home / persoonlijke ontwikkeling / hoogbegaafd coaching / hoogbegaafd autonomie

Wat is de relatie tussen hoogbegaafdheid en autonomie?

Hoogbegaafdheid en autonomie zijn vaak nauw met elkaar verbonden. Misschien herken je een sterke behoefte aan vrijheid, zelfstandigheid en eigen regie. Je wilt zelf nadenken, zelf onderzoeken en zelf bepalen welke weg je volgt. Niet omdat je per definitie dwars wilt liggen, maar omdat je niet zomaar kunt doen wat iemand anders heeft bedacht.

Je wilt begrijpen waarom iets moet. Je wilt weten waar een regel vandaan komt. Je wilt kunnen beoordelen of een werkwijze logisch, eerlijk en zinvol is. Krijg je alleen te horen: ‘Zo doen we dat hier nu eenmaal’, dan is de kans groot dat er vanbinnen iets bij jou gaat steigeren.

Ik merk dat hoogbegaafde mensen regelmatig worden omschreven als eigenzinnig, lastig, kritisch of moeilijk aan te sturen. Maar daarmee wordt vaak voorbijgegaan aan wat er werkelijk speelt. Jij hebt misschien geen moeite met leiding, regels of afspraken. Je hebt vooral moeite met zinloze leiding, onlogische regels en afspraken die niemand meer kan uitleggen. Autonomie betekent voor jou dat je ruimte nodig hebt om zelf te denken, te leren, te kiezen en te handelen. Dat is geen luxe. Het is vaak een voorwaarde om jouw talenten werkelijk te kunnen inzetten.

Wat betekent autonomie bij hoogbegaafdheid?

Autonomie betekent dat je verantwoordelijkheid neemt voor jouw eigen leven, jouw keuzes en jouw ontwikkeling. Je laat je niet volledig leiden door de verwachtingen van anderen. Je wilt zelf richting geven aan wat je doet en hoe je dat doet.

Voor veel hoogbegaafde mensen bestaat autonomie uit een aantal herkenbare behoeften:

• Je wilt vrijheid om jouw eigen werkwijze te kiezen.
• Je wilt begrijpen waarom iets van jou wordt gevraagd.
• Je wilt ruimte om zelfstandig onderzoek te doen.
• Je wilt invloed hebben op beslissingen die jou raken.
• Je wilt jouw eigen tempo kunnen volgen.
• Je wilt niet voortdurend gecontroleerd worden.

Dat betekent niet dat je alles alleen wilt doen. Autonomie is wat anders dan afzondering. Je kunt prima samenwerken, mits je serieus wordt genomen en er ruimte is voor jouw inbreng. Ik omschrijf autonomie daarom niet als: ‘Ik heb niemand nodig.’ Voor mij betekent het eerder: ‘Ik wil mijzelf niet kwijtraken terwijl ik met anderen samenwerk.’ In mijn e-book over hoogbegaafdheid benoem ik autonomie en vrijheid als belangrijke zijnskenmerken. Het gaat om de behoefte aan een eigen weg, zelfstandigheid en ruimte. Zeker in jouw loopbaan kan dat essentieel zijn.

Waarom zijn hoogbegaafde mensen vaak eigenzinnig?

Ben je hoogbegaafd en eigenzinnig? Dan denk je vaak anders dan gemiddeld. Je ziet verbanden die anderen nog niet zien. Je stelt vragen waar anderen aan voorbijgaan. Je neemt geen genoegen met een oppervlakkig antwoord wanneer je voelt dat er meer achter zit. Eigenzinnigheid bestaat uit twee woorden: eigen en zin. Je wilt jouw eigen zin ontdekken. Wat betekent iets voor jou? Wat is volgens jou logisch? Welke richting voelt kloppend?

Dat is iets anders dan jouw zin doordrijven. Natuurlijk kan eigenzinnigheid doorslaan in koppigheid. Je kunt zo overtuigd raken van jouw eigen waarneming dat je onvoldoende openstaat voor de inzichten van een ander. Maar gezonde eigenzinnigheid betekent dat je zelfstandig denkt zonder de verbinding met anderen te verliezen. Je bent misschien gewend geraakt om jouw eigenheid te verdedigen. Mogelijk heb je vaak gehoord:

• ‘Waarom doe je niet gewoon wat er gevraagd wordt?’
• ‘Waarom moet jij overal iets van vinden?’
• ‘Waarom maak je het zo ingewikkeld?’
• ‘Kun je niet gewoon meedoen?’

