home / persoonlijke ontwikkeling / communicatie / primair reageren

Primair reageren: wat is dat?

Primair reageren: wat is dat? Wat voor gevolgen heeft dat voor jouw communicatie? Daarover gaat dit artikel. Natuurlijk hoort daar ook uitleg bij over secundair reageren. De artikelen over primair reageren zijn onderdeel van de serie over te direct zijn in de communicatie.

Wat is het verschil tussen primair en secundair reageren?

Wanneer je primair reageert, komt jouw eerste reactie snel naar buiten. Je zegt direct wat je denkt, laat jouw gevoelens zien of reageert zonder eerst lang na te denken. Wanneer je secundair reageert, heb je meer tijd nodig. Je weet soms even niet wat je moet zeggen en kunt het gevoel hebben dat je met de mond vol tanden staat. Dat betekent niet dat primair reageren altijd luid of fel is. Ook zwijgen, wegkijken of bevriezen kan een primaire reactie zijn. Voor het oog lijkt het alsof je niet reageert, terwijl jouw eerste reactie juist zichtbaar is in jouw houding, mimiek of stilte.

Wanneer reageer je primair?

In de ene situatie heb je meer neiging om primair te reageren dan in de andere. Ik denk dat een primaire reactie vooral ontstaat wanneer je je bedreigd voelt in iets wat voor jou belangrijk is. Je voelt je bijvoorbeeld aangevallen, afgewezen, niet serieus genomen of onrechtvaardig behandeld. De gevoelens die daardoor ontstaan, deel je direct met de ander. Soms gebeurt dat met woorden, soms met jouw lichaamshouding en soms doordat je juist niets meer zegt.

Welke drie primaire reacties zijn er?

Bij primair reageren zie je vaak drie soorten reacties terug: vechten, vluchten en bevriezen. Welke reactie bij jou ontstaat, hangt af van de situatie en van wat er op dat moment bij jou wordt geraakt.

Vechten

Bij vechten ga je de strijd aan. Je geeft direct weerwoord, wordt fel, verdedigt jezelf of valt de ander aan. Je kunt dingen zeggen waar je later spijt van krijgt. Bij deze reactie kun je bijvoorbeeld merken dat je:

• Te direct communiceert.
• Te stellig reageert.
• Bot of kortaf wordt.
• Een kort lontje hebt.
• Als heethoofd of heetgebakerd overkomt.

Vluchten

Bij vluchten probeer je de situatie te vermijden. Je kijkt weg, trekt je terug, verandert van onderwerp of zorgt dat je zo snel mogelijk uit het gesprek komt. Je zegt niet wat je werkelijk denkt of voelt, omdat de spanning te groot wordt.

Bevriezen

Bij bevriezen weet je plotseling niet meer wat je moet zeggen. Je klapt dicht, wordt stil of doet alsof het jou niets doet. Achteraf weet je vaak precies wat je had willen zeggen, maar op het moment zelf kwam er niets.

Hoe herken je dat je primair reageert?

Een primaire reactie ontstaat vaak sneller dan je zelf doorhebt. Toch zijn er signalen waaraan je kunt merken dat jouw eerste reactie de controle begint over te nemen.

• Je hebt onmiddellijk een weerwoord.
• Je voelt spanning in jouw lichaam.
• Je ademhaling en spreektempo versnellen.
• Je stem wordt harder of scherper.
• Je luistert minder goed naar de ander.
• Je voelt de neiging om terug te slaan of jezelf direct te verdedigen.
• Je kijkt weg of trekt je terug.
• Je klapt dicht en weet niet meer wat je moet zeggen.
• Je doet alsof het jou niets raakt.

Hoe eerder je deze signalen herkent, hoe groter de kans dat je jouw reactie nog kunt vertragen.

Wat gebeurt er bij een primaire reactie?

