home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / opmerkzaamheid

Opmerkzaamheid is een kwaliteit

Ben jij opmerkzaam? Dan merk jij snel iets op! Dat is eigenlijk de eenvoudige betekenis van opmerkzaam zijn. Het is echt een kwaliteit in hoe je denkt en voelt. Binnen de persoonlijke kernkwaliteiten gaat opmerkzaamheid over aandachtig waarnemen, signalen oppikken en dingen zien, horen of aanvoelen die anderen gemakkelijk ontgaan. In dit artikel ga ik in op de kwaliteit opmerkzaamheid.

Waar merk je opmerkzaamheid in het dagelijks leven aan?

Een scherpe opmerkingsgave kan overal een rol spelen. Ik noem wat voorbeelden:

• Je ziet snel een taalfout in de krant of op deze website.
• Je doorziet direct dat een bepaalde redenering onlogisch is.
• Je voelt dat er iets broeit in het team waar je werkt.
• Je voelt aan dat er veranderingen op komst zijn die iedereen gaan raken.
• Je merkt snel op dat de stemming van jouw partner verandert.
• Er ontgaat je weinig wanneer je op straat loopt.

Opmerkzaamheid kan dus via verschillende zintuigen en signalen werken. Wanneer je bijvoorbeeld subtiele veranderingen in sfeer, stemming of gedrag snel oppikt, raakt deze kwaliteit ook aan sensitief waarnemen. Sensitiviteit gaat sterker over het gemakkelijk oppikken van subtiele prikkels en signalen. Opmerkzaamheid gaat breder over het daadwerkelijk opmerken en aandacht geven aan wat er gebeurt.

Wat is het verschil tussen opmerkzaamheid en oog voor details?

Opmerkzaamheid en oog voor details hebben liggen dicht bij elkaar, maar zijn niet hetzelfde. Wanneer je opmerkzaam bent, merk je veranderingen, signalen, gedragingen en bijzonderheden snel op. Oog voor details richt zich sterker op kleine onderdelen, fouten, afwijkingen en onvolkomenheden.

Je kunt bijvoorbeeld opmerkzaam zijn doordat je onmiddellijk merkt dat iemand anders reageert dan normaal, terwijl iemand met veel oog voor details ziet dat er in een document één cijfer niet klopt. In de praktijk kunnen beide kwaliteiten natuurlijk samengaan. Het verschil zit vooral in waar jouw aandacht vanzelf naartoe gaat.

Waarom hoort opmerkzaamheid bij vakmanschap?

Opmerkzaamheid hoort ook bij vakmanschap. Het getuigt van inzicht. De pianist die dat verloren nootje meteen opmerkt bij zijn leerling. De docent die direct aanvoelt dat de leerling de materie niet aankan. De arts die meteen weet: "dit is niet goed". Vakmanschap is mooi vind ik! Ik heb daar zo'n diep respect voor omdat hoofd, hart en handen altijd bij elkaar komen.

Vakmanschap is een combinatie van inzicht en begrijpen, kennis en kunde, aanvoelen en verstaan en soms ook handelen. Juist door ervaring ontwikkel je vaak een scherper oog en oor voor signalen die een ander niet onmiddellijk betekenisvol vindt. Je merkt niet alleen iets op, maar herkent ook dat het belangrijk kan zijn.

Waarom vraagt opmerkzaamheid om aandacht?

Opmerkzaamheid hoort bij aandacht. Het is met aandacht iets lezen, tot je nemen. Ergens kennis van nemen, iets op je laten inwerken. Aandacht vraagt stilte, rust en focus. Nee, niet dat gejakker en gevlieg. Nee, ook niet dat afraffelen. Gewoon met toewijding je werk doen. In alle rust.

Wanneer je aandacht voortdurend wordt onderbroken of wanneer alles snel-snel moet, wordt het moeilijker om werkelijk waar te nemen. Je ziet misschien nog wel wat er voor je gebeurt, maar je neemt minder gemakkelijk de tijd om iets werkelijk op je te laten inwerken. Opmerkzaamheid vraagt daarom soms dat je vertraagt voordat je verdergaat.