Maar wat voor een ander eenvoudig lijkt, kan voor jou juist onlogisch zijn. En wat men ingewikkeld noemt, is voor jou misschien niets anders dan grondigheid. Jij ziet niet alleen de voorzijde van het vraagstuk. Je ziet ook de gevolgen, de uitzonderingen, de risico’s en de samenhang. Ik zie eigenzinnigheid daarom als een kwaliteit, mits je leert om jouw gedachten zo te verwoorden dat anderen je kunnen volgen.

Waarom laat je je als hoogbegaafde niet zomaar de wet voorschrijven?

Veel hoogbegaafde mensen laten zich de wet niet zomaar voorschrijven. Dat klinkt misschien opstandig, maar zo bedoel ik het niet. Het gaat niet per definitie om verzet tegen wetten, regels of afspraken. Het gaat om jouw behoefte om zelf te beoordelen of iets klopt. Je gehoorzaamt niet automatisch omdat iemand een functie, titel of uniform heeft. Gezag moet voor jou inhoudelijk geloofwaardig zijn. Een leidinggevende krijgt jouw respect niet alleen vanwege een functienaam of een paar strepen op de mouw. Respect ontstaat wanneer iemand deskundig, eerlijk, zorgvuldig en menselijk leidinggeeft.

Dat kan op jouw werk tot misverstanden leiden. Stel dat jouw leidinggevende een werkwijze invoert die volgens jou onnodig omslachtig is. Jij ziet binnen enkele minuten waar het misloopt en komt met een alternatief. Voor jou is dat behulpzaam. Je probeert het proces beter te maken. De leidinggevende kan iets anders ervaren. Die hoort misschien geen voorstel, maar kritiek. Die ziet geen betrokken medewerker, maar iemand die opnieuw moeilijk doet.

Daar ontstaat een spanningsveld. Jij denkt: ‘Waarom luisteren ze niet naar een beter idee?’ De ander denkt: ‘Waarom voert die medewerker niet gewoon uit wat ik vraag?’ Het probleem zit dan niet altijd in jouw behoefte aan autonomie. Het zit vaak in het gebrek aan vertaling. Jij hebt in jouw hoofd al verschillende stappen gezet, terwijl jouw omgeving nog bij stap één staat.

Waarom hoort non-conformisme bij zelfstandig denken?

Non-conformisme betekent dat je je niet automatisch aanpast aan de opvattingen, gewoonten of verwachtingen van de groep. Waar anderen denken: ‘Iedereen doet het zo, dus het zal wel goed zijn’, stel jij misschien de vraag: ‘Maar waarom doen we het eigenlijk zo?’ 

Dat is een waardevolle vraag. Vernieuwing begint zelden bij iemand die alles laat zoals het is. Verandering begint bij degene die ziet dat iets beter, eerlijker of slimmer kan. Toch heeft non-conformisme ook een prijs. Wanneer jij niet meebeweegt met de groep, kun je buiten de groep komen te staan. Je kunt worden gezien als kritisch, arrogant of sociaal onhandig. Zeker wanneer je jouw gedachten snel en direct uitspreekt.

Misschien heb je dat al jong ervaren. Je begreep niet waarom je moest doen alsof je iets leuk vond. Je voelde weinig behoefte om mee te praten over onderwerpen die jou niet boeiden. Je wilde geen antwoord overschrijven wanneer je zelf een andere oplossing had bedacht. Dat maakte je niet per definitie ongezellig of onhandelbaar. Het betekende dat jij moeite had om jouw denken uit te schakelen omwille van de groep. Ik zie bij hoogbegaafde mensen bovendien vaak een sterk rechtvaardigheidsgevoel. Je hebt een neus voor oneerlijkheid, onechtheid en onoprechtheid. Daardoor wil je niet meedoen aan gedrag dat volgens jou niet klopt, alleen omdat de omgeving het normaal vindt.

Wat is het verschil tussen autonomie en opstandigheid?

Er is een belangrijk verschil tussen autonoom gedrag en opstandig gedrag. Bij opstandigheid wordt jouw gedrag vooral bepaald door degene tegen wie je je verzet. Zegt de ander links, dan ga jij rechts. Niet omdat rechts jouw bewuste keuze is, maar omdat je niet wilt doen wat de ander zegt. Dat lijkt vrij, maar dat is het niet. Je wordt nog steeds bestuurd door de ander.

