home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / relativeringsvermogen

Relativeringsvermogen is een kwaliteit

Relativeringsvermogen is een kwaliteit. Kun je goed relativeren? Of wil je juist leren om meer te relativeren? Het is echt een kwaliteit in hoe je op situaties reageert. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten gaat relativeringsvermogen over het vermogen om gebeurtenissen, gedachten en problemen in de juiste proporties te blijven zien. In dit artikel ga ik in op de vraag wat relativeren is, wanneer het helpt en welke valkuilen erbij horen.

Wanneer heb je relativeringsvermogen nodig?

Om het verder te duiden kom ik bij de vraag: wanneer is relativeren belangrijk? Relativeren kan je helpen wanneer je merkt dat een situatie, gedachte of verwachting steeds groter en zwaarder wordt in jouw hoofd.

• Je denkt te zwart-wit.
• Je bent te zwaar op de hand.
• Je denkt negatief of ziet alleen de negatieve punten.
• Je neemt aan dat het wel weer verkeerd zal aflopen.
• Je gaat van de ergste situatie uit terwijl het later blijkt mee te vallen.
• Je bijt je te veel vast in een bepaalde zaak of een standpunt.
• Je vraagt te veel van jezelf.
• Je bent te veeleisend waardoor je stress ervaart.
• Je wilt het allemaal supergoed doen en bent perfectionistisch.
• Je meent alles onder controle te moeten hebben.
• Je bekijkt jouw situatie al mopperend vanuit zelfbeklag.
• Je krijgt zelfmedelijden dat je meestal niet verder brengt.
• Je blijft star en rigide vasthouden aan jouw gelijk.
• Je ziet altijd beren op de weg.

Relativeren helpt dan om niet te ontkennen wat er aan de hand is, maar om opnieuw te kijken naar de werkelijke omvang ervan. Hoe groot is dit probleem nu echt? Hoe belangrijk is dit over een week, een maand of een jaar? En hoeveel invloed heb jij er daadwerkelijk op?

Hoe kun je leren relativeren in de praktijk?

Ik kan allerlei vormen bedenken die bijdragen aan relativeringsvermogen. Relativeren is niet alleen iets wat je bedenkt. Soms ontstaat het juist in een gesprek, door humor, door een ander perspectief of doordat iets onverwachts jouw hele kijk op een situatie verandert.

Humor helpt om de zwaarte in perspectief te plaatsen

Humor is een belangrijk instrument om te relativeren. Zoals mijn vriend Ton, wijlen, zei: "Humor is doorleefde ernst." Dat is iets anders dan de lolbroek uithangen of grappig willen zijn.

Ik moet denken aan een situatie in mijn werkzame leven waarbij ik iemand wegens reorganisatie moest ontslaan. De collega die het betrof begreep goed wat er aan de hand was. Hij had er part noch deel aan en kon er ook niets aan doen. We zaten samen op een terrasje. Toen ik verteld had dat hij was ontslagen, bestelde hij voor ons beiden een biertje. Hij was geraakt en geëmotioneerd maar hij zei: "Zo'n mooi ontslag heb ik nog nooit meegemaakt." We gingen als vrienden uit elkaar. Deze opmerking is ons beiden altijd bijgebleven. Het relativeerde de ernst van de situatie.

Humor is niet op afroep beschikbaar. Dat ontstaat. Ik denk ook aan iemand die bij het overlijden van een familielid een opmerking maakt waarop iedereen het uitproest van het lachen met de tranen in de ogen. Dat is humor. Totaal iets anders dan grappen maken, grappig of leuk willen zijn. Dat zou zelfs ongepast kunnen zijn in die situatie.

De betrekkelijkheid onder ogen zien

De betrekkelijkheid onder ogen zien is ook een manier van relativeren. Daarmee verdoezel je het vraagstuk niet, maar breng je het terug naar de juiste proporties. Ik moet denken aan iemand die in financieel zwaar weer zat maar meteen zei: "We hebben gelukkig elkaar nog." De betrekkelijkheid erkennen betekent ook de kortstondigheid van het leven inzien en begrijpen dat niet alles maakbaar is.

Terugkeren naar de werkelijkheid

Nuchter naar een gebeurtenis kijken kan enorm helpen. Ik denk aan de kampioenswedstrijd van mijn buurjongen in de C1 van het voetbalelftal waar hij speelde. Ze verloren nipt de wedstrijd en werden geen kampioen. Na afloop zei hij: "Gelukkig is het maar voetbal." Dat relativeerde de teleurstelling. De teleurstelling verdween niet, maar kreeg wel weer de omvang die erbij hoorde.