Wat is de diepere betekenis van opmerkzaamheid?

Als ik dit schrijf dan vliegen mijn vingers over het toetsenbord. Toen ik 12 was haalde ik mijn typdiploma op een mechanische typmachine met 215 aanslagen per minuut. Op een toetsenbord gaat dat naar de 350 aanslagen per minuut. Maar nu van verlangen. Ik wil zo graag schrijven over de diepere betekenis van opmerkzaamheid. Er is zoveel oppervlakkigheid in de wereld, vind ik. Ik lijd daar soms aan. In zijn algemeenheid geldt: "de mens ziet wat voor ogen is". Dat is wat ik oppervlakkig noem.

Opmerkzaamheid gaat wat mij betreft dieper. Zoals mijn beste vriend Ton het ooit uitdrukte: "het hart is het oog der wijzen, maar het oog is het hart der dwazen". En in een andere zinsnede zei hij: "je luistert naar je medemens met je oor, maar de ander leer je verstaan in je hart". Daarmee krijgt opmerkzaamheid voor mij een diepere laag. Niet alleen zien wat zichtbaar is, maar je ook werkelijk laten raken door wat je waarneemt.

Wat is het verschil tussen horen, zien en verstaan?

Opmerkzaamheid is voor mij: je hoort de ander, je ziet de ander, je merkt de ander op. Je observeert, je neemt waar, je neemt tot je. Maar verstaan is: je hoort ook wat de ander niet zegt en toch bedoelt. Je verstaat wie de ander is, in de diepe kern. Je kunt de ander ontvangen en bij jou binnen laten komen. Dat noem ik opmerkzaam.

Daar zit meer in dan alleen goed luisteren naar woorden. Soms merk je aan een stilte, een blik, een verandering van toon of een kleine aarzeling dat er meer speelt dan iemand letterlijk vertelt. Opmerkzaamheid helpt je dat signaal niet zomaar voorbij te laten gaan.

Wat is het verschil tussen opmerkzaamheid en onderscheidingsvermogen?

Opmerkzaamheid en onderscheidingsvermogen ondersteunen elkaar, maar hebben ieder een eigen accent. Opmerkzaamheid helpt je iets zien, horen, voelen of opmerken. Onderscheidingsvermogen helpt je vervolgens bepalen wat die waarneming betekent, welke signalen belangrijk zijn en hoe je ze moet wegen.

Je kunt dus heel opmerkzaam zijn en veel signalen oppikken, maar nog niet meteen weten welke conclusie daarbij hoort. Andersom kun je moeilijk een goed onderscheid maken wanneer je belangrijke signalen helemaal niet hebt waargenomen. Eerst moet iets je opvallen. Daarna begint het wegen, begrijpen en beoordelen.

Wat betekent de tijd verstaan?

Opmerkzaamheid is ook dat je de tijd verstaat waarin we leven. Je laat je niet leiden door de krantenkoppen. Je kijkt er doorheen. Je gaat de diepte in. Je merkt ontwikkelingen, veranderingen en signalen op die iets zeggen over wat er gaande is.

Ook hier geldt dat opmerken nog niet hetzelfde is als een definitief oordeel vormen. Je kunt zien dat er iets verandert, voelen dat bepaalde bewegingen sterker worden en registreren wat mensen bezighoudt. Opmerkzaamheid zorgt ervoor dat je niet alleen naar het meest zichtbare kijkt, maar ook aandacht hebt voor wat zich langzaam onder de oppervlakte ontwikkelt.

Wat is de valkuil van opmerkzaamheid?

Past de kwaliteit of het talent opmerkzaam bij jou? Dan is er ook een valkuil. Je kunt achterdochtig worden of wantrouwend. Je kunt terughoudend worden of gereserveerd. Je kunt te kritisch zijn en overdreven alert. Wanneer je voortdurend bezig bent met ieder signaal en iedere verandering, kun je op den duur overal iets achter gaan zoeken.

