home / leiderschapsontwikkeling / modern leiderschap / kernwaarden / intellectueel

Intellectueel: is dat een kernwaarde?

Intellectueel als kernwaarde van een organisatie. Ik kreeg die vraag deze week van iemand via de e-mail. Eigenlijk vond ik de vraag zo mooi dat ik er maar een artikel over ben gaan schrijven. Want wat bedoelen we eigenlijk wanneer we zeggen dat intellectueel een kernwaarde is? Bedoelen we dat iedereen hoogopgeleid moet zijn? Dat er veel gestudeerd wordt? Dat mensen graag nadenken, kennis vergaren en ingewikkelde vraagstukken uitpluizen? Of gaat intellectueel veel verder dan dat? Eerst maar eens naar intelligent en intellectueel, want daar begint het.

Intelligentie is meer dan kennis en weten

Je kunt ontzettend veel weten en toch weinig begrijpen. Kennis verzamelen is belangrijk, maar intelligentie gaat ook over wat je met die kennis doet. Kun je verbanden leggen? Kun je iets interpreteren? Kun je kennis toepassen in een nieuwe situatie? Kun je onderscheid maken tussen hoofd- en bijzaken? Kun je ingewikkelde zaken terugbrengen naar de essentie? En misschien nog belangrijker: kun je ook tot de conclusie komen dat je het verkeerd hebt gezien wanneer nieuwe informatie daarom vraagt?

Dat laatste vind ik intellectueel misschien nog wel interessanter dan gelijk hebben. Iemand die werkelijk nieuwsgierig is, onderzoekt. Die probeert niet alleen zijn eigen gedachte te bewijzen, maar is ook bereid om iets nieuws te ontdekken. Daar zit voor mij intellectuele openheid.

Muzikale intelligentie

Ik denk bijvoorbeeld dat er muzikale intelligentie bestaat. Dat is meer dan begrijpen of redeneren. Het gaat ook over het herkennen van muzikale patronen, ritme en toonhoogte, over horen en luisteren. Een musicus kan iets waarnemen waar iemand anders volledig aan voorbijgaat. En er is ook een muzikaal gevoel waardoor iemand een muziekstuk kan componeren of uitvoeren. Dat kun je natuurlijk theoretisch bestuderen, maar daarmee heb je nog niet automatisch het vermogen om muziek werkelijk te verstaan.

Dus wanneer we intelligentie alleen beperken tot taal, rekenen, logica en academische prestaties, missen we volgens mij een behoorlijk stuk van wat mensen kunnen.

Sociale intelligentie

Zelf gebruik ik ook graag het woord sociale intelligentie of interpersoonlijke intelligentie. Dat is het vermogen om effectief te communiceren, verbinding te maken en relaties op te bouwen. Sommige mensen voelen razendsnel aan wat er tussen mensen gebeurt. Ze horen niet alleen de woorden maar merken ook spanning op, zien dat iemand afhaakt of begrijpen waarom twee mensen steeds langs elkaar heen praten. Dat vraagt waarneming, interpretatie en begrip. Voor mij is dat ook intelligentie.

Je kunt academisch bijzonder intelligent zijn en op sociaal gebied de ene botsing na de andere veroorzaken. Andersom kan iemand zonder indrukwekkende opleiding mensen buitengewoon goed verstaan. Wie van die twee is dan intelligent? Volgens mij wordt die vraag al snel interessanter dan een simpel cijfer.

Emotionele intelligentie

En ik gebruik graag het begrip emotionele intelligentie. Dat heeft te maken met gevoelens herkennen, begrijpen, verstaan en waarnemen. Wat gebeurt er bij jezelf? Wat neem je bij de ander waar? Welke emotie speelt een rol en welke behoefte zit daar misschien onder? Intuïtie kan daar eveneens een rol bij spelen. Ik denk dat een hoogsensitief persoon vaak veel subtiele signalen oppikt en daardoor op dit terrein over bijzondere mogelijkheden kan beschikken.

Maar ook hier geldt: iets waarnemen is nog wat anders dan er verstandig mee omgaan. Je kunt veel voelen en toch moeite hebben om te begrijpen wat je voelt. Intelligentie zit voor mij ook in het leren duiden en hanteren van wat je waarneemt.

Pragmatische intelligentie

En dan introduceer ik zelf nog maar een woord: pragmatische intelligentie. Ik ken mensen die niet eerst drie modellen, vijf rapporten en een theoretische beschouwing nodig hebben om te zien wat er moet gebeuren. Ze kijken naar de situatie, zien wat werkt en vinden een praktische oplossing. Pragmatisch vind ik daarom ook een vorm van intelligentie.

