home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / improviseren

Improvisatie en improviseren is een kwaliteit

Vertrouwen op wat je in het moment kunt

Ik vergeet het belangrijkste kenmerk. Wanneer je goed kunt improviseren, durf je te vertrouwen op jouw vaardigheden en inzichten in het hier en nu. Je durft te vertrouwen op jouw creativiteit en weet dat je ter plekke zoveel kunt bedenken dat een uitgebreide voorbereiding voor jou niet altijd nodig is. Dat vertrouwen is belangrijk. Je raakt niet meteen uit het veld geslagen wanneer iets anders loopt dan gepland, omdat je weet dat je kunt kijken wat er gebeurt en van daaruit verder kunt handelen.

Een goede improvisator werkt met wat er op dat moment wel is

Improviseren betekent dat je niet blijft hangen bij wat ontbreekt. Misschien heb je minder tijd, middelen of informatie dan je zou willen. Misschien valt een onderdeel van het plan weg of ontstaat er ter plekke een probleem waarvoor niemand een draaiboek heeft gemaakt. Een goede improvisator kijkt dan vooral naar wat er wel beschikbaar is: welke middelen heb ik, welke kennis kan ik gebruiken, wie kan iets bijdragen en wat is nu de beste volgende stap? Daar zit de praktische kracht van improvisatie. Je maakt iets van de situatie zoals die op dat moment is.

Wanneer komt improvisatie goed van pas?

Mensen die goed kunnen improviseren, kunnen in organisaties een belangrijke taak vervullen. Ze weten snel in te spelen op bepaalde situaties, schakelen snel en wanneer ze in hun kracht zijn, kunnen ze ter plekke een aantal zaken goed oplossen. Dat kan van pas komen wanneer een planning uitloopt, een klantvraag onverwacht verandert, een presentatie anders verloopt dan gedacht, er materiaal ontbreekt of een probleem onmiddellijk om een oplossing vraagt. Ook in gesprekken, vergaderingen, leidinggeven, muziek, presenteren en praktisch werk kan het vermogen om ter plekke te reageren bijzonder waardevol zijn.

Improviseren is iets anders dan alles aan het toeval overlaten

Improvisatie lijkt soms alsof iemand zomaar wat doet, maar goede improvisatie komt meestal niet uit het niets. Een muzikant kan improviseren omdat hij zijn instrument kent. Een vakman kan ter plekke een oplossing bedenken omdat hij ervaring heeft met materiaal en techniek. Iemand die veel presentaties heeft gegeven, kan gemakkelijker van zijn voorbereiding afwijken omdat hij zijn onderwerp beheerst. Onder goede improvisatie ligt dus vaak kennis, ervaring, inzicht of vaardigheid. Juist daardoor kun je vrijer reageren wanneer de werkelijkheid niet overeenkomt met het plan. Improviseren is daarom iets anders dan onvoorbereid zijn omdat je geen zin had om je voor te bereiden.

Wat zijn de valkuilen van improviseren?

De kracht van improvisatie is dat je kunt handelen zonder dat alles vooraf is uitgedacht of vastgelegd. De valkuil ontstaat wanneer je deze kracht zo vanzelfsprekend vindt dat je voorbereiding gaat onderschatten. Omdat je meestal wel een oplossing vindt, kun je gaan denken: dat zie ik straks wel. Dan kan improviseren veranderen in voortdurend brandjes blussen die met enige voorbereiding misschien helemaal niet waren ontstaan. Welke valkuilen horen erbij?

• Je onderschat een situatie en meent dat het zonder voorbereiding wel voor elkaar komt.
• Je wordt chaotisch of rommelig.
• Je brengt te weinig structuur aan.
• Je bent te weinig gericht op beheersmatige zaken en taken.
• Je hebt te weinig focus.
• Je hebt een gebrek aan discipline.

Het onderscheid is dus belangrijk: kun je improviseren wanneer het nodig is of moet je voortdurend improviseren omdat je onvoldoende hebt voorbereid? In het eerste geval gebruik je een kwaliteit. In het tweede geval kan jouw kwaliteit een excuus worden om structuur, voorbereiding of afronding te vermijden.

