Vrijblijvend adviesgesprek
Contact opnemen
Google+ Facebook Twitter Linkedin YouTube
Direct informatie? 0528 23 60 30
Of mail naar: info@desteven.nl
zoeken

Spreekangst: wat is dat?

Spreekangst overwinnen

Spreekangst treedt niet alleen op bij het presenteren voor een grote groep mensen. Het komt ook voor bij het geven van uw mening in het openbaar of bij het voorzitten van een vergadering. Ook in 1-op-1 gesprekken waar veel van afhangt kan spreekangst optreden. Denk hier bijvoorbeeld aan een verkoopgesprek of een gesprek met iemand die in hiërarchie boven u staat of zelfs een sollicitatiegesprek of mondeling examen. Het hebben van spreekangst kan uw dagelijks leven ernstig beïnvloeden of zelfs belemmeren. Er zijn gevallen bekend waar mensen zelfs een baan laten schieten omdat een deel van hun werkzaamheden bestaat uit het spreken in het openbaar. Vaak is het zo dat bij spreekangst mijdingsgedrag wordt vertoond. U probeert alles om een presentatie te voorkomen.  En hoe meer u het presenteren vermijdt, hoe hoger de drempel wordt ervaren om uit uw comfortzone te stappen.

Waar bent u  bang voor?

  • De grootste angst bij spreekangst is het helemaal stilvallen. U hebt een totale black-out, u weet absoluut niet meer wat u wilde zeggen.
  • Een tweede grote angst is het niet meer uit uw woorden kunnen komen. U gaat stotteren of een onsamenhangend verhaal houden.
  • Nog een grote angst is dat mensen niet naar u luisteren. Uw verhaal wordt saai gevonden en er ontstaat al snel een geroezemoes.
  • Kortom in uw hoofd hebt u al een totaal scenario bedacht van uw ergste nachtmerrie.

Training effectief presenteren

Bekijk de training effectief presenteren.

Training effectief presenteren

Training spreken in het openbaar

Bekijk de training spreken in het openbaar.

Training spreken in het openbaar

Training voorzitters vergaderingen

Bekijk onze training doelgericht vergaderen.

Training doelgericht vergaderen

Welke soorten spreekangst bestaan er?

Soorten spreekangst

Ik noem het spreekangst, maar u kunt het ook podiumangst noemen. Of sprekersstress, presentatieangst, plankenkoorts of u kunt het podiumvrees noemen. Allemaal synoniemen voor dezelfde angststoornis: angst voor spreken in het openbaar. Toch is angst voor spreken in het openbaar weer onder te verdelen in verschillende soorten. De onderliggende angst is lang niet altijd hetzelfde.

  • De eerste is de piekerangst. Dat kan zich voordoen als u van uzelf al een piekeraar bent. U ligt ’s nachts regelmatig wakker, omdat u niet kunt stoppen met piekeren. Niet alleen voor presentaties, maar eigenlijk over alles in uw leven. Het kan ook zijn dat u geneigd bent enorm veel beren op de weg te zien. U ziet elk denkbaar doemscenario al voor u. Een laatste mogelijkheid binnen de piekerangst is dat u denkt dat als er iets misgaat u dit niet op een goede wijze kunt opvangen.
  • Spreekangst van de controlefreak. Hiermee bedoel ik een spreker die bijna dwangmatig bezig is. Deze spreker wil echt alles onder controle hebben en controleert tig maal of hij niets vergeten is voor de presentatie, of alle apparatuur het wel doet en wil steeds bevestiging dat hij het goed doet. Of u bent bang dat u tijdens uw speech uw keel moet schrapen en u kunt deze gedachte niet meer van u afzetten. Of u denkt dat u bijna moet niezen. Op het moment dat deze handelingen en gedachtes zo overheersend zijn dan kunt u blokkeren bij een presentatie. Zeker als er iets onverwachts gebeurd. In uw hoofd hebt u daar geen rekening mee gehouden.
  • Angst voor paniek. Als u bang bent in paniek te raken kunt u totaal de weg kwijt zijn. U bent bang een hartinfarct te krijgen of flauw te vallen. U voelt zich misselijk of duizelig. U wilt maar een ding: weglopen voor de presentatie. Pas dan verdwijnen de lichamelijke klachten en komt u weer tot rust.
  • Angst door trauma. Het kan zijn dat op het moment dat u een presentatie geeft u wordt herinnerd aan een gebeurtenis uit het verleden. Bijvoorbeeld: er zit een mevrouw in de zaal die sprekend lijkt op uw onlangs overleden moeder. U koppelt dan gebeurtenissen uit het verleden aan dit specifieke moment. Dit kan een enorme angst oproepen. Door mijding probeert u te voorkomen dat deze nare ervaring zich herhaalt.
  • Sociale spreekangst. Als u last hebt van deze angst vult u in wat u denkt dat anderen van u denken. U bent bang dat een ander u bijvoorbeeld vreemd of raar zal vinden. Of u maakt denkfouten als: ik stel niets voor of ik ben totaal oninteressant. Deze angst is nergens op gebaseerd, alleen op aannames van uzelf.