Autonomie betekent dat je jouw eigen afweging maakt. Soms kies je links. Soms kies je rechts. Soms ontdek je een derde weg. Je keuze ontstaat vanuit jouw waarden, behoeften, inzicht en verantwoordelijkheid. Ik vind dit een belangrijk onderscheid. Wanneer je vroeger weini g ruimte hebt gekregen, kun je vrijheid verwarren met verzet. Dan voelt iedere instructie als een aantasting van jouw zelfstandigheid. Je zegt misschien al nee voordat je werkelijk hebt geluisterd. Of je voelt weerstand zodra iemand jou advies geeft.

De vraag is dan niet alleen: ‘Laat de ander mij vrij?’ De vraag is ook: ‘Ben ik innerlijk vrij genoeg om een voorstel rustig te onderzoeken?’ Werkelijke autonomie betekent dat jij zelf kiest, maar ook dat je verantwoordelijkheid draagt voor de gevolgen van jouw keuze. Waarom zijn veel hoogbegaafde mensen autodidact? Soms zijn hoogbegaafde mensen autodidact. Dat betekent dat je jezelf kennis en vaardigheden aanleert zonder dat je voortdurend een docent, opleiding of vast programma nodig hebt.

Wanneer iets jouw belangstelling wekt, kun je er volledig induiken. Je leest boeken, zoekt informatie, vergelijkt bronnen, probeert dingen uit en legt verbanden. Voor je omgeving lijkt het soms alsof jouw kennis uit het niets komt. Maar jij weet hoeveel uren je hebt gezocht, gelezen, gedacht en uitgeprobeerd. Je leert vaak niet keurig van hoofdstuk één naar hoofdstuk tien. Misschien begin je bij hoofdstuk zeven omdat daar jouw vraag wordt beantwoord. Daarna ga je terug naar hoofdstuk twee om een begrip uit te zoeken. Vervolgens lees je een ander boek omdat je ontdekt dat het eerste boek te beperkt is. Voor jou is leren geen rechte snelweg. Het is een netwerk van zijwegen, verbindingen en ontdekkingen.

In mijn e-book schrijf ik dat een traditionele schoolroute niet altijd past. Sommige hoogbegaafde mensen maken een opleiding niet af omdat die als saai, routinematig of onvoldoende uitdagend wordt ervaren. Tegelijkertijd kunnen zij zichzelf op bepaalde terreinen tot specialist ontwikkelen. Alleen ontbreekt soms het diploma waarmee de buitenwereld die kennis officieel erkent. Dat kan pijnlijk zijn. Jij weet wat je kunt, maar je hebt niet altijd het papiertje waarmee je dat kunt bewijzen. Een organisatie kijkt naar jouw diploma, terwijl jouw werkelijke kennis veel verder kan reiken.

Waarom leren hoogbegaafde mensen liever door te ontdekken?

Hoogbegaafdheid gaat vaak samen met willen weten, willen begrijpen en willen uitvinden. Maar zodra je precies weet hoe iets werkt, kan jouw belangstelling ook weer afnemen. Ik zeg weleens: als de vaardigheid er is, is de aardigheid verdwenen.

Niet omdat je ondankbaar bent. Ook niet omdat je niets kunt volhouden. Jouw nieuwsgierigheid wordt gevoed door het onbekende. Je krijgt energie van vraagstukken die nog niet zijn opgelost. Daarom geldt voor jou misschien:

• Uitzoeken is interessanter dan het antwoord krijgen.
• Leren is boeiender dan herhalen wat je al kunt.
• Ontdekken geeft meer energie dan uitvoeren.
• Een nieuwe weg trekt meer dan een gebaand pad.

In mijn e-book omschrijf ik dit als het verlangen om te weten en te kunnen, waarbij het zoeken soms aantrekkelijker is dan het gevonden hebben. Daar zit een kracht in. Je kunt snel nieuwe kennis opbouwen en onbekend terrein verkennen. Maar er is ook een valkuil. Zodra het pionierswerk klaar is en het beheer begint, kun je afhaken. De kunst is daarom om werk te vinden waarin vernieuwing, onderzoek en zelfstandigheid geen tijdelijke uitzondering zijn, maar een wezenlijk onderdeel van jouw rol.

Waarom zijn hoogbegaafde mensen hun omgeving soms vooruit?

