home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / beheerst

Beheerst en bedaard als kernkwaliteit

Kom je beheerst over op anderen? Dan ben je bedaard, rustig en kalm. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten betekent beheerst dat je jezelf ook in spannende situaties kunt beheersen. Je laat je niet snel meesleuren in de gevoelens en emoties van anderen. Integendeel: je gaat jouw eigen weg, je hebt jouw eigen mening en wat anderen van je vinden is voor jou niet iets om je snel over op te winden.

Beheerst zijn betekent niet dat je niets voelt

Beheerst zijn betekent niet dat je geen gevoelens of emoties hebt. Je kunt geraakt, boos, teleurgesteld of enthousiast zijn en toch kalm blijven in jouw reactie. Daar zit juist de kracht van gezonde zelfbeheersing: het gevoel is er wel, maar het neemt niet meteen het stuur over. Je kunt voelen wat er gebeurt en tegelijkertijd bepalen hoe je wilt reageren.

Er zit wel een belangrijk verschil tussen jouw gevoelens beheersen en jouw gevoelens onderdrukken. Wanneer je niets meer laat zien, zelf nauwelijks contact maakt met wat je voelt of voortdurend doet alsof gebeurtenissen jou niets doen, spreken we over iets anders dan gezonde beheersing.

Rust bewaren geeft houvast in spannende situaties

Juist wanneer de spanning oploopt, kan beheerst gedrag van grote waarde zijn. Waar anderen misschien direct reageren, boos worden of zich laten meeslepen door wat er gebeurt, kun jij jouw rust bewaren en eerst kijken wat er werkelijk aan de hand is. Je laat je niet snel opnaaien en hoeft niet mee in de waan van de dag. Die kalmte geeft jou houvast en kan ook rust brengen bij de mensen om je heen.

Dat betekent niet dat je lastige situaties uit de weg gaat. Integendeel. Je kunt een moeilijk gesprek aangaan, een discussie voeren of bij jouw standpunt blijven zonder dat je direct in een emotionele reactie schiet. Je blijft aanwezig en aanspreekbaar, terwijl je tegelijkertijd de regie over jouw eigen reactie houdt.

Ben je beheerst of heb je die houding aangeleerd?

Even een vraagje tussendoor: ben je beheerst of is het een houding die je aangeleerd hebt? Dat is namelijk een kardinaal verschil. Is het een kernkwaliteit die je typeert of is het geconditioneerd gedrag dat bijvoorbeeld ontstaan is vanuit een overlevingsmechanisme? Want dat kan ook: dat je beheersing speelt. Alsof je alles onder controle hebt. Dat noem ik een vorm van bevriezen. Net doen alsof de dingen aan je voorbijgaan, terwijl het niet zo is.

Aan de buitenkant kun je dan rustig en onaangedaan overkomen, terwijl er van binnen van alles gebeurt. Dat is iets anders dan werkelijk kalm en beheerst zijn. Gezonde beheersing vraagt niet dat je jezelf afsluit voor jouw gevoelens. Het vraagt dat je ze kunt hanteren zonder er automatisch door te worden gestuurd.

Zelfbeheersing vraagt ook om zichtbare betrokkenheid

Wie beheerst is, hoeft niet voortdurend te laten zien wat hij voelt. Maar mensen met wie je leeft of werkt moeten soms wel kunnen merken wat iets met jou doet en waar jij staat. Anders kan jouw rust gemakkelijk worden uitgelegd als afstandelijkheid of desinteresse. Juist daarom kan zichtbare betrokkenheid belangrijk zijn: je blijft kalm, maar laat tegelijkertijd merken dat de ander en de situatie jou niet koud laten.

Zelfbeheersing en betrokkenheid hoeven elkaar dus niet in de weg te zitten. Je kunt rustig reageren en toch warmte tonen. Je kunt jouw emoties beheersen en tegelijkertijd woorden geven aan wat je raakt, bezighoudt of belangrijk vindt. Voor de ander maakt dat een groot verschil, omdat jouw binnenwereld daardoor beter zichtbaar en begrijpelijk wordt.

Wanneer slaat beheerst gedrag door?

Iedere kwaliteit heeft een valkuil. Wat is de valkuil die bij beheerst hoort? Dat kunnen er meer zijn. Je kunt jouw emoties en gevoelens te weinig tonen, waardoor anderen je niet goed kunnen plaatsen of niet weten wat ze aan je hebben. Je kunt onpersoonlijk, koel, afstandelijk, steriel of zelfs saai overkomen en jouw betrokkenheid bij anderen te weinig laten zien.