Misschien is pragmatische intelligentie juist wel het vermogen om kennis, ervaring en werkelijkheidszin bij elkaar te brengen. Je kunt een briljant theoretisch plan maken dat in de praktijk nergens op slaat. Dan heb je misschien prachtig gedacht, maar ben je nog niet bijzonder intelligent met de werkelijkheid omgegaan.

Wijsheid gaat nog verder

Ik ga nog een stap verder. Intellect wordt vaak uitgelegd op de wijze van wat ik academische intelligentie noem. Maar ik heb in mijn leven ook eenvoudige mensen ontmoet die bijzonder wijs waren. Geen indrukwekkend cv, geen universitaire titel en misschien nooit een wetenschappelijk artikel gelezen. Toch konden ze iets zien en zeggen waardoor een ingewikkeld vraagstuk ineens eenvoudig werd. Daarom vind ik wijsheid ook een vorm van intelligentie.

Wijsheid gaat voor mij veel verder dan redeneren, analyseren of kennis verzamelen. Wijsheid is bijvoorbeeld dat je de tijdgeest kunt verstaan en duiden. Dat je begrijpt wat er werkelijk aan het veranderen is zonder achter iedere mode aan te lopen. Wijsheid is ook dat je ingewikkelde zaken naar de eenvoud kunt terugbrengen. En wijsheid is dat je jouw medemens kunt verstaan en ontvangen in zijn eigenheid. Over dat onderwerp schreef ik ook over levenservaring en levenswijsheid.

Veel weten maakt je nog niet wijs

Dat onderscheid vind ik belangrijk. Kennis kun je opstapelen. Wijsheid ontstaat volgens mij ook uit ervaring, reflectie, vallen en opstaan, luisteren en leren kijken. Je kunt twintig boeken lezen over rouw en nog steeds minder verstaan van rouw dan iemand die jarenlang naast een stervende partner heeft gezeten. Je kunt alles weten over organisaties en toch niet begrijpen waarom mensen binnen een team niet meer met elkaar praten.

Daarmee zeg ik niet dat kennis onbelangrijk is. Integendeel. Maar kennis en wijsheid zijn niet hetzelfde. Wanneer intellectueel een kernwaarde is, zou ik hopen dat een organisatie beide serieus neemt.

Intellectueel: kernwaarde ja of nee?

Dan terug naar de oorspronkelijke vraag. Is intellectueel een kernwaarde? Kan dat? Mijn antwoord is: ja, dat kan. Maar je zult dan wel moeten uitleggen wat je ermee bedoelt. Als intellectueel bij jullie betekent dat hoogopgeleide mensen belangrijker zijn dan praktisch ingestelde mensen, dan zou het persoonlijk niet mijn favoriete kernwaarde zijn. Maar wanneer ermee bedoeld wordt dat je denken, leren, kennis, nieuwsgierigheid, reflectie en begrijpen hoog waardeert, ontstaat een heel ander verhaal.

Een organisatie die intellectueel als kernwaarde heeft, neemt ontwikkeling serieus. Mensen mogen vragen stellen. Ze worden gestimuleerd om verder te kijken dan de eerste verklaring. Kennis wordt niet als lastig beschouwd maar als iets waardevols. Er is ruimte om te onderzoeken, te lezen, te leren, te discussiëren en soms ook om van mening te veranderen.

• Intellectuele ontwikkeling is belangrijk.
• Het vergaren en delen van kennis wordt gestimuleerd.
• Opleidingen, cursussen en trainingen worden gefaciliteerd.
• Waarheidsvinding is belangrijk en tegelijkertijd een uitdaging.
• Mensen worden aangemoedigd om vragen te stellen.
• Reflectie en analyse krijgen ruimte.
• Intellectuele uitdaging wordt serieus genomen.
• Intellectuele nieuwsgierigheid wordt gestimuleerd.

Nieuwsgierigheid hoort erbij

Voor mij hoort nieuwsgierigheid nadrukkelijk bij een intellectuele cultuur. Niet meteen denken dat je weet hoe iets zit, maar onderzoeken. Waarom gebeurt dit? Klopt onze aanname eigenlijk wel? Wat zien we over het hoofd? Welke verklaring hebben we nog niet onderzocht? Wat kunnen we leren van iemand die een totaal andere visie heeft?

