home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / zorgzaam / iemand ontzien

De ander ontzien: wanneer wordt het een valkuil?

De ander ontzien kan heel menselijk en zorgzaam zijn. Je wilt iemand niet onnodig belasten, wilt rekening houden met wat iemand doormaakt en probeert het misschien wat gemakkelijker te maken. Daar is op zichzelf niets mis mee. Maar je kunt iemand ook te veel ontzien. Dan gaat jouw kernkwaliteit zorgzaam en zorgzaam zijn tegen je werken. Je houdt informatie achter, draait om een boodschap heen, neemt verantwoordelijkheden over of behandelt de ander alsof hij minder kan verdragen dan werkelijk het geval is.

Wanneer iemand ontzien juist nodig is

Laat ik vooropstellen: soms is het heel terecht om iemand te ontzien. Stel dat jouw partner burn-out is. Dan is het logisch dat je tijdelijk rekening houdt met wat hij of zij aankan en niet doet alsof alles gewoon door kan gaan.

Marloes vertelde mij eens over haar man die een ernstig ongeluk had gehad. Eerst moest hij geopereerd worden en daarna volgde een maandenlange revalidatie. Als gezin spraken ze af om hem voorlopig te ontzien. Dat was geen overdreven zorgzaamheid, maar rekening houden met een tijdelijke situatie waarin iemand aantoonbaar minder kon dragen.

Hetzelfde zag ik bij een productiebedrijf. Hans was daar ploegchef. Zijn partner was overleden en binnen het bedrijf hadden ze afgesproken om hem voorlopig te ontzien. Concreet betekende dat dat een aantal leidinggevende taken tijdelijk bij hem werd weggehaald. Ook daar was dus een goede reden om de belasting tijdelijk aan te passen.

Ontzien is in zulke situaties geen valkuil. Het is maatwerk. Je kijkt naar wat iemand op dat moment werkelijk nodig heeft en past daar tijdelijk iets op aan.

Wanneer wordt iemand ontzien een valkuil?

Het wordt een valkuil wanneer jij iemand ontziet terwijl dat niet werkelijk nodig is. Je voorkomt bijvoorbeeld een lastig gesprek omdat je bang bent dat de ander zich gekwetst voelt. Je brengt slecht nieuws zo voorzichtig dat de boodschap nauwelijks nog herkenbaar is. Of je neemt taken over omdat je denkt dat iemand ze niet aankan, terwijl je dat nooit hebt gevraagd.

Leendert vertelde mij: 'Ik wil proberen om een ander geen pijn te doen en dat maakt dat ik in mijn communicatie omzichtig ben.' Dat is een sprekend voorbeeld. Je draait dan zo om de hete brij heen dat jouw boodschap uiteindelijk niet meer duidelijk is. Waarom? Omdat je bang bent dat de ander geraakt wordt of dat je hem pijn doet.

Maar je kunt de ander niet bewaren voor pijn. Soms is een boodschap vervelend. Soms moet je iets zeggen wat iemand liever niet hoort. Soms moet je een grens trekken of afscheid nemen omdat het niet langer gaat. Dat kan in een persoonlijke relatie zijn, maar net zo goed op de werkvloer. De werkelijkheid wordt niet vriendelijker doordat jij haar onduidelijk formuleert.

Hoe merk je dat ontzien ten koste gaat van duidelijkheid?

Een belangrijk signaal is dat je vooraf meer bezig bent met de mogelijke reactie van de ander dan met wat jij werkelijk moet zeggen. Je denkt: hoe zal hij dit opnemen, wordt zij hier verdrietig van, wat als iemand boos wordt? Vervolgens pas je jouw boodschap steeds verder aan. Er blijven steeds minder scherpe randjes over, maar soms blijft er uiteindelijk ook nauwelijks een boodschap over.

Dat zie je terug in communicatie. Je gebruikt veel omwegen, verzachtende woorden of halve boodschappen. Je hoopt dat de ander zelf wel begrijpt wat je bedoelt. Maar duidelijkheid vraagt soms dat je zegt wat er aan de hand is, ook wanneer dat niet leuk is. Duidelijk communiceren betekent niet dat je hard of bot moet worden. Je kunt zorgvuldig én helder zijn.