Welke angst de spreekangst van u ook veroorzaakt, een gevolg van deze angsten is dat u spreken in het openbaar steeds meer gaat mijden. Deze mijding kan ingrijpende gevolgen hebben voor uw leven. U kunt zich steeds slechter voelen over u zelf en zelfs in een depressie raken.  Echter iedere oorzaak maakt wel een andere aanpak in de training noodzakelijk. Deze trainingen zijn dan ook individueel en speciaal toegespitst op uw situatie.

Flamboyant en toch angst om in de schijnwerpers te staan

Angst om in de schijnwerpers te staan

Mark is een flamboyante man die makkelijk praat. Hij heeft ook nooit spreekangst gehad. Totdat hij een presentatie moest houden bij een belangrijke potentiele klant. Zijn rechterhand en hij zaten tijdens de lunchpauze even te overleggen en toen zei zijn assistent:” goh dat jij dat allemaal zo makkelijk doet. Ik zou dat niet kunnen. Er hangt zo veel van af. Stel dat je het verpest. Ik moet daar niet aan denken. ”En zie de spreekangst was geboren. Die angst ging steeds verder. Zelfs een -op- een gesprekken en het voorstelrondje lukten op een bepaald moment niet meer. En Mark ging het presenteren steeds meer uit de weg. Een vergadering met nieuwe mensen aan tafel en dus een voorstelrondje zat er aan te komen? Mark verzon gewoon dat hij een lekke band had en later kwam. Hij meldde zich op belangrijke momenten ziek. Zelfs bij een 2 dagen durende managementsessie zat hij thuis. Natuurlijk had hij toen een enorm slecht gevoel over zichzelf.

Maar hij werd ook steeds creatiever om zijn spreekangst te omzeilen. Als er al voorstelrondjes aan zaten te komen, dan zocht hij eerst per mail contact met de nieuwe mensen. Dan stelde hij zich al uitgebreid voor onder het mom tijd te besparen tijdens de vergaderingen.

Sollicitatiegesprekken voeren vond hij ook lastig. Ook sollicitanten ging hij eerst per mail vragen stellen en pas later deed hij de gesprekken per skype.  Als de gesprekken eenmaal liepen was er niets meer aan de hand. Maar ieder begin van een gesprek in wat voor setting dan ook werd voor hem een onneembare horde. Hij begreep zelf ook wel dat het totaal uit de hand liep met de spreekangst, maar vond zichzelf zo’n sukkel dat hij nou net dit niet kon.

Waar komt het vandaan?

Oorzaken voor angst om te spreken

Als uw lichaam angst voelt, dan is dat een automatische reactie op gevaar. Het lichaam raakt gealarmeerd en wil vluchten of juist aanvallen. Dit gebeurt bij een reëel gevaar. Er kan echter ook een irreële angst optreden. Er is dan geen sprake van reëel gevaar. Dan spreken we van een angststoornis. Angststoornissen staan in de top 3 van psychische stoornissen.  Dit betekent dat heel veel mensen last hebben van een angststoornis. Geschat wordt dat bijna 20 % van alle Nederlanders in zijn of haar leven met zo’n stoornis te maken krijgt.

Spreekangst beïnvloedt en beperkt zelfs mensen in hun dagelijks leven. Verjaardagen worden vermeden, netwerkbijeenkomsten afgezegd of zelfs een andere baan wordt niet geaccepteerd omdat presenteren een groot onderdeel is van de nieuwe baan.

Toch is spreekangst niet alleen maar negatief. Sommige mensen hebben deze angst nodig om goed te functioneren. Ze zien enorm tegen iets op, maar als het eenmaal zo ver is dan presteren zij juist onder deze omstandigheden het best. Zij hebben deze druk juist nodig om tot een topprestatie te komen.