Anders kijken naar hetzelfde verhaal

Anders kijken is een instrument dat je kunt leren. Bekijk een situatie eens door andere ogen. Wanneer je anders kijkt, zie je ook andere dingen. Ik denk aan Klaas. Hij maakte zich erg druk nadat hij een functioneringsgesprek had gehad dat op zich goed verliep. De leidinggevende had één puntje van kritiek en Klaas betrok dat volledig op zichzelf. Daardoor was zijn weekend zowaar naar de knoppen.

Wat was er nu precies aan de hand? Er waren negen positieve punten en één kritisch punt. Hoe reageerde Klaas daarop in zijn hoofd? Hij was alleen maar met het negatieve punt bezig. Relativeren is dan: het geheel zien. Dan komt de juiste proportie vanzelf weer voor de dag.

Jouw situatie naast die van een ander leggen

Ik denk aan Marianne. Ze kreeg een bekeuring omdat ze de auto verkeerd had geparkeerd. Tja, dat kwam eigenlijk helemaal niet uit. Marianne was derhalve twee dagen van slag over de bekeuring. Hoe kon ze ook zo stom zijn? Tot de buurman belde om te vertellen dat zijn vrouw een ernstige ziekte had. Toen dacht Marianne: waar maak ik me eigenlijk ook druk om?

Ik herinner me ook het verhaal van iemand die door ziekte minder arbeidsmogelijkheden had. Ze was daar bijzonder verdrietig over. Tot ze in gesprek kwam met een moeder die haar kind had verloren. Wekelijks spraken ze erover. Toen zei ze: "Het maakte mijn verdriet draaglijker." Haar eigen verdriet was niet ineens weg of onbelangrijk, maar het kreeg een ander perspectief.

Loslaten wat buiten jouw invloed ligt

Loslaten is ook een instrument, zeker wanneer het zaken betreft waar jij geen invloed op hebt. Ik denk aan Esther. Ze maakt zich erg druk over haar zoon. In mei moet hij examen doen en hij is nogal gemakzuchtig ingesteld. Dus heeft het examen niet de volwaardige aandacht gehad qua voorbereiding. Er is een kans dat zoonlief zakt voor dit examen.

Wat is relativeren? Dat is jezelf afvragen: heb ik nu nog invloed op de uitkomsten van het examen van mijn zoon? Nee, geen invloed? Dan loslaten dus. Je druk blijven maken verandert de uitslag niet en geeft jou alleen extra spanning.

Wat is het verschil tussen relativeren en nuchter zijn?

Relativeren en nuchter zijn kunnen elkaar versterken, maar ze zijn niet hetzelfde. Nuchterheid gaat vooral over zonder opsmuk, overdrijving of onnodige dramatiek naar een situatie kijken. Relativeren is de beweging waarmee je iets dat te groot of te zwaar is geworden weer in de juiste proporties probeert te plaatsen.

Je kunt dus van nature nuchter zijn en daardoor gemakkelijker relativeren. Maar je kunt ook emotioneel sterk geraakt zijn en pas later, bewust, proberen afstand te nemen en het geheel weer te zien. Relativeren is dan geen gebrek aan gevoel. Het helpt juist om gevoel en werkelijkheid opnieuw met elkaar in verhouding te brengen.

Wat is het verschil tussen relativeren en realistisch kijken?

Ook realistisch kijken ligt dichtbij relativeringsvermogen. Realistisch zijn betekent dat je probeert een zo reëel mogelijk beeld te vormen van wat er werkelijk aan de hand is, wat haalbaar is en wat je redelijkerwijs kunt verwachten. Relativeren gebruik je vooral wanneer jouw beleving uit verhouding dreigt te raken met die werkelijkheid.

Wanneer één kritisch punt jouw hele functioneringsgesprek overschaduwt, helpt realisme om te zien dat er ook negen positieve punten waren. Relativeren is vervolgens de beweging waarmee je dat ene punt weer de plaats geeft die het werkelijk verdient. Beide kwaliteiten brengen je dus terug naar verhouding, maar vanuit een iets andere invalshoek.

Wanneer slaat relativeren door in bagatelliseren?

Zoals elke kwaliteit heeft relativeringsvermogen ook een valkuil. Dat is de valkuil van lichtzinnigheid, zaken mooier of rooskleuriger voorstellen dan ze zijn of de ernst van een situatie vermijden of verdoezelen. Dan relativeer je niet meer, maar bagatelliseer je.

Gezond relativeren zegt niet: "Het stelt niets voor." Het zegt eerder: "Het is serieus, maar hoe groot is het werkelijk en welke plaats wil ik het geven?" Dat verschil is belangrijk. Wie alles weglacht, wegwuift of kleiner maakt dan het is, gebruikt relativering misschien juist om niet onder ogen te hoeven zien wat er werkelijk speelt.

Kun je leren om beter te relativeren?