Ook kun je zo sterk vasthouden aan jouw eigen koers en standpunten dat je star, eigenwijs of eigengereid overkomt. Misschien mag je graag redetwisten, wil je het laatste woord hebben of wil je een strijd altijd winnen. De kans bestaat bovendien dat anderen niet volledig open tegen je zijn omdat je erg zeker overkomt. Sommige mensen houden zich dan in omdat ze denken dat je geen tegenspraak duldt. Wanneer je te veel vasthoudt aan jouw eigen standpunten, kun je koppig of halsstarrig overkomen.

Welke ontwikkeldoelen passen bij beheerst zijn?

Het leerdoel dat bij de kwaliteit beheerst hoort, gaat niet over het verliezen van jouw zelfbeheersing. Wanneer je merkt dat je onpersoonlijk of te kil overkomt op anderen, kan de ontwikkeling juist zitten in meer empathie, inlevingsvermogen en het zichtbaar maken van jouw gevoelens. Deze ontwikkeldoelen kunnen daarbij passen:

• Jouw gevoelens en emoties vaker laten zien wanneer dat helpt om duidelijk te maken wat iets met jou doet.
• Meer empathie en inlevingsvermogen tonen wanneer jouw rustige houding als koel of afstandelijk wordt ervaren.
• Verbindend leren communiceren zodat jouw eigen standpunt duidelijk blijft en er tegelijkertijd ruimte is voor het perspectief van de ander.

Waar kun je je aan ergeren als je beheerst bent?

De allergie of irritatie van mensen die beheerst zijn, is onbeheerst gedrag. Dat ligt misschien voor de hand, maar wat ik daarmee bedoel is wel belangrijk. Je kunt je ergeren aan overtrokken reacties, overdreven uitlatingen, overemotionele uitspattingen en mensen die zich naar jouw idee te veel door sentiment en gevoel laten leiden.

Juist omdat jij gewend bent jouw reactie onder controle te houden, kan het lastig zijn wanneer een ander alles wat hij voelt onmiddellijk laat zien. Toch betekent een sterke emotionele reactie niet automatisch dat iemand geen goede reden heeft voor wat hij voelt. Ook daar ligt een uitdaging: beheerst blijven zonder de emotie van de ander meteen als overdreven of onredelijk terzijde te schuiven.

Vragen over beheerst en bedaard zijn

Over beheerst en bedaard zijn kunnen in de praktijk nog andere vragen ontstaan. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Is beheerst zijn hetzelfde als emotieloos zijn?

Nee. Je kunt veel voelen en toch beheerst reageren. Het verschil zit niet in de aanwezigheid van emoties, maar in de manier waarop je ermee omgaat. Je hoeft jouw gevoelens niet te ontkennen om te voorkomen dat ze jouw reactie volledig bepalen.

Kan beheerst gedrag aangeleerd zijn?

Ja. Rustig overkomen kan een natuurlijke kwaliteit zijn, maar het kan ook gedrag zijn dat je hebt aangeleerd om jezelf te beschermen. Daarom is het belangrijk om niet alleen te kijken naar hoe je overkomt, maar ook naar wat er van binnen gebeurt wanneer iets jou raakt.

Waarom kunnen anderen een beheerst persoon afstandelijk vinden?

Wanneer jij weinig laat zien van jouw gevoelens, betrokkenheid of reactie, moeten anderen zelf invullen wat er in jou omgaat. Jouw kalmte kan dan worden uitgelegd als desinteresse of afstandelijkheid, terwijl jij dat misschien helemaal niet zo bedoelt.

Is beheerst blijven altijd verstandig tijdens een conflict?

Beheerst blijven kan voorkomen dat een conflict onnodig escaleert, maar beheersing betekent niet dat je alles moet inslikken. Soms is het juist nodig om duidelijk te zeggen dat iets je raakt, boos maakt of over jouw grens gaat. Je kunt dat ook op een rustige manier doen.

Kun je te veel zelfbeheersing hebben?

Ja. Wanneer beheersing betekent dat je voortdurend gevoelens tegenhoudt, geen kwetsbaarheid meer toont of nauwelijks laat merken wat voor jou belangrijk is, kan de kwaliteit doorschieten. Dan beschermt jouw beheersing niet alleen tegen impulsief gedrag, maar kan zij ook de verbinding met anderen in de weg gaan staan.