Helaas geldt dit niet voor iedereen. Spreekangst gaat voor een grote groep mensen over angst gecombineerd met lichamelijke klachten. U kunt hierbij denken aan zweten, blozen, stotteren, hartkloppingen of het krijgen van een complete black out. Deze groep lijdt ook echt onder deze angst.

Tot op de dag van vandaag zijn wetenschappers er nog steeds niet eensgezind over uit waar deze angst vandaan komt. Wel is duidelijk dat erfelijkheid hierbij een rol kan spelen. En net als bij depressies, die ook in de psychische top 3 staat, wordt ook vermoed dat serotonine in de hersenen een factor kan zijn.

Natuurlijk kunnen ook negatieve ervaringen een rol spelen bij spreekangst. Denk maar eens aan een optreden waarbij u werd uitgelachen als kind, of u werd als kind niet gezien door uw omgeving. Een gebrek aan zelfvertrouwen kan natuurlijk ook een rol spelen bij spreekangst. Een echte eenduidige oorzaak is er helaas nog niet. Wat de achterliggende oorzaak ook is, voor u is het hebben van spreekangst heel erg lastig. Gelukkig is de oorzaak niet belangrijk voor het behandelen van spreekangst. Heel belangrijk is het doorbreken van de vicieuze cirkel.

Soms speelt taal een rol

Luigi is tweetalig opgevoed door een Italiaanse vader en een Nederlandse moeder. Als kind heeft Luigi dit erg lastig gevonden. De voertaal thuis is Italiaans en op school uiteraard Nederlands.

Zo rond zijn achtste jaar krijgt hij hier echt problemen mee. Hij begint Italiaanse woorden en Nederlandse woorden door elkaar te gooien Tot hilariteit van zijn klasgenoten. Maar Luigi vind het helemaal niet zo grappig en gaat steeds meer presenteren mijden. Als hij spreekbeurten moet doen dan meld hij zich ziek. Als hij later opgroeit blijft presenteren een probleem. En in zijn huidige functie is het gewoon een onderdeel van zijn baan. Tegenwoordig werkt hij in een bedrijf waar Engels de voertaal is. Hij kan er niet meer onderuit om presentaties te vermijden. Hij is bij dit bedrijf nog maar net begonnen, maar veel langer kan hij het geven van presentaties niet meer uitstellen. Het houdt een keer op om het excuus: “ik moet nog ingewerkt worden” te gebruiken. Het probleem is nu dat hij drie talen in zijn hoofd heeft (Italiaans, Nederlands en Engels) en dat hij zich hierdoor niet meer kan focussen. Maar hij moet nu echt het gevecht aan gaan. Anders kan hij niet bij deze werkgever blijven werken.

Spreekangst en de vicieuze cirkel

Angst wordt altijd in stand gehouden door mijdingsgedrag. Stelt u zich eens voor: U moet een presentatie houden voor een groep managers. U krijgt het al benauwd bij de gedachte. U krijgt allerlei angstige gedachtes als: ze vinden het vast een slecht verhaal, u bent bang niet meer uit uw woorden te komen, het publiek fluit u uit. Kortom in uw gedachten wordt deze hele presentatie een complete ramp. En dan krijgt u een geweldig idee: U gaat u ziekmelden.

U herinnert zich vast nog wel het heerlijke gevoel van opluchting toen u met uw griepverhaal afbelde. U bent hier mooi van af gekomen.

Helaas weet u vast ook nog wel dat dit gevoel van opluchting maar heel erg kort duurde. U hebt aan uw angst toegegeven en dat voelt op termijn alleen maar slecht. U wordt somber, hebt een slecht gevoel over uzelf gekregen en u krijgt steeds minder zelfvertrouwen. Hierdoor komt de lat steeds lager te liggen en presteert u steeds minder. De angstige gedachtes kunnen ook niet meer gecorrigeerd worden, want u vermijdt steeds meer opnieuw in deze situatie te komen. De gevolgen kunnen heel heftig zijn en niet zelden resulteert het gevoel van somberheid uiteindelijk in een depressie. Zo ontstaat er een vicieuze cirkel. U blijft in een kringetje ronddraaien en uw angst wordt in stand gehouden.

