home / team organisatie / gezonde organisatie team / veilig gezond werken

Veilig en gezond werken

Met werk is iets vreemds aan de hand: je kunt er ziek van worden, maar werk kan ook bijdragen aan gezondheid en welbevinden. Hoe zit dat precies? Wat moet je als organisatie doen om schade te voorkomen en wat mag je van medewerkers verwachten? Bij vitaliteit, gezondheid en gezond werken in organisaties begint het bij een veilige en gezonde basis. Risico's moeten zoveel mogelijk worden voorkomen en waar dat niet kan, zijn beheers- en beschermmaatregelen nodig. Maar wie alleen risico's beperkt, heeft nog niet automatisch gezond werk georganiseerd.

Welke risico's bedreigen veiligheid en gezondheid?

De eerste stap is onderzoeken welke risico's het werk met zich meebrengt. Niet ieder risico is even groot. Daarom moet je bepalen hoe waarschijnlijk het is dat schade ontstaat en hoe ernstig de mogelijke gevolgen zijn. Logischerwijs pak je risico's met de grootste kans en impact als eerste aan. Werkgebonden risico's kun je globaal verdelen in fysieke risico's, psychosociale risico's en overige risico's zoals geluid, temperatuur, trillingen, straling, gevaarlijke stoffen, virussen, schimmels en brandgevaar.

• Fysieke risico's door lichamelijke belasting, houding of beweging.
• Psychosociale risico's door mentale en sociale belasting in het werk.
• Overige risico's zoals geluid, temperatuur, trillingen, straling, gevaarlijke stoffen en brandgevaar.

Hoe pak je fysieke risico's aan?

Fysieke risico's ontstaan wanneer werkzaamheden het lichaam te zwaar of te eenzijdig belasten. Denk aan tillen, duwen, trekken, langdurig staan, repeterende bewegingen of langdurig werken met computer, toetsenbord en muis. Fysiek werk is op zichzelf niet ongezond. Het probleem ontstaat wanneer de belasting te hoog, te langdurig of te eenzijdig wordt en onvoldoende herstel mogelijk is.

De aanpak begint bij het onderzoeken waar de belasting ontstaat. Vervolgens pas je de arbeidshygiënische strategie toe: eerst kijken of je het risico bij de bron kunt voorkomen, bijvoorbeeld door het werk anders in te richten of taken beter te verdelen. Kan dat niet, dan onderzoek je welke technische of organisatorische maatregelen mogelijk zijn. Pas daarna komen persoonlijke beschermingsmiddelen en instructie in beeld. Een hulpmiddel aanschaffen is dus niet genoeg. Medewerkers moeten weten hoe zij het gebruiken en de organisatie moet erop toezien dat het hulpmiddel ook werkelijk wordt ingezet.

Wat is psychosociale arbeidsbelasting?

Psychosociale arbeidsbelasting ontstaat niet alleen door een grote hoeveelheid werk en te weinig tijd. Ook onduidelijke verwachtingen, tegenstrijdige eisen, gebrek aan sociale steun, te moeilijke of juist te eenvoudige taken, bureaucratie, snelle veranderingen, agressie, intimidatie, pesten en ander grensoverschrijdend gedrag kunnen de mentale belasting verhogen. Het lastige is dat deze risico's vaak minder eenvoudig meetbaar zijn dan fysieke belasting. Kilo's, afstanden en werkhoudingen kun je redelijk concreet vaststellen; mentale en sociale belasting vraagt meer onderzoek naar ervaringen, patronen en omstandigheden.

Daarom is het belangrijk om signalen niet pas serieus te nemen wanneer veel medewerkers uitvallen. Een medewerkerstevredenheidsonderzoek, signalen van leidinggevenden en informatie uit de arbodienstverlening kunnen helpen om knelpunten eerder zichtbaar te maken. Bij psychosociale arbeidsbelasting gaat het bovendien niet alleen om het verminderen van stressoren, maar ook om het versterken van hulpbronnen zoals autonomie, sociale steun, duidelijkheid en invloed op het werk.

Welke overige arbeidsrisico's spelen een rol?

Naast fysieke en psychosociale belasting zijn er andere risico's die gezondheid of veiligheid kunnen bedreigen. Denk aan geluid, extreme temperaturen, trillingen, straling, gevaarlijke stoffen, biologische agentia en brandgevaar. Ook hier geldt dezelfde logica: eerst onderzoeken waar het risico vandaan komt en hoe ernstig het is, daarna proberen blootstelling te voorkomen en pas wanneer dat niet voldoende mogelijk is aanvullende maatregelen treffen. Persoonlijke bescherming is daarmee niet de eerste maar juist een latere stap in de aanpak.

Welke verantwoordelijkheid heeft de medewerker?

