home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / bescheiden / zelfonderschatting

Zelfonderschatting: jezelf onderschatten of de ander overschatten

Zelfonderschatting: heb jij daar last van? Doe je dat met regelmaat? Weet je ook waarom je dat doet? Wordt het niet eens hoog tijd om ermee te stoppen? Waarom doe jij jezelf zoveel tekort? Waarvoor is dat nodig? Zelfonderschatting kan ontstaan wanneer jouw kernkwaliteit bescheiden zijn te ver doorschiet. Je hoeft jezelf niet groter te maken dan je bent, maar ook niet kleiner.

In dit artikel ga ik in op zelfonderschatting. Ik noem twee manieren waarop je jezelf kunt onderschatten: je haalt jezelf onderuit of je hemelt een ander zo op dat jijzelf automatisch kleiner wordt.

• Je haalt jezelf onderuit.
• Je hemelt een ander op.

Zelfonderschatting kan dicht tegen jezelf wegcijferen aanliggen. Bij zelfonderschatting ligt het accent vooral op hoe je naar jezelf en jouw mogelijkheden kijkt. Bij jezelf wegcijferen geef je daarnaast in het contact met anderen structureel te weinig ruimte aan jouw eigen behoeften, wensen of positie.

Waarom onderschat je jezelf terwijl anderen jouw kwaliteiten wel zien?

Dat is misschien wel een van de vreemdste kanten van zelfonderschatting. Een ander kan jou vertellen dat je ergens goed in bent en toch denk jij onmiddellijk: dat valt wel mee, iedereen kan dat of ik had gewoon geluk. Negatieve informatie over jezelf lijkt veel gemakkelijker binnen te komen dan positieve informatie. Een fout wordt bewijs dat je iets niet kunt, terwijl een succes nauwelijks meetelt als bewijs dat je het wel kunt.

Daardoor ontstaat een scheve rekensom. Je vergelijkt jouw eigen onzekerheden, fouten en twijfels met wat je aan de buitenkant van een ander ziet. De ander lijkt vervolgens slimmer, zekerder, aantrekkelijker of vaardiger, terwijl jij alle argumenten verzamelt waarom jij tekortschiet. Het probleem is dan niet dat je jezelf te weinig ophemelt, maar dat je geen eerlijke maatstaf meer gebruikt.

Zwaardere vorm van zelfonderschatting: jezelf onderuit schoffelen

Jezelf onderuit schoffelen is snel gebeurd. Het kan op een grove wijze, maar ook heel subtiel. Een opmerking als 'och, dit is typisch iets voor mij' is al kleinerend. Wanneer je dat soort uitspraken vaak doet, bevestig je iedere keer opnieuw het negatieve beeld dat je van jezelf hebt.

• 'Ja, daarvoor moet je niet bij mij zijn, dat kan ik toch niet.'
• 'Soms ben ik ook een ongeluk op de weg.'
• 'In het sociale verkeer ben ik erg onhandig.'
• 'Ik ben echt een angsthaas.'

Zal ik het nog wat sterker verwoorden?

Zelfonderschatting kan nog harder worden wanneer je niet meer alleen een bepaalde vaardigheid negatief beoordeelt, maar jouw hele persoon onderuit haalt. Dan gaat het niet meer om 'dit ging niet goed', maar om 'ik deug niet' of 'ik stel niets voor'. Voorbeelden zijn:

• 'Wat ben ik toch een gigantische hufter.'
• 'Ik mag blij zijn dat ik een partner heb, er was anders niemand op mij gevallen.'
• 'Mijn uiterlijk is niet om aan te zien.'
• 'Ik ben oerdom.'

Twee vormen

Ik noem weleens twee manieren om jezelf te onderschatten. Of je kleineert jezelf, of je hemelt de ander enorm op. In beide gevallen wordt de verhouding scheef: jijzelf komt lager uit dan nodig en de ander hoger dan de werkelijkheid rechtvaardigt.