Misschien ben jij jouw omgeving regelmatig een tijd vooruit. Je ziet ontwikkelingen aankomen voordat anderen de noodzaak ervan ervaren. Dat klinkt mooi, maar vooruitlopen kan een eenzame bezigheid zijn. Stel dat jij binnen een organisatie ziet dat een bepaald systeem over twee jaar niet meer werkt. Je benoemt de risico’s en doet een voorstel voor verandering. Jouw collega’s zien het probleem nog niet. Het huidige systeem functioneert immers vandaag nog.

Je verhaal wordt terzijde geschoven. Twee jaar later ontstaat precies het probleem waarvoor jij waarschuwde. Nu wil iedereen ineens veranderen. Jij denkt misschien: ‘Dat zei ik toen al.’ Dat kan frustrerend zijn. Je voelt je niet gehoord en je verliest vertrouwen in de besluitvorming. Misschien ga je nog harder praten, meer argumenten verzamelen of jouw boodschap scherper formuleren. Maar daardoor kan de afstand juist groter worden. Wie vooruitloopt, heeft niet alleen visie nodig. Je hebt ook geduld, communicatievaardigheid en gevoel voor timing nodig. Jij kunt de toekomst misschien al zien, maar de ander staat nog met beide voeten in het heden.

Je hoeft jouw inzicht niet te ontkennen. Wel helpt het wanneer je een brug bouwt tussen wat jij al ziet en wat de ander nu kan begrijpen.

Waarom is eigen regie belangrijk voor hoogbegaafden op het werk?

Voor een hoogbegaafde medewerker kan gebrek aan autonomie benauwend zijn. Vooral wanneer procedures precies voorschrijven hoe iedere stap moet worden uitgevoerd. Je begrijpt dat een organisatie regels nodig heeft. Maar wanneer een procedure belangrijker wordt dan het doel waarvoor die procedure ooit is bedacht, ontstaat er bij jou weerstand. Je wilt liever handelen naar de bedoeling van een regel dan naar de letter ervan.

Te veel controle, micromanagement en vaste stappen kunnen jouw creativiteit in de knel brengen. Je gebruikt dan niet langer jouw inzicht. Je voert alleen nog uit. Dat kan leiden tot verveling, frustratie en uiteindelijk zelfs afhaken. Je bent lichamelijk aanwezig, maar mentaal al vertrokken. Autonomie op het werk betekent voor jou bijvoorbeeld dat je:

• Een duidelijk resultaat krijgt, maar ruimte houdt voor jouw aanpak.
• Zelfstandig onderzoek mag doen.
• Verbeterpunten mag benoemen.
• Invloed hebt op jouw planning en prioriteiten.
• Niet voor iedere tussenstap toestemming hoeft te vragen.
• Een inhoudelijk klankbord hebt.

Een hoogbegaafde medewerker die meters vooruitdenkt, kan vastlopen wanneer de leiding het verschil in denkniveau niet begrijpt. Dan kunnen irritatie, frustratie en conflicten ontstaan.

Daarom is autonomie niet alleen jouw persoonlijke behoefte. Het is ook een organisatievraagstuk. Hoe benut een werkgever jouw denkvermogen zonder jou vast te zetten in een kooi van procedures?

Wat zijn de valkuilen van een sterke behoefte aan autonomie?

Autonomie is een kwaliteit, maar iedere kwaliteit heeft een schaduwzijde. Jouw behoefte aan vrijheid kan doorslaan. Je kunt bijvoorbeeld moeite hebben met afstemmen. Omdat jij het vraagstuk al hebt doorgrond, vergeet je anderen mee te nemen in jouw denkproces. Je kunt ongeduldig worden wanneer mensen meer tijd nodig hebben. Wat voor jou vanzelfsprekend is, is dat voor de ander misschien niet.

Ook kun je regels te snel afwijzen. Sommige afspraken zijn niet bedacht om jouw vrijheid te beperken, maar om duidelijkheid, veiligheid of samenwerking mogelijk te maken. Verder kun je te veel alleen willen oplossen. Als autodidact ben je gewend dat je zelf wel uitzoekt hoe iets werkt. Maar niet ieder probleem vraagt om meer kennis. Soms heb je een ander mens nodig die luistert, tegenspreekt of naast je staat. Autonomie zonder verbinding kan eenzaamheid worden.