Veilig en gezond werken is niet uitsluitend een verantwoordelijkheid van de werkgever. Medewerkers moeten beschikbare hulpmiddelen en beschermingsmiddelen gebruiken, deelnemen aan noodzakelijke instructies of scholing en melden wanneer zij zien dat werkzaamheden onveilig of ongezond zijn. Een organisatie kan veel maatregelen treffen, maar wanneer medewerkers bewust hulpmiddelen negeren of veiligheidsafspraken niet naleven, blijft een deel van het risico bestaan.

Dat betekent niet dat je alle verantwoordelijkheid bij medewerkers kunt neerleggen. De organisatie moet eerst zorgen voor duidelijke afspraken, passende hulpmiddelen, instructie en een werkomgeving waarin veilig gedrag ook daadwerkelijk mogelijk is. Pas dan kun je medewerkers aanspreken op hun eigen bijdrage.

Hoe zit het met persoonlijke gezondheidsrisico's?

De gezondheid van een medewerker wordt niet alleen beïnvloed door het werk. Ook persoonlijke omstandigheden, leefstijl en de omgeving buiten het werk spelen mee. Die onderwerpen liggen echter gevoeliger en behoren niet automatisch tot het domein van de werkgever. Een organisatie hoeft persoonlijke gezondheidsrisico's niet allemaal in kaart te brengen. Wel kan zij gezondheid en inzetbaarheid bespreekbaar maken wanneer dat relevant is voor het functioneren en ondersteuning aanbieden zonder zich onnodig met medische of privé-informatie te bemoeien.

Van risico's voorkomen naar gezondheid bevorderen

Omdat werk ook positieve effecten kan hebben, is het verstandig om veilig en gezond werken van twee kanten te bekijken. Aan de ene kant moet je risico's beperken die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Aan de andere kant kun je factoren versterken die mensen juist helpen om gezond en goed te functioneren. Dat is het verschil tussen uitsluitend schade voorkomen en werkelijk gezond werk en gezondheid bevorderen.

Denk daarbij aan voldoende autonomie, sociale steun, taakduidelijkheid, ontwikkeling, variatie en mogelijkheden om invloed uit te oefenen op het eigen werk. Veiligheid is de ondergrens. Gezond werk gaat verder en onderzoekt ook wat mensen nodig hebben om energie, motivatie en inzetbaarheid te behouden.

Wanneer is veilig werken ook gezond werken?

Veilig werken wordt gezond werken wanneer niet alleen de risico's voldoende beheerst zijn, maar ook aandacht bestaat voor de kwaliteit van het werk zelf. Een werkplek kan technisch volledig veilig zijn en toch ongezond aanvoelen wanneer de werkdruk structureel te hoog is, mensen nauwelijks invloed hebben of ondersteuning ontbreekt. Andersom kan een prettige werksfeer nooit een excuus zijn voor fysieke risico's of onvoldoende bescherming.

De combinatie is dus belangrijk: risico's voorkomen waar dat kan, maatregelen nemen waar dat nodig is en vervolgens onderzoeken welke factoren gezondheid en goed functioneren versterken. Pas dan wordt veilig en gezond werken meer dan voldoen aan regels.

Veelgestelde vragen over veilig en gezond werken

Veilig en gezond werken gaat over meer dan regels en beschermingsmiddelen. De organisatie moet risico's beheersen, medewerkers hebben een eigen verantwoordelijkheid en daarnaast kan worden gekeken naar factoren die gezondheid en goed functioneren actief ondersteunen.

Wat betekent veilig en gezond werken?

Het betekent dat arbeidsrisico's zoveel mogelijk worden voorkomen of beperkt en dat werkgever en medewerker ieder hun verantwoordelijkheid nemen om werkzaamheden veilig en gezond uit te voeren.

Welke soorten arbeidsrisico's zijn er?

Globaal kun je onderscheid maken tussen fysieke risico's, psychosociale arbeidsbelasting en overige risico's zoals geluid, temperatuur, gevaarlijke stoffen, biologische risico's en brandgevaar.

Wat is de arbeidshygiënische strategie?

Die strategie houdt in dat je risico's eerst bij de bron probeert weg te nemen. Kan dat niet voldoende, dan volgen technische en organisatorische maatregelen. Persoonlijke beschermingsmiddelen komen pas later in beeld.

Heeft de medewerker zelf verantwoordelijkheid voor veilig werken?

Ja. Medewerkers moeten bijvoorbeeld hulpmiddelen en beschermingsmiddelen correct gebruiken, instructies opvolgen en onveilige situaties melden. De werkgever moet daar wel de juiste middelen, uitleg en omstandigheden voor bieden.

Is veilig werk automatisch gezond werk?

Nee. Veiligheid betekent vooral dat onaanvaardbare risico's worden voorkomen. Gezond werk vraagt daarnaast om factoren zoals autonomie, ondersteuning, taakduidelijkheid, herstel en ontwikkeling die het functioneren en de gezondheid kunnen versterken.