Een intellectuele organisatie hoeft dus niet voortdurend ingewikkeld te praten. Integendeel. Misschien stelt iemand juist een hele eenvoudige vraag die iedereen jarenlang vergeten is te stellen: waarom doen we dit eigenlijk zo? Dat kan een buitengewoon intellectuele vraag zijn.

Waarheidsvinding is wat anders dan gelijk krijgen

Wanneer intellectueel werkelijk een kernwaarde is, zou waarheidsvinding belangrijk moeten zijn. En daar zit meteen iets lastigs. Want waarheidsvinding betekent dat je soms ontdekt dat jouw eigen verhaal niet klopt. Dat jouw favoriete plan niet werkt. Dat iemand lager in de organisatie betere argumenten heeft dan jij. Of dat onderzoek iets anders laat zien dan je graag had gewild.

Wie alleen kennis gebruikt om zijn eigen gelijk te bewijzen, is voor mij niet erg intellectueel bezig. Intellectuele nieuwsgierigheid vraagt juist dat je openstaat voor iets wat jouw bestaande overtuiging kan veranderen. Daar heb je behalve hersens ook een beetje nederigheid voor nodig.

Een intellectuele organisatie stelt vragen

Ik zou daarom eerder kijken naar de vragen die binnen een organisatie gesteld worden dan naar het opleidingsniveau van de medewerkers. Mag iemand vragen waarom een besluit genomen is? Mag een medewerker een gevestigde werkwijze ter discussie stellen? Kan iemand zeggen: ik begrijp het niet? Is er ruimte voor een afwijkende analyse? Worden mensen nieuwsgierig wanneer iets niet klopt of gaan ze vooral op zoek naar iemand die schuld heeft?

Dat zegt voor mij veel over een intellectuele cultuur. Niet hoeveel diploma's er aan de muur hangen, maar hoeveel ruimte er is om werkelijk na te denken.

Intellectueel is niet hetzelfde als academisch

Dit onderscheid wil ik toch scherp maken. Academische vorming kan enorm waardevol zijn. Je leert onderzoeken, bronnen wegen, argumenteren en methodisch denken. Maar intellectueel vermogen is daar niet toe beperkt. De automonteur die op basis van een vreemd geluid binnen enkele minuten begrijpt waar een storing vandaan komt, gebruikt ook kennis, waarneming, ervaring en analyse. De verpleegkundige die aan kleine signalen ziet dat een patiënt achteruitgaat, doet dat eveneens. De vakman die een constructie bekijkt en zegt "dit gaat niet goed" terwijl de berekening op papier nog prachtig klopt, zet ook intelligentie in.

Een intellectuele organisatie zou dat soort kennis wat mij betreft dus niet minderwaardig moeten behandelen. Boekengeleerdheid is één vorm van weten. Ervaringskennis is óók kennis.

Hoofd zonder hart en handen?

Daarom kom ik weer terug bij hoofd, hart en handen. Wanneer intellectueel als kernwaarde betekent dat alleen het hoofd telt, ontstaat er volgens mij een probleem. Je kunt een organisatie volledig analyseren en toch niet aanvoelen wat er leeft. Je kunt een geweldig rapport schrijven en geen idee hebben hoe het in de praktijk uitgevoerd moet worden. Dan zijn hoofd, hart en handen van elkaar losgeraakt.

De kracht ontstaat voor mij juist wanneer denken, voelen en doen elkaar aanvullen. Begrijpen wat er speelt, aanvoelen wat het betekent en vervolgens iets kunnen doen wat werkt. Misschien is dat uiteindelijk wel een rijkere vorm van intelligentie.

Kun je er ook in doorslaan?

De vraagsteller vroeg ook: kun je er in doorslaan? Mijn antwoord: je kunt overal in doorslaan. Johann Sebastian Bach zei al: "Je moet wel maat houden". Dat geldt als je wijn drinkt, als je sport, als je wetenschap bedrijft en dus ook wanneer je intellectueel bezig bent. Anders ben je grenzeloos en mateloos.

Een organisatie kan zo verliefd worden op analyse dat niemand nog een besluit durft te nemen. Er is altijd nog een onderzoek mogelijk, nog een rapport te lezen en nog een scenario uit te werken. Dan wordt denken een manier om handelen uit te stellen. Je kunt ook doorslaan in ingewikkeldheid. Alsof iets beter wordt naarmate je er moeilijkere woorden voor gebruikt. Daar heb ik zelf weinig mee.

