpassing?

Aanpassen hoort bij het leven. Ieder mens houdt rekening met anderen, stemt taalgebruik af en past gedrag aan een situatie aan. Het wordt schadelijk wanneer jij voortdurend delen van jezelf moet verbergen om geaccepteerd te worden. Je praat minder ingewikkeld dan je denkt. Je stelt minder vragen. Je laat ideeën achterwege omdat je niet opnieuw als betweter wilt worden gezien. Je doet mee met gesprekken die je weinig brengen en lacht op momenten waarop je je eigenlijk buitengesloten voelt. Aan de buitenkant functioneer je. Aan de binnenkant raak je steeds verder van jezelf verwijderd.

Ik denk aan iemand die op zijn werk bekendstond als rustig en meegaand. Tijdens gesprekken bleek dat hij voortdurend nadacht over verbeteringen, risico’s en nieuwe mogelijkheden. Hij sprak die gedachten echter niet meer uit. In het verleden was hem vaak verteld dat hij te snel ging, te ingewikkeld dacht en overal problemen zag. Hij had niet geleerd om zijn ideeën beter over te brengen. Hij had geleerd om ze in te slikken. Na verloop van tijd voelde hij zich uitgeput en ongemotiveerd. Hij dacht dat hij zijn bevlogenheid kwijt was. In werkelijkheid had hij zijn bevlogenheid jarenlang opgesloten.

Dat is de prijs van te veel aanpassen. Je raakt niet alleen jouw stem kwijt. Je verliest ook het contact met jouw behoeften, kwaliteiten en verlangens. Ben je echt stil of ben je stil geworden? Ben je ongemotiveerd of krijg je al jarenlang werk dat niet bij jou past? Ben je sociaal onzeker of heb je geleerd dat jouw inbreng ongewenst is? Dat zijn belangrijke vragen.

Hoe verloopt de emotionele ontwikkeling bij hoogbegaafden?

Een hoge intelligentie betekent niet dat je gevoelens automatisch begrijpt of gemakkelijk kunt hanteren. Je kunt een situatie rationeel volledig doorzien en tegelijkertijd emotioneel diep geraakt zijn. Misschien begrijp je precies waarom iemand zich op een bepaalde manier gedraagt. Dat maakt een afwijzing niet minder pijnlijk. Je kunt een conflict van alle kanten bekijken en je toch boos, verdrietig of machteloos voelen. Sommige hoogbegaafde mensen proberen gevoelens op te lossen door erover na te denken. Ze analyseren de emotie, zoeken naar oorzaken en bouwen een sluitende redenering.

Maar verdriet is geen rekensom. Begrijpen is niet hetzelfde als verwerken. Jouw verstand kan sneller zijn dan jouw gevoel. Ook zelfreflectie kan doorslaan. Je onderzoekt dan niet alleen wat er gebeurt, maar beoordeelt jezelf voortdurend. Dat kan leiden tot onzekerheid, zelfkritiek en emotionele uitputting. Lees verder over intens voelen, emotionele verwerking en zelfkritiek in mijn artikel over emotionele ontwikkeling bij hoogbegaafden.

Hebben hoogbegaafden een sociaal-emotionele achterstand?

Ik ben terughoudend met stellige uitspraken. Want wat wordt er precies bedoeld met een achterstand? En waarmee wordt iemand vergeleken? Een hoogbegaafd kind kan zich cognitief sneller ontwikkelen dan leeftijdgenoten. Tegelijkertijd blijft het een kind dat behoefte heeft aan aandacht, veiligheid en bevestiging. Dat verschil kan worden uitgelegd als een achterstand, terwijl er eerder sprake is van een ontwikkeling die niet op ieder gebied gelijk verloopt. Sociale problemen ontstaan bovendien vaak door een gebrek aan aansluiting.

Een kind dat liever over ingewikkelde onderwerpen praat dan meedoet aan een eenvoudig spel, kan buiten de groep komen te staan. Een volwassene die snel tot de kern komt, krijgt misschien het verwijt dat hij bot, dominant of ongeduldig is. Maar is er werkelijk een sociaal tekort? Of spreken mensen een andere taal? In een omgeving met ontwikkelingsgelijken verdwijnen sommige problemen gedeeltelijk of zelfs volledig. Opeens is er herkenning. Iemand hoeft niet voortdurend uit te leggen hoe hij denkt. Het tempo klopt en er is ruimte voor verdieping. Dat leert mij dat sociale problemen niet alleen in een persoon zitten. Ze ontstaan vaak in het verkeer tussen de persoon en diens omgeving.

