home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / compassie

Compassie als kernkwaliteit: meevoelen zonder overnemen

Compassie is een kwaliteit. Compassie is een kracht. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten betekent compassie dat je geraakt kunt worden door wat iemand meemaakt. Doordat je geraakt wordt, ontstaat er verbinding met jouw medemens. Het maakt iets in je los. Je wilt de ander helpen, ondersteunen, warmte geven of eenvoudigweg laten merken dat hij er niet alleen voor staat. Vanuit jouw hart toon je gevoel en medeleven. Compassie raakt aan medelijden en mededogen, maar vooral aan meevoelen, aanvoelen en begrijpen wat een ander doormaakt.

Compassie is meer dan iemand begrijpen

Aanvoelen en begrijpen zijn twee verschillende zaken. Begrijpen doen we vooral met ons hoofd. Dat betekent dat we iemand kunnen volgen en rationeel kunnen begrijpen waarom iets moeilijk, pijnlijk of verdrietig voor hem is. Aanvoelen is meer een gevoelskwestie. Dat doen we als het ware met ons hart. Compassie duidt daarom niet alleen op begrijpen wat iemand meemaakt, maar vooral op het aanvoelen en invoelen van de ander. Je begrijpt niet alleen dát iets pijn doet, maar je wordt ook geraakt door wat er met de ander gebeurt.

Compassie vraagt om aanvaarden zonder direct te oordelen

Iemand die over de kwaliteit compassie beschikt, oordeelt niet meteen over een ander. Ook niet wanneer die ander fouten heeft gemaakt, stommiteiten heeft begaan of zichzelf in een moeilijke situatie heeft gemanoeuvreerd. Aanvaarding is daarbij een belangrijke voorwaarde. En dan vooral: de ander aanvaarden zoals hij is en niet zoals jij hem graag zou willen zien. Compassie betekent niet dat je iedere keuze goedkeurt. Je kunt bepaald gedrag afwijzen en toch blijven zien dat er een mens achter dat gedrag zit.

Meevoelen is iets anders dan het gevoel overnemen

Iemand aanvoelen is een kwaliteit. Maar zodra je de gevoelens van de ander zo sterk overneemt dat je als het ware zelf diens pijn, verdriet of angst gaat dragen, kom je bij een grens waar compassie aan kracht inboet. Meevoelen betekent dat je dichtbij kunt komen zonder dat het gevoel van de ander volledig jouw gevoel wordt. Juist daarom is het belangrijk om een gezonde balans te bewaren tussen afstand en nabijheid bewaren. Te veel afstand maakt contact moeilijk, maar te weinig afstand kan ervoor zorgen dat je niet meer goed kunt onderscheiden wat van jou is en wat van de ander.

Wanneer slaat compassie door?

Compassie kan doorschieten wanneer jouw behoefte om de ander te helpen zo groot wordt dat je steeds meer gaat overnemen. Je kunt dan overzorgzaam, overbezorgd of oververantwoordelijk worden. Ook kun je emotioneel overbetrokken raken, waardoor je moeilijk afstand kunt nemen van wat de ander meemaakt. Uiteindelijk kun je dan betuttelend, bevoogdend, bemoederend of bevaderend overkomen. Dat is een merkwaardige tegenstelling: vanuit compassie wil je de ander helpen, maar wanneer je te veel gaat zorgen of regelen, kun je juist ruimte bij de ander wegnemen.

Compassie betekent er zijn zonder het over te nemen

Daar ligt voor mij de gezonde vorm van compassie. Je kunt luisteren, warmte geven, begrip tonen, steun bieden en naast iemand staan zonder diens probleem van hem over te nemen. Soms heeft iemand helemaal geen oplossing van jou nodig. Misschien moet een ander zijn verdriet zelf doorleven, een moeilijke keuze zelf maken of zelf ontdekken hoe hij verder wil. Compassie betekent dan niet dat je niets doet. Je bent aanwezig, maar laat de verantwoordelijkheid waar die hoort. Juist daardoor kan jouw steun werkelijk steun blijven.

Compassie kan niet zonder zelfcompassie

Compassie bestaat voor mij niet zonder gezonde zelfcompassie. Wanneer je voortdurend aandacht hebt voor het verdriet, de pijn of de behoeften van anderen maar nauwelijks oog hebt voor wat iets met jou doet, raakt de verhouding uit balans.

• Wie geen zelfcompassie kent, kan de pijn of het verdriet van een ander wel aanvoelen, maar weet daar niet altijd op een gezonde manier mee om te gaan.
• Wie weinig zelfwaardering heeft, kan moeite hebben om waardering voor zichzelf en voor anderen in balans te houden.
• Wie weinig zelfrespect heeft, kan gemakkelijker over eigen grenzen heen gaan terwijl hij juist voor een ander probeert te zorgen.

Er zal dus altijd een balans moeten zijn tussen compassie en zelfcompassie. Overmatige aandacht voor de ander kan ten koste gaan van jezelf. Overmatige aandacht voor jezelf kan ten koste gaan van de verbinding met de ander.

Welke ontwikkeldoelen passen bij compassie?

Het leerdoel is niet om minder te voelen of afstandelijker te worden. Juist jouw vermogen om geraakt te worden en mee te voelen is waardevol. De ontwikkeling zit in nabij blijven zonder jezelf of de ander uit het oog te verliezen.

• Meevoelen met de ander zonder diens gevoelens volledig over te nemen.
• Steun geven zonder verantwoordelijkheden, keuzes of problemen van de ander over te nemen.
• Net zo zorgvuldig omgaan met jouw eigen gevoelens en grenzen als met die van de ander.

Vragen over compassie

Over compassie kunnen in de praktijk nog andere vragen ontstaan. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Is compassie hetzelfde als medelijden?

Niet helemaal. Bij medelijden kan de nadruk vooral liggen op het verdriet of de moeilijke positie van de ander. Compassie gaat voor mij verder: je wordt geraakt, voelt mee en blijft tegelijkertijd in verbinding met de ander als mens.

Kun je compassie hebben zonder het met iemand eens te zijn?

Ja. Je kunt begrijpen en aanvoelen dat iemand pijn, verdriet of moeilijkheden ervaart zonder iedere keuze of ieder gedrag goed te keuren. Compassie en instemming zijn twee verschillende zaken.

Moet je altijd helpen wanneer je compassie voelt?

Nee. Soms is luisteren voldoende. Soms heeft iemand steun nodig en soms juist ruimte om zelf iets uit te zoeken. Compassie vraagt daarom ook dat je kijkt naar wat de ander werkelijk nodig heeft in plaats van automatisch te gaan helpen.

Kan compassie ook belangrijk zijn op het werk?

Ja. Ook collega’s kunnen te maken krijgen met verlies, spanning, ziekte, teleurstelling of persoonlijke problemen. Een menselijke reactie kan dan veel betekenen. Dat vraagt niet dat je therapeut wordt van jouw collega, maar wel dat je oog houdt voor de mens achter het werk.

Hoe merk je dat meevoelen te veel wordt?

Een signaal kan zijn dat je moeilijk loskomt van wat de ander meemaakt, er zelf langdurig onrustig of verdrietig van blijft of steeds sterker de behoefte voelt om het probleem voor hem op te lossen. Dan kan het nodig zijn om opnieuw te kijken naar de grens tussen nabijheid en verantwoordelijkheid.