home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / oordelen / framen karikatuur maken

Iemand framen en tot karikatuur maken

Iemand framen betekent dat je een persoon in een bepaald verhaal plaatst. Je kiest een paar kenmerken, gedragingen of gebeurtenissen uit en gebruikt die om een bepaald beeld van iemand neer te zetten. Soms klopt daar best iets van. Maar wanneer je steeds hetzelfde stukje uitvergroot en alle andere kanten weglaat, maak je uiteindelijk een karikatuur van iemand. Dit artikel hoort bij de serie over oordelen en veroordelen.

Wat is het verschil tussen een feit en een frame?

Een feit beschrijft wat je daadwerkelijk hebt gezien of gehoord. Een frame voegt daar een conclusie, bedoeling of beoordeling aan toe.

• Een feit is bijvoorbeeld: ‘Peter stelde tijdens de vergadering vijf vragen over het voorstel.’.
• Een frame is: ‘Peter probeert het voorstel bewust te ondermijnen.’.

Het eerste kun je controleren. Het tweede is jouw uitleg van Peters gedrag. Misschien klopt jouw uitleg, maar misschien ook niet. Dat heeft alles te maken met jouw perceptie van de ander.

Wanneer wordt een frame een karikatuur?

Een karikatuur ontstaat wanneer je enkele eigenschappen van iemand uitvergroot en doet alsof die eigenschappen de hele persoon samenvatten. Je haalt de nuance weg. Alles wat niet bij het beeld past, laat je buiten beschouwing. Een fout wordt een karaktertrek. Een incident wordt een vast patroon. Een eigenschap wordt iemands volledige identiteit. Bijvoorbeeld:

• Iemand die een afspraak vergeet, wordt neergezet als onbetrouwbaar.
• Iemand die fel reageert, wordt neergezet als agressief.
• Iemand die twijfelt, wordt neergezet als besluiteloos.
• Iemand die grenzen stelt, wordt neergezet als egoïstisch.
• Iemand die graag alleen werkt, wordt neergezet als ongezellig.

Zo ontstaat een platte versie van een mens. De persoon wordt teruggebracht tot een paar overdreven kenmerken.

Wat is het verschil tussen framen en labelen?

Bij iemand labelen plak je een typering op iemand. Je zegt bijvoorbeeld: ‘Hij is dominant’ of ‘Zij is onzeker.’ Bij framen bouw je een verhaal om die typering heen. Je gebruikt voorbeelden, vermoedens en interpretaties om het label aannemelijk te maken. Je zou het zo kunnen zeggen:

• Een label is het etiket.
• Een frame is het verhaal rondom het etiket.
• Een karikatuur is het uitvergrote eindbeeld.

Hoe maak je een karikatuur van iemand?

Een karikatuur ontstaat vaak niet door één uitspraak. Het is meestal een herhaling van dezelfde boodschap. Dat gebeurt bijvoorbeeld doordat je:

• Steeds dezelfde negatieve voorbeelden herhaalt.
• Positieve voorbeelden weglaat.
• Gedrag verklaart vanuit slechte bedoelingen.
• Een incident presenteert als een vast patroon.
• Geen ruimte laat voor context of verandering.
• Humor of spot gebruikt om het beeld te versterken.
• Anderen uitnodigt om het beeld over te nemen.

Soms gebeurt dat heel openlijk. Soms gaat het subtiel. Een opgetrokken wenkbrauw, een veelbetekenende zucht of de opmerking ‘Zo kennen we hem weer’ kan al voldoende zijn om het bestaande beeld te bevestigen.

Welke voorbeelden zie je op het werk?

Op het werk kunnen frames snel ontstaan. Zeker wanneer mensen afhankelijk zijn van verhalen van collega’s of leidinggevenden.

• ‘Met Sandra moet je voorzichtig zijn, want zij voelt zich altijd aangevallen.’.
• ‘Vraag Mark maar niets, want hij ziet overal problemen.’.
• ‘Peter werkt alleen hard wanneer de directeur kijkt.’.
• ‘Els wil altijd op de voorgrond staan.’.
• ‘Jan is nu eenmaal iemand die nooit wil veranderen.’.

Wie zo wordt aangekondigd, begint al met een achterstand. Nieuwe collega’s gaan door het frame naar deze persoon kijken. Gewoon gedrag wordt vervolgens uitgelegd als bevestiging van het bestaande beeld.

Waarom is iemand framen schadelijk?

Een frame kan invloed krijgen op hoe anderen iemand behandelen. Mensen gaan afstand houden, vertrouwen iemand minder of nemen diens bijdrage niet meer serieus. Dat kan gevolgen hebben voor:

• De reputatie van iemand.
• De samenwerking binnen een team.
• De kansen op promotie of interessante taken.
• Het onderlinge vertrouwen.
• Het zelfbeeld van degene die wordt geframed.

Het schadelijke is dat het frame zichzelf gemakkelijk bevestigt. Zodra iemand eenmaal als moeilijk, dominant of onzeker bekendstaat, wordt bijna ieder gedrag vanuit dat beeld uitgelegd. Dat lijkt op negatieve beeldvorming. Je ziet niet langer wat iemand werkelijk doet, maar vooral wat je verwacht te zien.

