home / persoonlijke ontwikkeling / kernkwaliteiten / zorgzaam / belerend

Belerend is een valkuil

Belerend is een valkuil. Je schrijft een ander voor wat goed voor hem is, welke keuzes verstandig zijn en wat hij vooral wel of niet zou moeten doen. Daar kan een mooie kernkwaliteit achter zitten, namelijk zorgzaam en zorgzaam zijn. Je wilt dat het goed gaat met de ander en je wilt misschien voorkomen dat iemand een verkeerde keuze maakt. Maar wanneer jouw zorgzaamheid verandert in voorschrijven, corrigeren of de ander de les lezen, gaat die kwaliteit tegen je werken.

Wanneer wordt zorgzaamheid belerend?

Zorgzaamheid wordt belerend wanneer je niet alleen betrokken bent bij wat iemand doet, maar ook gaat bepalen wat diegene volgens jou zou moeten doen. Je ziet een probleem, hebt misschien snel een oplossing en wilt de ander daarvoor behoeden. Voor je het weet geef je geen mogelijkheid meer aan, maar schrijf je een route voor. Je wilt helpen, maar jouw hulp krijgt steeds meer de vorm van sturen en corrigeren.

De belangrijke vraag is daarom: geef ik de ander iets om over na te denken of vertel ik eigenlijk wat hij moet denken en doen? Zorgzaamheid laat de verantwoordelijkheid uiteindelijk bij de ander. Belerend gedrag trekt die verantwoordelijkheid naar jou toe omdat jij meent te weten welke keuze de beste is.

Moralistisch: wij weten wat goed voor jou is

Belerend gedrag kan ook moralistisch worden. Dan gaat het niet alleen over een praktische keuze, maar over goed en fout. Je zegt bijvoorbeeld: 'Dit hoort toch niet zo', 'Zo moet je niet doen', 'Dit kan echt niet' of 'Hoe kunnen ze zoiets nu doen?' In zulke formuleringen zit weinig nieuwsgierigheid naar de afweging van de ander. Jouw eigen norm staat al vast en wordt vervolgens gebruikt om het gedrag van iemand anders te beoordelen.

Wanneer dat sterk doorschiet, kom je in de buurt van de moraalridder en moralistisch gedrag. Daar ligt het accent nog sterker op anderen langs jouw morele maatstaf leggen. Bij belerend gedrag gaat het breder om de manier waarop je iemand voorschrijft wat volgens jou verstandig, juist of wenselijk is.

Waarom gedragen mensen zich belerend?

Achter belerend gedrag kunnen verschillende kwaliteiten en motieven zitten. Misschien voel jij je sterk verantwoordelijk voor andere mensen. Je ziet wat er mis kan gaan en wilt iemand daarvoor behoeden. Zorgzaamheid kan eveneens een rol spelen: je wilt het beste voor de ander en denkt vanuit die betrokkenheid graag mee. Maar jouw behoefte om te helpen kan zo groot worden dat je vergeet dat de ander zijn eigen verantwoordelijkheid heeft.

De valkuil ligt dicht bij overzorgzaam of bemoederend gedrag. Bij overzorgzaamheid ga je te veel verzorgen, regelen of verantwoordelijkheid dragen. Bij beleren komt er sterker taal en richting bij kijken: jij vertelt de ander hoe het volgens jou moet.

Hoe merk je dat jouw advies belerend overkomt?

Dat merk je vaak niet aan jouw bedoeling, maar aan het effect op de ander. Jij denkt misschien dat je alleen maar een goed advies geeft. De ander wordt ondertussen stil, geïrriteerd of defensief. Hij begint uit te leggen waarom hij zijn keuze heeft gemaakt, terwijl jij daar eigenlijk niet eens naar had gevraagd. Of iemand zegt: 'Ja hoor, ik weet het nu wel.' Dat zijn signalen dat jouw advies niet meer als steun wordt ervaren.

• Je gebruikt vaak woorden als moeten, horen en verstandig.
• Je geeft oplossingen voordat je hebt gevraagd wat de ander zelf denkt.
• Je blijft uitleggen nadat iemand heeft aangegeven jouw advies te begrijpen.
• Je raakt geïrriteerd wanneer de ander jouw raad niet opvolgt.
• Je corrigeert mensen ook wanneer hun keuze jou eigenlijk niet aangaat.
• Je hebt moeite om te accepteren dat iemand bewust een andere keuze maakt dan jij zou doen.

Daar ligt ook de verwantschap met betuttelend gedrag. Bij betuttelen ga je gemakkelijker voor de ander invullen of regelen. Bij beleren gebruik je vooral jouw woorden, normen, adviezen en overtuigingen om de ander in een bepaalde richting te krijgen.

Wat doet belerend gedrag met de communicatie?

Belerend gedrag zegt veel over hoe je communiceert. Je gesprek wordt gemakkelijk een terechtwijzing of correctie. In plaats van samen te onderzoeken wat er speelt, krijgt de ander het gevoel dat het antwoord al vaststaat. Jij weet wat verstandig is en de ander wordt geacht daar iets mee te doen. Daarmee verdwijnt gelijkwaardigheid uit het gesprek.

Ook wanneer jouw advies inhoudelijk uitstekend is, kan de vorm weerstand oproepen. Mensen willen namelijk niet alleen een goede oplossing. Ze willen ook zelf nadenken, keuzes maken en verantwoordelijkheid dragen. Wanneer jij die ruimte te klein maakt, gaat de discussie na verloop van tijd misschien niet eens meer over jouw advies. De ander verzet zich dan vooral tegen de manier waarop jij hem probeert te sturen.