Welke sociale problemen ervaren hoogbegaafden?

Hoogbegaafde mensen kunnen moeite hebben met aansluiting, samenwerken en communicatie. Dat betekent niet automatisch dat zij sociaal onvaardig zijn. Soms verschillen het denktempo, de interesses en de behoefte aan diepgang sterk van de omgeving. Ook snelle denksprongen kunnen misverstanden veroorzaken. Voor jou is een conclusie logisch, terwijl de ander de tussenliggende stappen niet heeft gevolgd.

Jouw behoefte aan eerlijkheid en duidelijkheid kan eveneens botsen met sociale gewoonten. Jij benoemt wat je ziet, terwijl de ander liever heeft dat je het voorzichtig verpakt. Jij stelt een inhoudelijke vraag, terwijl de ander die als persoonlijke kritiek ervaart. Dat betekent niet dat je jezelf moet wegcijferen. Het betekent wel dat je kunt leren om jouw denkstappen zichtbaar te maken en jouw bedoeling te verwoorden.

Lees verder over aansluiting, eenzaamheid, samenwerken en communicatie in mijn artikel over sociale problemen bij hoogbegaafdheid.

Hoe gaat de GGZ om met hoogbegaafdheid?

Ik kreeg de vraag onlangs: hoe gaan ze bij de GGZ om met hoogbegaafdheid? Mijn antwoord: de GGZ bestaat niet. Dat is een immens apparaat. Het gaat erom bij wie je terechtkomt binnen de GGZ. Want wat gebeurt er wanneer je met psychische klachten terechtkomt bij een hulpverlener die weinig weet van hoogbegaafdheid? Dan kan jouw gedrag verkeerd worden geïnterpreteerd. Snel associëren kan worden gezien als chaotisch denken. Afhaken bij saaie of repetitieve taken kan worden uitgelegd als gebrek aan motivatie. Kritische vragen kunnen worden opgevat als weerstand tegen de behandeling.

Goede begeleiding vraagt daarom kennis van hoogbegaafdheid en aandacht voor jouw ontwikkeling, jouw omgeving en de manier waarop jij je jarenlang hebt aangepast. Een hulpverlener moet niet alleen naar de klacht kijken, maar ook onderzoeken wat er onderweg met jou is gebeurd en welke omstandigheden jouw draagkracht hebben aangetast.

Wanneer die kennis ontbreekt, kun je een behandeling krijgen die niet aansluit. Dat is niet alleen ineffectief. Het kan ook beschadigend zijn, omdat de verwarring over wie jij bent alleen maar groter wordt. Lees verder over behandeling en het vinden van passende ondersteuning in mijn artikel hoogbegaafd en de GGZ: hoe vind je passende hulp?

Wat heeft een hoogbegaafd persoon nodig?

Er bestaat geen standaardrecept voor het psychische welzijn van hoogbegaafde mensen. Mensen verschillen van elkaar en niet iedereen heeft dezelfde behoeften. Toch zie ik een aantal thema’s regelmatig terugkomen.

Waarom is erkenning belangrijk?

Je hebt iemand nodig die jouw manier van denken en waarnemen serieus neemt. Erkenning betekent niet dat je applaus krijgt of een bijzondere positie opeist. Het betekent dat jouw ervaringen niet meteen worden weggewuifd of vereenvoudigd.

Welke uitdaging past bij een hoogbegaafd persoon?

Je hebt niet altijd meer werk nodig. Vaak heb je ander werk nodig. Werk waarin je kunt onderzoeken, creëren, oplossen en verbanden leggen. Werk dat een beroep doet op wat jij werkelijk in huis hebt. Voortdurende onderstimulering kan net zo uitputtend zijn als overbelasting.

Waarom is autonomie belangrijk?

Veel hoogbegaafde mensen hebben behoefte aan ruimte om zelf na te denken over hun aanpak. Dat betekent niet dat je geen leiding of kaders nodig hebt. Het betekent dat je wilt begrijpen waarom iets moet en verantwoordelijkheid wilt dragen voor de uitvoering.

Hoe vind je verbinding met anderen?

Je hebt mensen nodig bij wie je jouw gedachten niet voortdurend hoeft af te remmen. Mensen die jouw behoefte aan diepgang niet als zwaar of lastig ervaren. Dat hoeven niet uitsluitend andere hoogbegaafden te zijn. Waarden, humor, interesses, openheid en wederkerigheid zijn minstens zo belangrijk.

Waarom is zelfkennis belangrijk?