Waarom nemen anderen een frame zo gemakkelijk over?

Mensen houden van eenvoudige verhalen. Een ingewikkeld mens terugbrengen tot een herkenbaar type geeft schijnbaar duidelijkheid. Je weet dan zogenaamd met wie je te maken hebt. Bovendien nemen mensen gemakkelijk het oordeel over van iemand die gezag, status of invloed heeft. Wanneer een leidinggevende zegt dat een medewerker lastig is, gaan collega’s sneller naar voorbeelden zoeken die dat beeld bevestigen. Zo ontstaat een kringloop:

• Iemand introduceert een frame.
• Anderen gaan door dat frame kijken.
• Zij zien vooral gedrag dat het frame bevestigt.
• Het beeld wordt doorverteld.
• De karikatuur wordt steeds sterker.

Frame jij zelf weleens iemand?

Waarschijnlijk wel. Vrijwel iedereen doet het soms. We delen mensen snel in en maken verhalen om hun gedrag begrijpelijk te maken. Het wordt problematisch wanneer je jouw interpretatie als feit presenteert. Of wanneer je het beeld blijft herhalen, terwijl je weet dat het onvolledig of eenzijdig is. Je kunt jezelf een paar vragen stellen:

• Wat heb ik werkelijk gezien of gehoord?
• Welke conclusie heb ik daar zelf aan verbonden?
• Welke informatie laat ik buiten beschouwing?
• Zou er ook een andere verklaring kunnen zijn?
• Help ik met mijn verhaal de samenwerking of beschadig ik iemand?

Hoe voorkom je dat je iemand tot karikatuur maakt?

Probeer onderscheid te maken tussen gedrag en identiteit. Benoem wat iemand deed, maar wees voorzichtig met uitspraken over hoe iemand is.

• Dus niet: ‘Jij bent onbetrouwbaar.’.
• Maar bijvoorbeeld: ‘Je hebt twee keer een afspraak afgezegd zonder mij vooraf te informeren.’.
   
• Dus niet: ‘Jij wilt altijd jouw zin doordrijven.’.
• Maar bijvoorbeeld: ‘Tijdens dit overleg bleef je jouw voorstel herhalen, terwijl anderen een ander voorstel deden.’.

Daarmee maak je gedrag bespreekbaar zonder iemand vast te zetten in een negatief beeld.

Hoe reageer je wanneer iemand jou framet?

Wanneer iemand jou in een bepaald verhaal probeert vast te zetten, is de eerste neiging vaak om jezelf uitgebreid te verdedigen. Maar daarmee stap je soms juist in het frame. Je kunt beter vragen stellen:

• ‘Welk concreet gedrag bedoel je?’.
• ‘Waar baseer je die conclusie op?’.
• ‘Kun je een concreet voorbeeld noemen?’.
• ‘Is dat wat je hebt gezien, of is dat jouw interpretatie?’.
• ‘Herken je ook situaties waarin ik anders reageerde?’.

Je kunt ook een duidelijke grens aangeven: ‘Ik herken mij niet in het beeld dat je nu van mij neerzet. Ik wil best praten over concreet gedrag, maar niet over een algemene typering van wie ik zou zijn.’

Moet je ieder frame bestrijden?

Nee. Niet ieder oordeel vraagt om een reactie. Soms maakt reageren het verhaal alleen maar groter. Maar wanneer het frame jouw samenwerking, positie, reputatie of welzijn aantast, is het verstandig om niet te lang te zwijgen. Benoem wat er gebeurt, vraag om concrete voorbeelden en leg belangrijke gebeurtenissen zo nodig vast. Gaat het om structurele beschadiging, uitsluiting of zwartmakerij op het werk? Dan kan het nodig zijn om steun te zoeken bij een leidinggevende, HR-adviseur of vertrouwenspersoon.

Veelgestelde vragen over iemand framen

Hieronder beantwoord ik vijf veelgestelde vragen over framen en het maken van een karikatuur.

Wat betekent het om iemand te framen?

Iemand framen betekent dat je gedrag of gebeurtenissen in een bepaald kader plaatst. Je geeft er een betekenis aan die bepaalt hoe anderen naar deze persoon kijken.

Wat is het verschil tussen framen en labelen?

Bij labelen geef je iemand een vaste typering. Bij framen bouw je een verhaal rondom die typering, waardoor het label logisch of aannemelijk lijkt.

Wanneer maak je een karikatuur van iemand?

Je maakt een karikatuur wanneer je enkele kenmerken uitvergroot en andere kanten van de persoon weglaat. Daardoor ontstaat een plat en eenzijdig beeld.

Waarom is framen schadelijk?

Een negatief frame kan iemands reputatie, samenwerking en kansen beschadigen. Anderen kunnen het beeld overnemen zonder zelf te onderzoeken of het klopt.

Hoe reageer je wanneer iemand jou framet?

Vraag naar concrete feiten en voorbeelden. Maak onderscheid tussen waarneembaar gedrag en interpretaties en geef aan dat je niet wilt worden vastgezet in een algemene typering.