De eerste vorm is: jezelf kleineren

• Je vindt dat je er lelijk uitziet en je wijst jezelf knetterhard af: je bent maar een lelijk mens.
• Je vindt jezelf maar een slapjanus en je hebt maar weinig van het leven gemaakt.
• Je vindt dat jouw leven een aaneenrijging van stommiteiten is geweest.
• Je bent maar een dom en eenvoudig mens en vindt jezelf niet zo slim.
• Je bent maar een gewoon mens. Hoe zien ongewone mensen eruit trouwens?
• Je kunt niet zo goed praten.
• Je vindt jezelf maar een saai mens.

De tweede vorm is: de ander ophemelen

Een tweede vorm gaat via de vergelijking met de ander. Je ziet vooral wat de ander goed kan en gebruikt dat vervolgens als bewijs voor wat jijzelf allemaal niet kunt.

• 'Wat goed van jou, dit had ik nooit gekund.'
• 'Ja, jij praat ook zo gemakkelijk in een groep, dat zou ik echt niet durven.'
• 'Jij bent ook echt fotogeniek: je staat er altijd leuk op.'
• 'Ja, jij begrijpt dat zo, maar hier heb ik echt geen verstand van.'
• 'Jij hebt ook altijd geluk.'
• 'Een studie doen gaat jou heel gemakkelijk af, maar mij is het nooit gelukt.'

Wat is het verschil tussen bescheidenheid en zelfonderschatting?

Bescheidenheid betekent dat je jezelf niet voortdurend hoeft op te hemelen en dat je ook oog hebt voor wat andere mensen kunnen. Dat kan een prachtige kwaliteit zijn. Je kent jouw eigen waarde, maar hebt geen behoefte om jezelf voortdurend boven een ander te plaatsen. Bij zelfonderschatting gebeurt iets anders: je kent jezelf structureel minder waarde toe dan gerechtvaardigd is.

Daarom is jezelf realistischer beoordelen niet hetzelfde als arrogant worden. Je mag zeggen dat je ergens goed in bent wanneer dat zo is. Je mag ervaring, talent of een prestatie erkennen zonder te beweren dat je beter bent dan iedereen. Gezonde bescheidenheid en een realistisch zelfbeeld kunnen prima naast elkaar bestaan.

Hoe kom je ervan af?

Wil je ermee stoppen om jezelf iedere dag op de pijnbank te leggen, onderuit te halen, te kleineren of onderuit te schoffelen? Dat kan. Het begint met het herkennen van de vicieuze cirkel waarin je zit. Luister eens naar de woorden die je over jezelf gebruikt en onderzoek of je dezelfde woorden ook tegen iemand anders zou gebruiken die jou dierbaar is.

Daarnaast helpt het om jouw kwaliteiten, ervaring en prestaties niet automatisch weg te verklaren. Binnen assertiviteit en voor jezelf opkomen hoort ook dat jij jouw eigen mening, mogelijkheden en waarde voldoende serieus neemt. Dat betekent niet dat je jezelf moet overschatten, maar dat jouw eigen oordeel niet standaard minder waard is dan dat van een ander.

Waar komt het vandaan?

Zelfonderschatting kan allerlei oorzaken hebben. Ik ken jou niet en ik weet niet wat jij hebt meegemaakt. Misschien ben je van nature bescheiden en is die kwaliteit doorgeschoten. Misschien heb je weinig zelfvertrouwen, een negatief zelfbeeld of te weinig zicht op jouw kwaliteiten. Het kan ook zijn dat je vroeger vaak bent onderuitgehaald, weinig positief bent gestimuleerd of lange tijd niet werkelijk op waarde bent geschat.

Ook zelfcompassie ontwikkelen kan hier belangrijk zijn. Zelfcompassie betekent niet dat je alles wat je doet geweldig moet vinden. Het betekent wel dat een fout, tekortkoming of onzekerheid geen aanleiding hoeft te zijn om jouw hele persoon af te wijzen.

Gevolgen

Zelfonderschatting kan nare gevolgen hebben. Je voelt je niet alleen minder goed over jezelf, maar jouw lage inschatting kan ook invloed krijgen op de keuzes die je maakt. Je solliciteert bijvoorbeeld niet omdat je vooraf al hebt besloten dat je het niveau niet hebt, zegt niets in een overleg omdat anderen het volgens jou toch beter weten of laat een kans voorbijgaan omdat je bang bent dat je door de mand valt.