De valkuil: alles kapot analyseren

Je kunt iets ook kapot analyseren. Sommige zaken vragen natuurlijk om grondig onderzoek, maar niet ieder probleem heeft een commissie, een model en een literatuuronderzoek nodig. Soms ligt de oplossing gewoon voor je neus. Een te sterke intellectuele cultuur kan moeite krijgen met eenvoud, intuïtie, gevoel en praktische wijsheid. Mensen gaan dan eindeloos verklaren waarom iets gebeurt terwijl iemand anders allang gezien heeft wat er nodig is.

Daarom vind ik pragmatische intelligentie zo'n mooie tegenhanger. Denken moet uiteindelijk ook ergens landen. Anders bouwen we een schitterende brug op papier waar niemand overheen kan.

De valkuil: intellectuele arrogantie

Er is nog een valkuil. Wanneer intellectueel hoog gewaardeerd wordt, kan gemakkelijk intellectuele arrogantie ontstaan. De gedachte dat degene met de hoogste opleiding automatisch het meeste begrijpt. Dat iemand die ingewikkeld praat slimmer is dan iemand die iets eenvoudig uitlegt. Dat de theoreticus het per definitie beter weet dan de vakman.

Dat zou voor mij juist haaks staan op een gezonde intellectuele cultuur. Wie werkelijk wil begrijpen, luistert ook naar kennis die in een andere vorm komt. Misschien heeft die medewerker op de werkvloer iets allang door wat op het hoofdkantoor nog in een spreadsheet onderzocht wordt.

De kunst van ingewikkelde zaken eenvoudig maken

Zelf heb ik veel bewondering voor mensen die ingewikkelde dingen eenvoudig kunnen maken. Niet simplistisch, maar eenvoudig. Ze begrijpen iets zo goed dat ze de kern kunnen aanwijzen zonder zich achter vaktaal te verschuilen. Dat vind ik een vorm van meesterschap en wijsheid.

Je ziet het bij goede docenten. Iemand kent ontzettend veel, maar gebruikt die kennis niet om indruk op je te maken. Hij gebruikt haar om jou iets te laten begrijpen. Misschien is dat uiteindelijk wel één van de mooiste uitingen van intellect.

Wat betekent intellectueel als kernwaarde voor leiderschap?

Wanneer intellectueel een kernwaarde van jouw organisatie is, heeft dat natuurlijk ook consequenties voor leiderschap. Een leidinggevende moet dan ruimte geven aan denken en tegenspraak. Niet onmiddellijk geïrriteerd raken wanneer iemand doorvraagt. Niet doen alsof de functietitel betekent dat jij automatisch het beste inzicht hebt. Mensen uitdagen om zelf na te denken en kennis met elkaar te delen.

Daar hoort ook bij dat je als leider kunt zeggen: dat weet ik niet. Of: daar heb jij meer verstand van dan ik. Dat vind ik geen zwakte. Integendeel. Een leider die overal verstand van moet hebben, wordt vanzelf een toneelspeler. Een intellectuele cultuur vraagt nieuwsgierigheid en nieuwsgierigheid begint soms bij erkennen dat je iets nog niet begrijpt.

Wat merk je ervan in de dagelijkse organisatie?

Wanneer intellectueel werkelijk een kernwaarde is, zou je dat dus terug moeten zien in de dagelijkse praktijk. Mensen krijgen tijd en ruimte om zich te ontwikkelen. Kennis wordt gedeeld in plaats van bewaakt als persoonlijk bezit. Er wordt niet alleen gevraagd wat iemand doet, maar ook wat hij geleerd heeft. Fouten worden onderzocht in plaats van alleen afgestraft. Mensen met expertise krijgen ruimte om die expertise in te brengen, ook wanneer hun conclusie niet prettig is voor de leiding.

Je merkt het misschien ook aan de gesprekken. Niet alleen: wat is de omzet? Maar ook: wat zien we gebeuren? Wat begrijpen we nog niet? Welke ontwikkeling komt op ons af? Wat hebben we hiervan geleerd? Welke kennis missen we? Dan krijgt intellectueel als kernwaarde werkelijk inhoud.

Kennis delen hoort er ook bij

Een organisatie die kennis belangrijk vindt maar alle kennis in afzonderlijke hoofden laat zitten, heeft een probleem. Wanneer Piet na dertig jaar met pensioen gaat en niemand weet wat Piet allemaal wist, was kennis kennelijk wel belangrijk maar het delen ervan niet voldoende georganiseerd. Een intellectuele cultuur vraagt daarom ook overdracht, gesprek en leren van elkaar.