• Vrijheid zonder richting kan versnippering worden. 
• Eigenzinnigheid zonder zelfreflectie kan koppigheid worden.
• Non-conformisme zonder communicatie kan vervreemding veroorzaken.

Het gaat er dus niet om dat je minder autonoom wordt. Het gaat erom dat je jouw autonomie leert inzetten op een manier die jou en jouw omgeving verder helpt.

Hoe geef je jouw behoefte aan autonomie woorden?

Misschien voel je heel goed dat je ruimte nodig hebt, maar vind je het lastig om uit te leggen wat je precies bedoelt. Dan kan jouw boodschap al snel klinken als: ‘Laat mij gewoon mijn gang gaan.’ Dat roept niet altijd vertrouwen op. Probeer jouw behoefte concreet te maken. Vertel niet alleen wat je niet wilt, maar vooral wat jij nodig hebt om goed te functioneren.

Je kunt bijvoorbeeld zeggen:

‘Ik werk het beste wanneer het gewenste resultaat duidelijk is en ik ruimte krijg om zelf mijn aanpak te bepalen.’

Of:

‘Ik begrijp dat deze procedure belangrijk is. Ik zie alleen een andere werkwijze waarmee we hetzelfde doel sneller kunnen bereiken. Mag ik die toelichten?’

Daarmee blijf je trouw aan jouw eigen inzicht en houd je tegelijkertijd de verbinding open. Dat is voor mij volwassen autonomie. Je maakt jezelf niet kleiner, maar je maakt de ander ook niet kleiner.

Hoe behoud je jouw eigenheid als hoogbegaafde?

Misschien heb je jarenlang geprobeerd om jezelf passend te maken. Je leerde jouw vragen in te slikken, jouw ideeën af te zwakken en jouw tempo te vertragen. Je wilde niet opnieuw als lastig, eigenwijs of betweterig worden gezien. Maar wanneer jij jezelf voortdurend aanpast aan een omgeving die jou niet begrijpt, betaal je een hoge prijs. Je kunt jouw nieuwsgierigheid verliezen. Jouw creativiteit droogt op. Je raakt vermoeid van het toneelstuk dat je iedere dag opvoert. Ik denk niet dat de oplossing is dat jij voortaan overal ongefilterd tegenin gaat. De oplossing ligt in zelfkennis. Je mag ontdekken wanneer jouw eigenzinnigheid een kwaliteit is en wanneer je doorschiet. Je mag leren waar jouw behoefte aan vrijheid vandaan komt en hoe je daar verantwoordelijkheid voor neemt.

Je hoeft niet te kiezen tussen jezelf zijn en samenwerken. Je hoeft niet te kiezen tussen autonomie en verbinding. Je mag jouw eigen weg volgen en tegelijkertijd leren hoe je anderen onderweg meeneemt.

Veelgestelde vragen – FAQ

Hier tref je enkele veelgestelde vragen.

Hebben alle hoogbegaafde mensen behoefte aan autonomie?

Niet iedereen ervaart die behoefte op dezelfde manier. Toch herken ik bij veel hoogbegaafde mensen een sterke behoefte aan vrijheid, zelfstandigheid en ruimte om zelf na te denken.

Waarom hebben hoogbegaafden moeite met autoriteit?

Vaak hebben zij niet zozeer moeite met autoriteit, maar met gezag dat uitsluitend op positie is gebaseerd. Deskundigheid, eerlijkheid en inhoudelijke overtuigingskracht wegen meestal zwaarder dan een functietitel.

Is eigenzinnigheid hetzelfde als koppigheid?

Nee. Eigenzinnigheid betekent dat je zelfstandig denkt en jouw eigen afweging maakt. Koppigheid ontstaat wanneer je niet meer openstaat voor andere perspectieven.

Waarom zijn veel hoogbegaafden autodidact?

Zij zijn vaak nieuwsgierig, leren snel en leggen zelfstandig verbanden. Daardoor kunnen zij zichzelf veel kennis aanleren buiten een vaste opleiding of leerroute. Lees daar meer over op de pagina over hoogbegaafdheid en autodidactisch leren.

Welke werkomgeving past bij een hoogbegaafde met behoefte aan autonomie?

Een omgeving met duidelijke doelen, inhoudelijke uitdaging, weinig micromanagement en voldoende ruimte voor eigen initiatief past vaak goed. Ook een deskundig klankbord en openheid voor nieuwe ideeën zijn belangrijk.