Lisanne liet mij zien hoe sterk dat patroon kan worden. Zij vertelde dat ze enorm gericht was op harmonie. Toen ik daarop doorvroeg zei ze: 'Ik probeer vaak de lieve vrede te bewaren.' Mijn antwoord was: 'Lieve vrede bestaat niet.' Wanneer je wezenlijke verschillen, irritaties of moeilijke boodschappen voortdurend toedekt, ontstaat geen echte harmonie maar schijnharmonie.

Bij Lisanne bleek bovendien dat dit patroon al heel vroeg was ontstaan. Zij verloor als kind haar oudste zus en probeerde vervolgens haar ouders zoveel mogelijk te ontzien. Ze wilde niet dat haar vader en moeder nog meer verdriet hadden. Begrijpelijk voor een kind. Maar inmiddels was ze 39 en merkte ze dat ze nog steeds dezelfde strategie gebruikte: moeilijke boodschappen verzachten, rekening houden met iedereen en vooral voorkomen dat iemand geraakt werd.

Wanneer is ontzien onnodig?

Iemand ontzien kan dus zinvol zijn bij ziekte, verlies of bijzondere omstandigheden. Maar wanneer zulke omstandigheden er niet zijn, moet je voorzichtig zijn. Als je iemand structureel ontziet omdat jij bang bent voor diens reactie, behandel je die persoon niet helemaal als gelijkwaardige volwassene.

De ander heeft recht op een eerlijke boodschap. Jij bent verantwoordelijk voor de manier waarop je die brengt, maar niet voor alles wat de boodschap vervolgens bij de ander oproept. Iemand mag teleurgesteld zijn. Iemand mag verdrietig zijn. Iemand mag zelfs boos op jou zijn.

Dat klinkt misschien eenvoudig, maar voor iemand die sterk gericht is op harmonie of op iedereen te vriend willen houden kan dat behoorlijk lastig zijn. Toch is rekening houden met een ander iets anders dan verantwoordelijk worden voor alle gevoelens van die ander.

Wat doet iemand ontzien met de verantwoordelijkheid van de ander?

Wanneer je iemand steeds ontziet, neem je gemakkelijk verantwoordelijkheden over die niet van jou zijn. Je besluit dat iemand een boodschap niet aankan. Je voorkomt dat diegene ergens mee geconfronteerd wordt. Je vangt taken op, ruimt problemen uit de weg of maakt keuzes waarvan jij denkt dat ze beter zijn voor die persoon.

Daar zit iets merkwaardigs in. Je denkt misschien dat je de ander helpt, maar ondertussen zeg je onbewust: volgens mij kun jij dit niet zelf aan. Daarmee maak je de ander kleiner dan nodig is. Een volwassen mens heeft niet alleen recht op steun, maar ook op verantwoordelijkheid, eerlijke informatie en de mogelijkheid om zelf met tegenslag om te gaan.

Soms is de meest zorgzame keuze daarom juist dat je niet ontziet. Dat je eerlijk zegt wat er speelt. Dat je iemand een taak laat uitvoeren die misschien moeilijk is. Of dat je accepteert dat de ander zelf moet leren omgaan met de gevolgen van zijn keuzes.

Welke kwaliteit zit achter deze valkuil?

Wanneer je vaak mensen ontziet, kan daar zorgzaamheid achter zitten. Je hebt oog voor hoe iets bij de ander binnenkomt en wilt voorkomen dat mensen onnodig worden belast. Dat is een mooie kwaliteit. Maar zorgzaamheid heeft grenzen nodig om werkelijk zorgzaam te blijven.

De valkuil ligt dicht tegen overzorgzaam of bemoederend gedrag aan. Bij overzorgzaamheid ga je steeds meer verzorgen en verantwoordelijkheid dragen. Bij iemand ontzien ligt het accent meer op beschermen tegen belasting, pijn, confrontatie of moeilijke informatie.

Ook harmonie kan een rol spelen. Je wilt de relatie goed houden en hebt weinig behoefte aan onrust of gedoe. Maar echte harmonie ontstaat niet doordat alles wat moeilijk is wordt weggemoffeld. Soms ontstaat juist meer vertrouwen doordat je iets moeilijks eerlijk durft te zeggen.

Wie zit in jouw allergie?