Coaching en training

De strijd aangaan met spreekangst is een moeilijke. Vaak loopt u hier al lang mee rond. De eerste stap zetten om het gevecht aan te gaan is zeker niet eenvoudig. En vaak levert u al jaren een gevecht met uzelf. En u koppelt hier allerlei (ver)oordelingen aan voor uzelf. U vind uzelf stom dat u dit niet kunt, u vind uzelf slap of welke kwalificatie u hieraan ook geeft. Maar u hebt wat het presenteren betreft een zeer negatief beeld van uzelf. Het betreft ook vaak mensen die op andere vlakken heel erg goed functioneren. Behalve het presenteren dan. In uw hoofd word het steeds de berg steeds groter.

Coaching kan u helpen deze vicieuze cirkel te doorbreken. Om uw angst aan te pakken en er mee af te rekenen. Daar moet u echter wel voldoende gemotiveerd voor zijn, want spreekangst aanpakken is zeker niet eenvoudig. Geconfronteerd worden met uw angsten is heel erg heftig. Het aanpakken van spreekangst vraagt een heleboel doorzettingsvermogen van u. U kunt spreekangst alleen overwinnen door stapje voor stapje moeilijke situaties aan te gaan en niet meer te mijden. Langzaam maar zeker de vicieuze cirkel van spreekangst doorbreken.

In de coaching gaan we dieper in op wat uw spreekangst is en krijgt u oefeningen mee die stapsgewijs uw angst zullen gaan verminderen. De eerste stap is door u gezet om hier iets te lezen over spreekangst. De volgende stap is kijken of u over voldoende motivatie en doorzettingsvermogen beschikt om dit traject in te gaan.

Camoufleren van spreekangst

Spreekangst camoufleren

Mensen met spreekangst doen alles om hun angst te camoufleren. Degenen met spreekangst onder ons zullen dit zeker herkennen. Spreekangst kan uw dagelijks functioneren behoorlijk ontregelen. In uw hoofd bent u steeds bezig situaties te ontlopen waar u wel eens het woord zou kunnen krijgen. Denkt u maar eens aan een werkoverleg of vergadering. “Och jij zit prima in deze materie, kun je ons even bijpraten?” Of: “collega A is ziek, maar gelukkig weet jij er ook genoeg van. Kun jij de presentatie toch wel even overnemen? Hoeft niet zo uitgebreid hoor!”

Op deze momenten worden alle registers opengetrokken om iets te verzinnen om dit niet te hoeven doen. Iedere smoes is goed genoeg, zolang u er maar onderuit komt. Weg van de aandacht. En als dat gelukt is bent u eerst enorm blij en opgelucht. Helaas is deze opluchting maar van korte duur. U blijft na korte tijd van opluchting zitten met de gedachte dat u gefaald hebt. U hebt een kans om u zelf te laten zien laten liggen. Dit ondermijnt uw gevoel van eigenwaarde. En het zorgt dat uw zelfvertrouwen afneemt en dat uw angst steeds in stand wordt gehouden. Er zijn gevallen bekend dat mensen hun droombaan laten lopen omdat presenteren een groot onderdeel wordt van hun nieuwe functie.

  • Camouflagetechniek

    Een andere techniek die mensen met spreekangst vaak gebruiken, noem ik de camouflagetechniek.

    Ze doen het wel, maar dan met hulp van vooral PowerPoint. Natuurlijk kunt u PowerPoint niet altijd vermijden, denk maar eens aan grafieken of cijfers, maar dan is het slechts een hulpmiddel voor de onderbouwing.

    Nee, mensen met spreekangst zetten alles op sheets en lezen dit voor. Sheet voor sheet. En nog prettiger is als het licht  gedimd wordt en zij vanuit de schaduw hun presentatie kunnen doen. Onzichtbaar voor het publiek. Door de angst om te spreken raffelen ze de presentatie af. Zo snel mogelijk weg van deze plek.