Een andere valkuil is dat je gaat menen dat jij het altijd juist ziet en zelfgenoegzaam wordt. Dat iets jou opvalt, betekent nog niet automatisch dat jouw uitleg ervan ook klopt. Je kunt een belangrijk signaal hebben gezien en het vervolgens verkeerd interpreteren. Opmerkzaamheid blijft daarom sterker wanneer je nieuwsgierig blijft en jouw waarneming niet onmiddellijk tot absolute waarheid verheft.

Maar weet dat dit een prachtig talent is. Dat is wat ik erover wilde opmerken.

Is opmerkzaamheid voor jou een uitdaging?

Misschien herken je jezelf juist aan de andere kant. Je bent vaak met jouw gedachten ergens anders, werkt snel door of merkt veranderingen pas op wanneer ze heel duidelijk worden. Misschien hoor je achteraf dat anderen al veel eerder hadden gezien dat er iets speelde. Dan kan opmerkzaamheid voor jou een uitdaging zijn.

Je hoeft daarvoor niet voortdurend op scherp te staan. Je kunt beginnen met bewuster kijken en luisteren, iets minder snel doorgaan naar het volgende en jezelf vaker afvragen: wat valt mij hier eigenlijk op? Wat verandert er? Wat hoor ik behalve de woorden die worden uitgesproken? Door iets meer rust en aandacht toe te laten, geef je signalen ook de kans om werkelijk bij je binnen te komen.

Welke ontwikkeldoelen passen bij opmerkzaamheid?

Wanneer opmerkzaamheid sterk bij jou past, hoef je jouw scherpe opmerkingsgave niet af te zwakken. De ontwikkeling zit vooral in aandachtig blijven zonder overdreven alert of wantrouwend te worden en in onderscheid maken tussen wat je waarneemt en wat je daar vervolgens van maakt.

• Waarneming en interpretatie bewust van elkaar blijven onderscheiden.
• Aandachtig blijven zonder achter ieder signaal onmiddellijk iets negatiefs of verdachts te zoeken.
• Rust en focus bewaren zodat je blijft zien, horen en verstaan wat werkelijk aandacht verdient.

Veelgestelde vragen over opmerkzaamheid

Opmerkzaamheid gaat verder dan alleen goed opletten. Het heeft ook te maken met aandacht, vakmanschap, interpretatie en de manier waarop je signalen van mensen en situaties tot je neemt. Daarom nog vijf vragen die bij deze kwaliteit passen.

Is opmerkzaamheid hetzelfde als alert zijn?

Niet helemaal. Alert zijn betekent vaak dat je snel reageert op iets wat mogelijk belangrijk of bedreigend is. Opmerkzaamheid is breder en rustiger. Je merkt ook kleine veranderingen, nuances en bijzonderheden op zonder dat er onmiddellijk gevaar of actie aan verbonden hoeft te zijn.

Kun je opmerkzaam zijn zonder alles te analyseren?

Zeker. Opmerkzaamheid begint juist bij waarnemen. Je hoeft niet onmiddellijk te verklaren waarom iets gebeurt. Soms is het voldoende om eerst te registreren: dit valt me op. Pas daarna kun je onderzoeken of er betekenis aan gegeven moet worden.

Waarom merk je bij mensen soms iets op voordat ze zelf iets zeggen?

Omdat mensen niet alleen met woorden communiceren. Houding, gezichtsuitdrukking, stilte, stemgebruik en gedrag kunnen veranderen voordat iemand vertelt wat er speelt. Wanneer je opmerkzaam bent, kunnen zulke kleine veranderingen je snel opvallen.

Kan opmerkzaamheid vermoeiend worden?

Ja, vooral wanneer je voortdurend alles probeert te registreren of elk signaal belangrijk maakt. Dan verandert aandacht in overmatige alertheid. Het helpt wanneer je ook kunt loslaten en niet ieder detail, iedere stemming of iedere verandering hoeft te onderzoeken.

Kun je opmerkzaamheid ontwikkelen?

Ja. Je kunt oefenen door bewuster te kijken en luisteren, minder snel af te raffelen en regelmatig tijd te nemen om iets werkelijk op je te laten inwerken. Opmerkzaamheid groeit niet alleen door harder je best te doen, maar vaak juist door meer rust, aandacht en aanwezigheid.