Wie zit er dan in jouw allergie? Ik denk aan mensen die nooit rekening houden met een ander en zich vooral laten leiden door hun eigen gezwollen ego. Mensen die zeggen: 'Ik zeg gewoon waar het op staat' en vervolgens totaal niet geïnteresseerd zijn in wat hun woorden met een ander doen.

Maar pas ook daar mee op. Jouw uitdaging is niet om zo te worden. Het alternatief voor te veel ontzien is niet botheid, hardheid of gevoelloosheid. De uitdaging zit ertussenin: eerlijk zijn én rekening houden met de ander.

Hoe stop je met onnodig ontzien zonder hard te worden?

Door verantwoordelijkheid op de juiste plaats te laten. Jij bent verantwoordelijk voor jouw boodschap, jouw toon en de zorgvuldigheid waarmee je iets brengt. De ander is verantwoordelijk voor zijn reactie, gevoelens en de manier waarop hij vervolgens met de informatie omgaat.

Vraag jezelf daarom af: is er werkelijk een reden om deze persoon nu te ontzien of probeer ik vooral een ongemakkelijk moment te voorkomen? En wanneer je iets moeilijks moet zeggen: hoe kan ik dat duidelijk én respectvol doen? Dat voorkomt twee uitersten. Je hoeft niet om de hete brij heen te draaien, maar je hoeft iemand ook niet met de boodschap om de oren te slaan.

Wie leert om dat onderscheid te maken, wordt niet minder zorgzaam. Jouw zorgzaamheid krijgt juist meer betekenis omdat ze niet langer ten koste gaat van eerlijkheid, gelijkwaardigheid en duidelijkheid.

Ontwikkeldoelen wanneer je anderen te veel ontziet

Wanneer je regelmatig merkt dat je anderen beschermt tegen boodschappen, verantwoordelijkheden of gevoelens die eigenlijk bij hen horen, kunnen deze drie ontwikkeldoelen helpen:

• Moeilijke boodschappen duidelijk en respectvol leren uitspreken zonder ze onnodig te verzachten.
• Beter onderscheiden wanneer iemand werkelijk ontzien moet worden en wanneer je vooral bang bent voor diens reactie.
• De verantwoordelijkheid voor gevoelens, keuzes en verwerking bewuster bij de ander laten.

Veelgestelde vragen over iemand te veel ontzien

Ontzien is niet automatisch verkeerd. De kunst is herkennen wanneer je werkelijk rekening houdt met iemands omstandigheden en wanneer je iemand beschermt tegen iets wat diegene prima zelf kan dragen. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Is iemand ontzien hetzelfde als rekening houden met iemand?

Nee. Rekening houden met iemand betekent dat je diens situatie meeweegt. Ontzien gaat een stap verder: je vermindert bewust belasting, verantwoordelijkheid of confrontatie. Dat kan nodig zijn, maar hoeft niet altijd nodig te zijn.

Kun je iemand uit goede bedoelingen te veel ontzien?

Ja. Juist goede bedoelingen kunnen deze valkuil onzichtbaar maken. Jij denkt dat je iemand beschermt, terwijl de ander misschien vooral behoefte heeft aan eerlijkheid, duidelijkheid of de kans om iets zelf op te lossen.

Waarom voel ik me schuldig wanneer ik iemand niet ontzie?

Misschien heb je geleerd dat zorgzaam zijn betekent dat je voorkomt dat anderen pijn, teleurstelling of ongemak ervaren. Dan kan een duidelijke boodschap al snel voelen alsof jij iemand iets aandoet. Maar een vervelende werkelijkheid benoemen is iets anders dan iemand bewust pijn doen.

Moet je iemand met burn-out altijd ontzien?

Je houdt rekening met de belastbaarheid van iemand die herstelt van burn-out, maar ook daar is ontzien geen doel op zichzelf. Wat passend is hangt af van wat iemand aankan, nodig heeft en samen met betrokken professionals heeft afgesproken. Iemand volledig alle verantwoordelijkheid uit handen nemen is niet automatisch behulpzaam.

Hoe weet je of iemand jouw boodschap aankan?

Dat kun je niet altijd vooraf weten. Je kunt wel rekening houden met omstandigheden, timing en de manier waarop je iets brengt. Maar wanneer er geen bijzondere reden is om informatie achter te houden, mag je er ook vanuit gaan dat een volwassen ander zelf verantwoordelijkheid kan nemen voor de verwerking ervan.