• Het draagt niet bij aan een goed gevoel over jezelf.
• Je kunt boos worden op jezelf of teleurgesteld raken in jezelf.
• Je laat kansen aan je voorbijgaan omdat je denkt dat je het niet kunt.
• Je maakt jezelf afhankelijker van de beoordeling van andere mensen.
• Je kunt kwaliteiten onvoldoende benutten omdat je ze zelf nauwelijks erkent.

Hoe leer je jezelf realistischer op waarde schatten?

Het doel is niet dat je iedere ochtend voor de spiegel gaat vertellen hoe fantastisch je bent. Het gaat om een eerlijkere beoordeling. Vraag jezelf bij een harde conclusie af waarop je die eigenlijk baseert. Welke feiten spreken ervoor en welke feiten spreken ertegen? Wanneer je zegt dat je iets niet kunt, is dat werkelijk bewezen of is het vooral een gedachte die je vaak genoeg hebt herhaald?

Kijk daarnaast ook naar wat je in jouw leven daadwerkelijk hebt geleerd en gedaan. Werkervaring, levenservaring, doorzettingsvermogen, relaties, tegenslagen die je hebt doorstaan en problemen die je hebt opgelost tellen allemaal mee. Een realistisch zelfbeeld bevat zowel jouw beperkingen als jouw kwaliteiten. Wie alleen de ene helft meetelt, beoordeelt zichzelf niet bescheiden maar onvolledig.

Ontwikkeldoelen bij zelfonderschatting

Wanneer je jezelf structureel lager inschat dan nodig, kunnen deze drie ontwikkeldoelen helpen om jouw zelfbeeld realistischer te maken:

• Jouw kwaliteiten, ervaring en prestaties leren erkennen zonder ze onmiddellijk te bagatelliseren.
• Negatieve oordelen over jezelf leren toetsen aan feiten in plaats van ze automatisch voor waarheid aan te nemen.
• Jezelf en de ander leren beoordelen met een gelijkwaardiger en realistischer maatstaf.

Veelgestelde vragen over zelfonderschatting

Zelfonderschatting gaat niet alleen over weinig zelfvertrouwen. Het gaat vooral over de manier waarop je informatie over jezelf weegt en hoe je jezelf vergelijkt met anderen. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen die daarbij vaak spelen.

Is jezelf onderschatten hetzelfde als onzeker zijn?

Nee. Onzekerheid kan een rol spelen, maar je kunt je op een bepaald gebied onzeker voelen en jezelf toch redelijk realistisch beoordelen. Bij zelfonderschatting schat je jouw mogelijkheden, kwaliteiten of waarde structureel lager in dan gerechtvaardigd is.

Waarom geloof ik kritiek sneller dan complimenten?

Omdat kritiek misschien beter aansluit bij het beeld dat je al van jezelf hebt. Een compliment vraagt dan dat je dat bestaande beeld bijstelt, terwijl kritiek het juist bevestigt. Daardoor kan één negatieve opmerking meer gewicht krijgen dan tien positieve ervaringen.

Kan zelfonderschatting ervoor zorgen dat je kansen mist?

Ja. Wanneer je vooraf al besluit dat je iets niet kunt, probeer je het misschien niet eens. Zo krijg je ook geen nieuwe ervaring die jouw negatieve inschatting zou kunnen corrigeren. Zelfonderschatting kan zichzelf op die manier in stand houden.

Is een ander bewonderen verkeerd?

Nee. Je mag bewondering hebben voor iemands kwaliteiten of prestaties. Het wordt pas problematisch wanneer jouw bewondering automatisch betekent dat jij jezelf kleiner maakt. Dat iemand anders ergens goed in is, zegt nog niets over jouw waarde.

Hoe weet je of jouw zelfbeeld realistisch is?

Een realistisch zelfbeeld bevat positieve én minder sterke kanten. Je kunt benoemen wat je kunt zonder jezelf geweldig te vinden en erkennen wat je nog moet leren zonder jezelf af te schrijven. Wanneer alleen fouten en beperkingen meetellen, is het beeld per definitie onvolledig.