    Op deze manier geeft u weliswaar een presentatie, maar in feite schiet u hier weinig of niets mee op, omdat:

    • De presentatie geen enkele indruk maakt
    • De kans dat uw boodschap het publiek bereikt en blijft hangen te verwaarlozen is
    • Het publiek afdwaalt, omdat ze de tekst zelf ook wel kunnen lezen
    • U merkt dat uw toehoorders minder of geen aandacht voor u hebben. Dit bevestigt voor u dat u er helemaal niets van kunt. U voelt zich steeds onzekerder
    • U uw presentatievaardigheden helemaal niet ontwikkelt. U verstopt zich alleen maar achter uw PowerPointpresentatie. Op deze manier camoufleert u uw presentatieangst
  • Van camouflage naar spotlight

    Hoe meer u uw angst camoufleert, hoe groter de angst in uw hoofd wordt. U bent steeds bezig om het presenteren te mijden en u staat steeds in de startblokken om te vluchten. Dat kost enorm veel energie. Bovendien tast dit uw gevoel van eigenwaarde en zelfvertrouwen aan.

    Toch kunt u met een gerichte training hier iets aan doen. U gaat dan niet langer om uw angst heen, maar u gaat er doorheen. Dat klinkt eng en dat is het ook voor u. Maar angst wordt in uw hoofd groter en groter. Tenzij u er de confrontatie mee aangaat. Dat is zeker niet makkelijk, maar u zult merken dat u met kleine stapjes uiteindelijk een hele grote stap vooruitzet. Dit is ook de reden dat de training altijd individueel is. In een vertrouwde omgeving oefent u vanuit uw specifieke vraag. En altijd zonder hulpmiddelen. U krijgt langzaam maar zeker meer vertrouwen en uiteindelijk maakt het u niet meer zo veel uit waar of voor wie u een presentatie moet geven. Het podium is langzamerhand een vertrouwde omgeving geworden. En u gaat niet meer voor het donker, maar voor de spotlights.

Een black out tijdens de presentatie

Steven lijkt succesvol geboren te zijn. Alles gaat voor de wind. Hij heeft een topbaan, is pas getrouwd en geeft naast zijn baan ook nog les aan een prestigieus instituut. Steven blinkt uit in alles wat hij aanpakt. Ook in sport is hij bovengemiddeld goed. Hij is flamboyant en charismatisch. Kortom een persoon waar je nooit van zou verwachten dat die last heeft van spreekangst. Dat had Steven ook nooit. Tot hij op het prestigieuze instituut een lezing moest geven. En daar kreeg hij tijdens de presentatie een totale black out. Hij had geen idee wat hij aan het doen was en stond volkomen in paniek op het podium.

Hoe komt u er vanaf?

Angst voor spreken of presenteren overwinnen

Om maar meteen met de deur in huis te vallen: u komt er niet helemaal af. Het goede nieuws is dat dat ook helemaal niet hoeft. Een gezonde spanning kan net dat beetje extra geven aan een presentatie. Het houdt u scherp en alert. Maar de crux ligt bij GEZONDE spanning.  Helaas zijn er veel mensen die een presentatie als iets verschrikkelijks ervaren. Ze slapen er niet van, ze ervaren hartkloppingen, transpireren heftig en hebben continue een rode kleur.  Als de angst voor het spreken in het openbaar uw leven gaat beheersen en beperken is het tijd om er iets aan te doen.

Overwinnen

Gerichte training en coaching kan u helpen om uw spreekangst te overwinnen. In de training “presenteren en spreekangst”  krijgt u  handvatten om een goede presentatie te houden. Een goede basis geeft vertrouwen en hier kunt u altijd op terugvallen. Verder is het belangrijk om inzichtelijk te krijgen wanneer uw spreekangst optreedt. De training spreekangst wijkt af van de presentatietraining omdat deze uitgebreid wordt met oefeningen om deze angst te overwinnen.  Althans voor het grootste deel. Ook is het belangrijk om voor u een gevoel te creëren dat u de controle heeft, zodat u in staat bent de presentatie bij te sturen.  De spreekangst wordt voor u beheersbaar en door het veel te doen gaat de hoge drempel er vanaf. Doel van deze training is  uw spreekangst terug te brengen tot een aanvaardbaar niveau.

  • Er is durf nodig!

    Angst om te presenteren

    Om een training spreekangst te volgen is durf nodig. U twijfelt flink, want het is toch nu toe toch goed gegaan zonder dat u op de voorgrond treedt? Toch is dat niet helemaal waar, want u leest niet voor niets dit artikel. Er is toch een verlangen om uit uw comfortzone te stappen. Het gaan volgen van een training spreekangst is een hele stap. Het gevecht aangaan met je angsten is heel erg moeilijk en soms ook zwaar.