Herkenning van hoogbegaafdheid kan veel verklaren. Er vallen puzzelstukken op hun plaats. Je begrijpt waarom je vroeger weinig aansluiting vond en waarom bepaalde werkomgevingen jou uitputten. Maar hoogbegaafdheid mag geen nieuwe koffer worden waarin je ieder probleem opbergt. Niet ieder conflict ontstaat doordat anderen jou niet begrijpen. Niet iedere fout is het gevolg van onderprikkeling. Zelfkennis betekent ook dat je naar jouw eigen gedrag kijkt en verantwoordelijkheid neemt voor wat je kunt veranderen.

Wanneer heb je professionele hulp nodig?

Soms zijn erkenning, een passende werkomgeving en persoonlijke ontwikkeling voldoende om weer verder te kunnen. Soms is er meer nodig. Wanneer psychische klachten ernstig zijn, lang aanhouden of jouw dagelijks functioneren sterk beïnvloeden, raad ik je aan contact op te nemen met jouw huisarts of een bevoegde psychologische of psychiatrische hulpverlener. Denk daarbij aan ernstige somberheid, suïcidale gedachten, trauma, psychose, zware angstklachten of problemen waardoor je niet meer kunt werken of voor jezelf kunt zorgen. Zoek bij voorkeur een hulpverlener die kennis heeft van zowel psychische problematiek als hoogbegaafdheid. Dat betekent niet dat ieder probleem vanuit hoogbegaafdheid verklaard moet worden. Het betekent wel dat dit onderdeel van jouw functioneren serieus moet worden meegenomen.

Hoe begrijp je hoogbegaafdheid zonder alles ermee te verklaren?

Hoogbegaafd is geen psychische stoornis en kan een belangrijk deel van jouw verhaal verklaren. Misschien begrijp je eindelijk waarom je zoveel moeite had met oppervlakkigheid, waarom je sterk reageert op onrecht of waarom je in bepaalde omgevingen steeds vastliep. Die herkenning kan opluchten.

Maar hoogbegaafdheid is geen totaalverklaring en ook geen vrijbrief. Jij bent meer dan jouw intelligentie, denksnelheid of gevoeligheid. Je hebt ervaringen, waarden, kwaliteiten, behoeften, keuzes en verlangens. De vraag is daarom niet alleen: ben ik hoogbegaafd? De belangrijkere vragen zijn: Wat heb ik meegemaakt? Wat past bij mij? Waar ben ik mezelf kwijtgeraakt? Wat kan ik ontwikkelen? Welke hulp heb ik nodig? En in welke omgeving kan ik weer tot mijn recht komen?

Misschien hoef je niet minder intens, minder kritisch of minder snel te worden. Misschien mag je leren om jouw mogelijkheden zo te gebruiken dat ze jou niet langer van jezelf verwijderen, maar je juist dichter bij jezelf brengen.

Welke artikelen gaan over hoogbegaafdheid en psychische problemen?

Hier tref je de vier verdiepende artikelen die bij deze pillarpage horen.

• Emotionele ontwikkeling bij hoogbegaafden.
• Hoogbegaafd en de GGZ: hoe vind je passende hulp?
• Hoogbegaafd of een psychische stoornis?
• Sociale problemen bij hoogbegaafdheid.

Veelgestelde vragen – FAQ

Hier tref je enkele veelgestelde vragen.

Hebben hoogbegaafden vaker psychische problemen?

Hoogbegaafdheid leidt niet automatisch tot psychische problemen. Klachten kunnen wel ontstaan door langdurig onbegrip, onderstimulering, aanpassing, gebrek aan aansluiting of langdurige overbelasting.

Waarom ervaren hoogbegaafden soms sociale problemen?

Sociale problemen kunnen ontstaan door verschillen in tempo, interesses, communicatie en behoefte aan diepgang. Een gebrek aan aansluiting betekent niet automatisch dat iemand sociaal onvaardig is.

Waar kan ik terecht met psychische klachten en hoogbegaafdheid?

Neem bij ernstige of aanhoudende psychische klachten contact op met jouw huisarts of een bevoegde psychologische of psychiatrische hulpverlener. Zoek bij voorkeur iemand die kennis heeft van zowel psychische problematiek als hoogbegaafdheid.

Je hoeft jezelf niet langer uitsluitend te bekijken door de ogen van mensen die jou niet begrepen. Wat zou er veranderen wanneer je jouw verhaal opnieuw leert lezen, maar ditmaal met meer begrip voor wie je werkelijk bent?