Waar komt belerend gedrag voor?

In feite kan deze valkuil in allerlei relaties voorkomen. Een leidinggevende kan een medewerker voortdurend vertellen hoe hij iets moet aanpakken. Een adviseur kan zo overtuigd zijn van zijn deskundigheid dat er nauwelijks ruimte overblijft voor de afweging van de klant. Ouders kunnen hun volwassen kinderen blijven voorschrijven hoe zij hun leven moeten leiden. Ook partners kunnen elkaar voortdurend corrigeren, adviseren en vertellen wat verstandiger zou zijn.

De situaties verschillen, maar het patroon is hetzelfde. De ene persoon neemt steeds meer de positie in van degene die weet hoe het moet, terwijl de andere persoon de positie krijgt van degene die kennelijk nog iets moet leren. Juist daardoor kan de verhouding ongelijkwaardig worden.

Wat is er tegen belerend gedrag?

Belerend gedrag kan veel weerstand oproepen. Je ontneemt de ander namelijk gemakkelijk de vrijheid om zelf te bepalen wat hij goed of fout vindt, welke normen en waarden bij hem passen en hoe hij zijn eigen leven wil inrichten. Je hoeft het daar niet altijd mee eens te zijn, maar dat geeft je nog niet automatisch het recht om jouw keuzes als voorschrift voor een ander te gebruiken.

Het pedante vingertje van de schoolmeester zit er te veel achter. De ander kan afhaken en denken: laat maar. Of hij gaat juist met jou in discussie en maakt er een strijd van. In beide gevallen gebeurt iets wat je waarschijnlijk niet bedoelde. Je wilde de ander misschien helpen of in beweging krijgen, maar jouw manier van sturen zorgt ervoor dat hij juist minder ontvankelijk wordt.

Hoe geef je richting zonder de ander de les te lezen?

Door minder snel te beginnen met het antwoord. Vraag eerst wat de ander zelf denkt, welke mogelijkheden hij ziet en waar hij precies tegenaan loopt. Wanneer iemand om jouw mening vraagt, kun je jouw advies vervolgens ook werkelijk als advies aanbieden: 'Ik zou het zo aanpakken' klinkt heel anders dan 'Je moet dit zo doen'. Je deelt jouw perspectief zonder te doen alsof daarmee iedere andere mogelijkheid van tafel is.

Ook kun je onderscheid maken tussen verantwoordelijkheid en betrokkenheid. Wanneer jij verantwoordelijk bent voor een resultaat, mag je vanzelfsprekend verwachtingen of grenzen aangeven. Maar ook dan hoef je niet alles voor te schrijven. Waar de ander zelf verantwoordelijk is, kun je informeren, spiegelen en meedenken zonder het besluit over te nemen. Dat is richting geven zonder de autonomie van de ander kleiner te maken.

Ontwikkeldoelen bij belerend gedrag

Wanneer jouw zorgzaamheid of verantwoordelijkheidsgevoel regelmatig doorschiet in beleren, kunnen deze drie ontwikkeldoelen helpen om richting te geven zonder de ander de les te lezen:

• Eerst vragen wat de ander zelf denkt voordat je advies, normen of oplossingen aandraagt.
• Jouw mening als perspectief leren aanbieden in plaats van als voorschrift waaraan de ander moet voldoen.
• De verantwoordelijkheid voor persoonlijke keuzes bewuster bij de ander laten, ook wanneer jij zelf anders zou kiezen.

Veelgestelde vragen over belerend gedrag

Belerend gedrag wordt gemakkelijk verward met adviseren, duidelijk zijn, verantwoordelijkheid nemen of iemand ergens op aanspreken. Het verschil zit vooral in de ruimte die je de ander laat om zelf na te denken, te kiezen en eventueel jouw advies naast zich neer te leggen. Hieronder beantwoord ik vijf aanvullende vragen.

Is advies geven hetzelfde als beleren?

Nee. Advies geven betekent dat je jouw kennis of mening beschikbaar stelt. Belerend wordt het wanneer jouw advies de vorm krijgt van een voorschrift en de ander nauwelijks ruimte ervaart om een andere keuze te maken.

Is iemand corrigeren altijd belerend?

Nee. Soms is corrigeren noodzakelijk, bijvoorbeeld wanneer je verantwoordelijk bent voor kwaliteit, veiligheid of afspraken. Het verschil zit in de toon, de verhouding en de vraag of je een concrete fout bespreekt of de ander voortdurend voorschrijft hoe hij zich zou moeten gedragen.

Waarom roept een belerende toon zoveel weerstand op?

Omdat de ander zich gemakkelijk kleiner gemaakt of niet serieus genomen voelt. De boodschap kan overkomen alsof jij beter weet hoe zijn leven, werk of keuze eruit moet zien. Daardoor gaat iemand zich verdedigen terwijl jij misschien alleen maar wilde helpen.

Kun je belerend zijn zonder dat je het slecht bedoelt?

Ja. Waarschijnlijk juist heel vaak. Goede bedoelingen beschermen je niet automatisch tegen het effect van jouw gedrag. Je kunt werkelijk het beste voor iemand willen en toch te weinig ruimte laten voor diens eigen afweging.

Hoe reageer je wanneer iemand jou belerend toespreekt?

Je kunt benoemen wat je nodig hebt. Bijvoorbeeld dat je het advies hebt gehoord, maar zelf wilt bepalen wat je ermee doet. Of je kunt vragen of de ander eerst wil luisteren voordat hij met oplossingen komt. Daarmee stel je een grens zonder meteen een strijd over gelijk en ongelijk te beginnen.