    Om een succes van deze training te maken dient u over een heel goede motivatie te beschikken. Er wordt veel van u gevraagd en u gaat stapje voor stapje uw grenzen verleggen. Dat vraagt om geduld, maar ook om vertrouwen. Vertrouwen te hebben dat u uiteindelijk de hoogste trede van de trap zult bereiken.

    Hoe gemotiveerd u ook aan de training begint, deze zal nooit constant hetzelfde zijn. Zeker als u op korte termijn geen vooruitgang ziet of u ziet (nog)niet het nut van de oefeningen, kan de twijfel toeslaan. Zeker in het begin voelen de oefeningen onwennig aan en kunt u eraan twijfelen of het wel goed zal komen. Daardoor kan ook de motivatie zakken.

    Toch kunt u uw eigen motivatie beïnvloeden. Motivatie heeft natuurlijk alles met uw eigen gedachten te maken. En uw eigen gedachten, die kunt u beïnvloeden en veranderen.

    Mensen worden vooral gemotiveerd als ze op korte termijn ook beloond worden. Dat geeft een goed gevoel en stimuleert de ingeslagen weg te vervolgen. Het makkelijkste is dus het mijdingsgedrag in stand te houden. Dan wordt u niet geconfronteerd met uw spreekangst en voelt u zich een stuk fijner. Echter op lange termijn wordt hier de spreekangst niet minder van. Door het doen van oefeningen gaat u proberen de motivatie vast te houden. Ik daag u bijvoorbeeld uit om voordelen te benoemen van het wegnemen van uw spreekangst. Of het toetsen van uw gevoel over het nut van oefeningen. Klopt het wel wat u denkt of is dat slechts uw gevoel? Een ander hulpmiddel kan bijvoorbeeld het belonen zijn voor het behalen van uw kleine tussendoel. U kunt dan denken aan het kopen van een ijsje of afspreken met een vriend of vriendin.

    Angst overwinnen gaat nooit in een rechte lijn naar boven, maar gaat in stapjes. Een kleine terugval hoort er gewoon bij. Belangrijk is dat u uw vertrouwen niet verliest en dat u in dat geval toch weer de motivatie hervindt om door te gaan. Uiteindelijk neemt u de laatste traptrede en heeft u de top bereikt!

Presenteerangst nam voldoening weg uit het werk

Toen Cindy begon aan de training presenteren zei ze: “Ik ga dit nog proberen, maar anders neem ik ontslag bij mijn werkgever”. Zo vreselijk vond zij het voor de groep te staan. Als het maximaal zo’n 6 man waren, dan ging het nog wel. Bij een grotere groep en zeker als ze op een podium moest staan, dan ging het helemaal mis. Cindy was opgegroeid in een gezin waar “doe maar gewoon, dan doe je gek genoeg” in extreme mate  het motto was. Ze was van huis uit gewend zich altijd op de achtergrond te houden. Alle ogen die op haar gericht zijn, voelt dan ook erg ongemakkelijk. Voor haar was het werk, dat ze écht vanuit haar hart deed, niet meer leuk. De angst om te presenteren was er altijd. Ze was altijd op haar hoede om presentaties te vermijden of af te schuiven op iemand anders. Het kostte haar enorm veel energie. Energie die ze liever in haar werk zou stoppen. Voor haar was het: nu of nooit.

Marianne:  geflipt tijdens de spreekbeurt

De reden waarom iemand spreekangst heeft is heel divers. Soms is er een direct aanwijsbare oorzaak doordat er in het verleden iets is voorgevallen op het gebied van presenteren. Neem het voorbeeld van Marianne. Ze vertelde dat ze op haar 15e vastliep tijdens een spreekbeurt op school. Marianne kon dit moment nooit weer vergeten. ‘Toen ik 15 was moest ik op het VWO een spreekbeurt houden. Ik had me heel goed voorbereid. Zo opeens wist ik niets meer.  Ik werd rood, kreeg het warm, begon te hakkelen en te stotteren en ben afgedropen naar mijn plaats in de klas”.

Andere leerdoelen

Bekijk andere leerdoelen voor de training presenteren of spreken in het openbaar.

Leerdoelen presenteren of spreken in het openbaar

Training en coaching

Bekijk de training Effectief Presenteren en Spreken in het openbaar.

Training presenteren en spreken in het openbaar

Auteur

Dit artikel is geschreven door Gea van der Veen.

Gea van der Veen: presentatietrainer, spreekcoach, verliesexpert