Waar ligt jouw irritatiezone?

Wanneer je goed kunt improviseren, irriteer jij je waarschijnlijk aan te veel procedures en protocollen, starheid of bureaucratie en aan mensen die alles van bladmuziek willen spelen. Je kunt je afvragen waarom iets volledig moet worden vastgelegd wanneer je ter plekke ook kunt kijken wat er nodig is. Tegelijk heeft die irritatie een andere kant. Niet iedere procedure is overbodig en niet iedere vorm van voorbereiding is star. Soms zorgt juist een goede basis ervoor dat jij ruimte overhoudt om te improviseren wanneer er werkelijk iets onverwachts gebeurt.

Is improviseren voor jou een uitdaging?

Plan je het liefst alles vooraf? Raak je uit balans wanneer iets anders verloopt dan gedacht? Heb je veel behoefte aan instructies, procedures of zekerheid voordat je durft te handelen? Dan kan improviseren voor jou juist een uitdaging zijn. De ontwikkeling is niet dat je alle voorbereiding en structuur overboord moet gooien. Het gaat erom dat je leert vertrouwen op jouw vaardigheden wanneer de werkelijkheid zich niet precies aan jouw plan houdt. Je kunt voorbereid zijn en tegelijkertijd accepteren dat je soms in het moment moet kijken, beslissen en handelen.

Welke ontwikkeldoelen passen bij improviseren?

Jouw leerdoel is om overzicht te houden en lijn en structuur aan te brengen in jouw werkzaamheden. Je hoeft jouw vermogen om ter plekke te schakelen niet kwijt te raken. Juist de combinatie van improvisatie en voldoende voorbereiding maakt deze kwaliteit sterker.

• Vooraf bepalen welke onderdelen voorbereiding nodig hebben en waar ruimte voor improvisatie kan blijven.
• Overzicht en structuur aanbrengen zonder jouw flexibiliteit in onverwachte situaties te verliezen.
• Onderscheid leren maken tussen bewust improviseren en iets oplossen wat door onvoldoende voorbereiding is ontstaan.

Veelgestelde vragen over improviseren

Improviseren wordt soms verward met onvoorbereid zijn of zomaar iets proberen. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen over deze kwaliteit.

Is improviseren hetzelfde als onvoorbereid zijn?

Nee. Je kunt goed voorbereid zijn en toch moeten improviseren wanneer een situatie anders loopt dan verwacht. Goede improvisatie steunt vaak juist op kennis, ervaring en vaardigheden waarop je in het moment kunt terugvallen.

Moet je creatief zijn om goed te kunnen improviseren?

Creativiteit helpt, omdat je gemakkelijker alternatieven en oplossingen kunt bedenken. Maar improviseren vraagt ook dat je de situatie goed waarneemt, snel schakelt en durft te vertrouwen op wat je al weet en kunt.

Kun je improviseren en toch gestructureerd werken?

Ja. Structuur en improvisatie hoeven elkaar niet uit te sluiten. Een goede structuur kan juist duidelijk maken waar ruimte bestaat om af te wijken, terwijl improvisatie helpt wanneer een planning of werkwijze niet meer past bij wat er werkelijk gebeurt.

Wanneer wordt improviseren een valkuil?

Wanneer je jouw vermogen om ter plekke iets op te lossen gebruikt als reden om je onvoldoende voor te bereiden, geen structuur aan te brengen of noodzakelijke beheersmatige taken te vermijden. Dan ben je niet meer alleen flexibel, maar maak je jezelf afhankelijk van improvisatie.

Kun je leren om beter te improviseren?

Je kunt jezelf trainen om minder snel vast te lopen wanneer een plan verandert. Dat doe je bijvoorbeeld door meerdere oplossingen te onderzoeken, bewust met onverwachte situaties te oefenen en vaker te vertrouwen op kennis en vaardigheden die je al hebt. De een zal van nature gemakkelijker improviseren dan de ander.