Dat hoeft niet allemaal via opleidingen. Mensen leren ontzettend veel tijdens het werk. Laat een ervaren medewerker uitleggen waarom hij iets op een bepaalde manier doet. Bespreek een lastige casus. Vraag iemand wat hij in een project geleerd heeft. Kennis groeit wanneer je haar gebruikt en deelt.

Intellectueel als kernwaarde betekent blijven leren

Misschien is dat uiteindelijk één van de belangrijkste kenmerken. Je denkt niet dat je er bent. Je blijft leren. Als mens en als organisatie. Niet omdat iedere medewerker voortdurend naar een cursus gestuurd moet worden, maar omdat je nieuwsgierig blijft naar wat beter begrepen kan worden. Nieuwe kennis kan oude inzichten veranderen. Ervaringen kunnen theorie aanscherpen en fouten kunnen lessen bevatten die je in geen boek vindt.

Een organisatie die intellectueel als kernwaarde heeft, mag dus best trots zijn op wat zij weet. Als ze maar nieuwsgierig blijft naar wat ze nog niet weet.

Wanneer is intellectueel werkelijk een kernwaarde?

Niet wanneer het woord op een poster staat en iedereen vervolgens vooral zijn mond moet houden. Ook niet wanneer de organisatie alleen diploma's telt en praktische kennis nauwelijks ziet. En zeker niet wanneer ingewikkeld praten belangrijker wordt dan iets begrijpen. Intellectueel wordt voor mij werkelijk een kernwaarde wanneer mensen willen leren, onderzoeken, begrijpen en kennis delen en wanneer verschillende vormen van intelligentie serieus genomen worden.

Dan hoort daar academische intelligentie bij, maar ook muzikale, sociale, emotionele en wat mij betreft pragmatische intelligentie. En daarboven of daardoorheen misschien ook nog iets wat ik wijsheid zou noemen. Niet alleen weten hoe iets zit, maar ook verstaan wat het betekent.

Veelgestelde vragen over intellectueel als kernwaarde

Wanneer je intellectueel als kernwaarde kiest, ontstaan vanzelf vragen over opleiding, praktische kennis, discussie en de manier waarop je met verschillende denkers omgaat. Juist daar wordt zichtbaar wat je werkelijk met deze waarde bedoelt.

Moet je hoogopgeleid zijn om in een intellectuele organisatie te passen?

Nee. Als dat de uitleg is, zou ik eerder spreken over een voorkeur voor een bepaald opleidingsniveau. Intellectueel gaat voor mij veel meer over nieuwsgierigheid, willen begrijpen, leren, kennis gebruiken en openstaan voor nieuwe inzichten. Dat vind je op ieder opleidingsniveau.

Wat doe je met iemand die veel weet maar zijn kennis niet deelt?

Dan heb je veel kennis in één hoofd maar nog geen sterke kenniscultuur. Wanneer kennis werkelijk van waarde is voor de organisatie, moet zij ook overdraagbaar worden. Niet alles hoeft in een handboek, maar collega's moeten wel van elkaar kunnen leren.

Kan intuïtie samengaan met intellectueel denken?

Natuurlijk. Intuïtie kan een signaal zijn dat je iets waarneemt voordat je precies kunt uitleggen waarom. Vervolgens kun je onderzoeken wat je waarneemt en of jouw gevoel klopt. Voor mij hoeven intuïtie en analyse helemaal geen vijanden van elkaar te zijn.

Hoe voorkom je dat intellectueel leidt tot eindeloos vergaderen?

Door te onthouden dat nadenken ergens toe moet leiden. Onderzoek wat onderzocht moet worden, stel goede vragen en neem daarna een besluit. Wanneer iedere beslissing opnieuw wordt uitgesteld omdat er misschien nog één rapport bestaat dat we niet gelezen hebben, is nadenken een vlucht geworden.

Kan een organisatie intellectueel zijn en tegelijkertijd heel praktisch?

Graag zelfs. Dat zou voor mij juist een sterke combinatie zijn. Goed nadenken over wat je doet en vervolgens iets maken wat in de werkelijkheid werkt. Vandaar mijn voorliefde voor het woord pragmatische intelligentie. Hoofd en handen hoeven elkaar niet in de weg te zitten.