Is relativeren jouw leerdoel? Ik heb er geen kant-en-klare maaltijd voor. Er is ook geen knopje dat aangeraakt wordt en 't is klaar. Maar je kunt er zeker progressie in boeken. En het is een geweldig wapen tegen overmatige stress en zwaarmoedigheid. Dus zeker de moeite waard.

Je kunt oefenen door jezelf vaker af te vragen wat werkelijk aan de hand is, welke betekenis jij er zelf aan geeft en of die twee nog met elkaar in verhouding zijn. Kijk naar het geheel, onderzoek waar je invloed op hebt, praat met iemand die anders kijkt en geef jezelf tijd voordat je een conclusie trekt. Soms komt relativering vanzelf wanneer je een stap achteruit doet.

Wat is het tegenovergestelde van relativeringsvermogen?

Wanneer relativeringsvermogen jouw kracht is, ligt jouw allergie waarschijnlijk bij mensen die zwaar op de hand zijn. Mensen die zaken overmatig serieus nemen, ieder probleem extra zwaar aanzetten of voortdurend beren op de weg zien, kunnen je behoorlijk vermoeien.

Daar zit overigens ook een spiegel in. Niet iedereen die iets serieus neemt is automatisch te zwaar op de hand. Soms vraagt een situatie juist dat je haar niet te snel relativeert. De kunst is dus niet altijd lichter kijken, maar de juiste zwaarte vinden.

Is relativeren voor jou een uitdaging?

Misschien herken je jezelf juist in iemand die gebeurtenissen snel groot maakt. Eén fout voelt als een complete mislukking, een kritisch gesprek blijft dagen door jouw hoofd gaan of een mogelijke tegenvaller wordt in gedachten al een ramp. Dan kan relativeren voor jou een uitdaging zijn.

Probeer dan niet meteen tegen jezelf te zeggen dat je je niet zo moet aanstellen. Dat is geen relativeren. Vraag liever: wat is er feitelijk gebeurd, wat maak ik ervan in mijn hoofd, hoeveel invloed heb ik hierop en hoe belangrijk is dit straks nog? Daarmee ontken je jouw gevoel niet, maar help je jezelf wel om de juiste proporties terug te vinden.

Welke ontwikkeldoelen passen bij relativeringsvermogen?

Wanneer relativeringsvermogen sterk bij jou past, hoef je jouw vermogen om afstand te nemen en de betrekkelijkheid te zien niet kleiner te maken. De ontwikkeling zit vooral in weten wanneer relativeren helpt en wanneer een situatie juist vraagt dat je de ernst volledig onder ogen ziet.

• Zaken in de juiste proporties blijven zien zonder de ernst ervan weg te wuiven.
• Loslaten wat buiten jouw invloed ligt zonder verantwoordelijkheid te vermijden voor wat wel van jou is.
• Humor, perspectief en nuchterheid gebruiken zonder moeilijke gevoelens of problemen te bagatelliseren.

Veelgestelde vragen over relativeringsvermogen

Relativeren betekent niet dat alles onbelangrijk is. Het gaat juist om de verhouding tussen wat er gebeurt en hoeveel ruimte je het geeft. Daarom nog vijf vragen over relativeringsvermogen.

Is relativeren hetzelfde als iets wegwuiven?

Nee. Wegwuiven betekent dat je iets onvoldoende serieus neemt of doet alsof het er niet toe doet. Relativeren betekent dat je de situatie wel serieus neemt, maar probeert te voorkomen dat zij groter of zwaarder wordt dan ze werkelijk is.

Waarom helpt afstand nemen bij relativeren?

Omdat je midden in een situatie vaak vooral ziet wat je direct raakt. Een beetje afstand kan helpen om het geheel weer te zien, andere feiten mee te wegen en te onderzoeken welke betekenis een gebeurtenis werkelijk heeft.

Kan humor altijd helpen om te relativeren?

Nee. Humor kun je niet afdwingen en in sommige situaties zou een grap zelfs ongepast zijn. Humor die werkelijk relativeert ontstaat vaak spontaan en doet geen afbreuk aan de ernst. Zoals Ton zei: "Humor is doorleefde ernst."

Waarom is loslaten zo belangrijk bij relativeren?

Omdat je veel energie kunt verliezen aan zaken waarop je geen invloed hebt. Relativeren helpt om te onderscheiden wat van jou is en wat niet. Dat maakt loslaten niet altijd gemakkelijk, maar wel logischer.

Kun je te veel relativeren?

Ja. Wanneer je alles kleiner maakt, problemen wegwuift of ernstige situaties steeds als onbelangrijk voorstelt, slaat relativeren door in bagatelliseren of lichtzinnigheid. Dan gebruik je relativering niet meer om de juiste proporties te zien, maar om de werkelijkheid minder onder ogen te hoeven komen.