Primair reageren is een impulsreactie. Normaal gesproken kun je jouw reactie overdenken en bijsturen. Maar wanneer de spanning en adrenaline oplopen, ontstaat er een impuls waarover je tijdelijk minder controle hebt. Het gevolg is dat je misschien dingen zegt waar je later spijt van krijgt. Het kan ook zijn dat je achteraf spijt hebt omdat je hebt nagelaten om te spreken. Je had iets willen zeggen, maar je bevroor of trok je terug.

Wat zijn de gevolgen voor jouw communicatie?

Primair reageren heeft invloed op het contact met de ander. Bij vechten kan de ander zich aangevallen, overruled of onveilig voelen. Bij vluchten blijft onduidelijk wat jij werkelijk denkt of voelt. Bij bevriezen ontstaat stilte, terwijl er onder die stilte veel kan spelen. In alle drie de reacties komt jouw eerste gevoel naar voren, maar niet altijd op een manier die helpt om elkaar beter te begrijpen. Daardoor kan een gesprek vastlopen, escaleren of onduidelijk eindigen.

Hoe kun je minder primair reageren?

De kunst is om meer ruimte te maken tussen wat er gebeurt en hoe jij reageert. Dat begint met het herkennen van situaties waarin jij geneigd bent om primair te reageren. Je kunt bijvoorbeeld:

• Stoppen voordat je antwoord geeft.
• Rustiger ademhalen.
• Jouw spreektempo verlagen.
• Benoemen dat je merkt dat de spanning oploopt.
• Vragen om even na te denken.
• Het gesprek tijdelijk onderbreken.
• Onderzoeken wat jou precies raakt.
• Later terugkomen op wat je wilde zeggen.

Tips als tot tien tellen zijn goed bedoeld, maar niet altijd voldoende om een heftige gevoelsreactie te bedwingen. Het helpt meer wanneer je begrijpt wat jou triggert en welke reactie bij jou ontstaat.

Wat is het leerdoel bij primair reageren?

Het leerdoel is dat je jezelf leert beheersen en anders leert omgaan met kritiek, aanvallen, afwijzing of spanning. Omgaan met primaire reacties is een leerdoel dat veel andere leerdoelen overstijgt. Primaire reacties spelen namelijk een rol bij conflicten, veranderingen, stress en lastige gesprekken. Wil je eraan werken? Zoek dan eerst precies uit wanneer je geneigd bent om primair te reageren. Wat gebeurt er? Wat voel je? Welke eerste reactie ontstaat er bij jou? Dat is alvast een mooi begin.

Veelgestelde vragen over primair reageren

Hieronder lees je aanvullende antwoorden over primaire reacties, impulsief reageren en het leren beheersen van jouw eerste reactie.

Is primair reageren altijd negatief?

Nee. Een snelle reactie kan spontaan, eerlijk en krachtig zijn. Het wordt een probleem wanneer je de controle verliest, de ander beschadigt of achteraf spijt krijgt van wat je hebt gezegd of nagelaten.

Is zwijgen ook een primaire reactie?

Ja. Dichtklappen, wegkijken en bevriezen kunnen primaire reacties zijn. Je zegt dan niets met woorden, maar jouw houding laat wel zien dat de situatie iets met jou doet.

Waarom reageer ik in sommige situaties wel primair en in andere niet?

Dat komt doordat niet iedere situatie hetzelfde bij jou raakt. Je reageert sneller primair wanneer je je bedreigd, afgewezen, aangevallen of niet serieus genomen voelt.

Wat is het verschil tussen primair reageren en impulsief reageren?

De begrippen liggen dicht bij elkaar. Bij primair reageren gaat het om jouw eerste automatische reactie. Impulsief reageren betekent dat je handelt of spreekt zonder voldoende na te denken over de gevolgen.

Kun je leren om secundair te reageren?

Je kunt leren om meer tijd te nemen voordat je reageert. Daardoor verdwijnt jouw eerste gevoel niet, maar krijg je wel meer invloed op de manier waarop je het uitspreekt.